1843 ASKERİ TENSİKATIYLA “ÇOKLU ORDU SİSTEMİ”NE GEÇİŞTE REDİFLERİN İNTİBAKI VE NEFER TEDARİKİNDE YAŞANAN SORUNLAR

Yıl 2018, Sayı: 39, 37 - 82, 30.11.2018

Fatih Akyüz

Öz

Modern ordunun gereksinimi devletin kötü gidişatına paralel olarak bilhassa XIX. yüzyılda artmış ve bu minvalde asker maddesi 1839 Tanzimat Fermanı’nda işlenmişti. Bu alanda II. Mahmud döneminde mühim reformlar yapılsa da askeri dönüşüm, Abdülmecid ve sonrasında önemli bir mesafe almıştır. 1843 askeri tensikat kanunu ile birlikte çoklu ordu sistemi ihdas edilmiş, imparatorluk toprakları beş parça olarak düşünülmüş ve her bölgeye birer ordu yerleştirilmişti. Hassa, Dersaadet, Rumeli, Anadolu ve Arabistan olarak isimlendirilen bu ordular, merkezileşen devletin en önemli göstergeleri olmuştur. Bu makalede, 1843’teki Osmanlı askeri düzenlemesinin ayrıntıları, orduların oluşum süreçleri, yedek niteliğindeki rediflerin asıl asker hüviyetinde nizamiyeye intibakları meselesi, nüfus sayımı ve kur’a gibi faaliyetlerin hayata geçirilmesi mevzuları incelenmiş, ordu mefhumunun Tanzimat ıslahatlarını uygulamada en önemli enstrüman haline gelmesi vurgulanmıştır. 1869 tensikatının konu dışında bırakıldığı bu çalışmada, orduların nefer temin etme işine odaklanılmış, merkezin aldığı kararların taşradaki akisleri ve bilhassa zorunlu askerliği tahkim etme çabaları ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı ordusu , Askeri tensikat , Redif , Askere alım , Kur’a-i şer’iyye

The Problems of The Redifs’ Adjusment and The Supply of Soldiers During The Transition To “Multi-Army System” With The Army Regulation of 1843

Öz

In paralel with the evil trend of the state, the need of modern army increased and the "soldier" material was processed Imperial Edict Of Gulhane Tanzimat Fermanı in 1839. Although this area underwent important reforms during the Mahmud II period, the military transformation took an important distance during the reign of Abdulmecid and afterwards. With the 1843 military regulation, a multi-army system was created, the Ottoman Empire’s lands were thought of as five parts and an army was placed in each region. These armies which are called as Hassa, Dersaadet, Rumeli, Anadolu and Arabistan are the most important indications of the centralized state. In this article, the details of the Ottoman military regulation in 1843, the process of formation of the armies, the adaptation of the basic positions of the “redifs” in the reserve position, census and “kur’a” have been investigated, and it is emphasized that the “army” concept became the most important instrument in implementing Tanzimat reforms. This work in which the 1869 regulation was excluded focuses on the task of recruiting soldiers of the armies and the decisions taken by the center to deal with the echoes of the provinces and especially the efforts to fortify the compulsory military service.

Anahtar Kelimeler

Ottoman army , Military regulation , Redif , Recruitment , Kur’a-i şer’iyye

Kaynakça

• Başbakanlık Osmanlı Arşivi BOA
• - Cevdet-Askeriye C. AS
• - İrade-Dahiliye İ. DH
• - İrade-Meclis-i Mahsus İ. MMS
• - İrade-Meclis-i Vâlâ İ. MVL
• - İrade-Mesail-i Mühimme İ. MSM
• - Meclis-i Vâlâ Evrakı MVL
• - Sadaret Amedi Kalemi Evrakı A. AMD
• - Sadaret Divan Name-i Hümayun Evrakı A. DVN. NMH
• - Sadaret Müteferrik Evrakı A. M
• - Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı A. MKT
• - Sadaret Mektubi Meclis-i Vâlâ Evrakı A. MKT. MVL
• - Bâb-ı Âsafî Divan-ı Hümayun Sicilleri Kanunnâme-i Askerî Defterleri A. DVNS. KNA.d
• - Bâbıâli Evrak Odası Ayniyat Defterleri BEO. AYN.d
• - Mühimme-i Asâkir Defterleri
• Takvîm-i Vekâyi
• Cerîde-i Havâdis
• Düstur, I. Tertip, I, Dersaadet 1289
• Düstur-ı Askerî, Dersaadet, 1287
• AHMED ÂSIM, Mütercim, Âsım Efendi Tarihi, I-II, nşr. haz. Ziya Yılmazer, İstanbul 2015.
• AHMED CEVAD, Târih-i Askerî-i Osmânî, III, Süleymaniye Kütüphanesi, nr. 6127.
• AHMED CEVDET, Târih, XII, İstanbul 1309.
• AKYILDIZ, Ali, Sâdık Rifat Paşa, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi TDVİA , İstanbul 2008, XXXV, 400-401.
• AKYÜZ, Fatih, Osmanlı Ordusunun Modernizasyonu: Irak ve Hicaz Ordusu Örneği 1848-1876 , Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul 2015.
• AYAR, Mesut, Bektaşilikte Son Nefes: Yeniçeriliğin Kaldırılmasından Sonra Bektaşilik, İstanbul 2009.
• AYIN, Faruk, Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’tan Sonra Askeralma Kanunları 1839- 1914 , Ankara 1994.
• AYVERDİ, İlhan, Misalli Büyük Türkçe Sözlük, II, İstanbul 2006.
• BAYKARA, Tuncer, Osmanlı Reformlarının İlk Zamanları: Yeniçeri Ocağının Kaldırılması ve İlk Tatbikat, Ege Üniversitesi Tarih İncelemeleri Dergisi, 1995 , X, 1-11.
• BEŞİKÇİ, Mehmet, Topyekûn Savaş Çağında Askerî İşgücünü Seferber Etmek: Birinci Dünya Savaşı Öncesinde ve Esnasında Osmanlı İmparatorluğu’nda Zorunlu Askerlik Hizmeti, Askerlik İşi: Askerî İşgücünün Karşılaştırmalı Tarihi 1500-2000, der. Erik Jan Zürcher, İstanbul 2017, s. 523-556.
• BEYDİLLİ, Kemal, III. Selim dönemi Reformlarına Mouradgea d'Ohsson'un Katkıları- The Contributions of Mouradgea d'Ohsson to the Reforms of the Reign of Selim III, The Torch of the Empire Ignatius Mouradgea d'Ohsson and the Tableau Général of the Ottoman Empire in the Eighteenth Century – İmparatorluğun Meşalesi XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun Genel Görünümü ve Ignatius Mouradgea d'Ohsson, İstanbul 2002, s. 95-101.
• _______ , Islahat: XVIII. Yüzyıldan Tanzimat’a Kadar, TDVİA, İstanbul 1999, XIX, 174-185.
• _______ , İgnatus Mouradgea d’Ohsson Muradcan Tosunyan : Ailesi Hakkında Kayıtlar, Nizâm-ı Cedîd’e Dair Layihası ve Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Siyasi Hayatı, Tarih Dergisi, İstanbul 1984, XXXIV, 247-314.
• _______ , Moltke, Helmuth von, TDVİA, İstanbul 2005, XXX, 267-268. BİLGE, Mustafa, Arnavutluk, TDVİA, III, 383-390.
• BRUİNESSEN, Martin van, Ağa, Şeyh ve Devlet, çev. Banu Yalkut, İstanbul 2008.
• ÇADIRCI, Musa, Tanzimat Sürecinde Türkiye: Askerlik, Ankara 2008.
• ÇAĞMAN, Engin, III. Selim’e Sunulan Islahat Layihaları, İstanbul 2010.
• _______ , III. Selim’e Takdim Edilen Layihalara Göre Osmanlı Devleti’nde İktisadî Değişme, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1995.
• ÇAKALOĞLU, Cengiz, 1843 Askerî Düzenlemesi Çerçevesinde Anadolu Ordusu’nun Kuruluşu, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, İstanbul 2001, V, 41-54.
• ÇELİK, Yüksel, Şeyhü’l-Vüzerâ Koca Hüsrev Paşa: II. Mahmud Devri’nin Perde Arkası, Ankara 2013.
• _______ , II. Mahmud Devrinde İdari-Askeri Bir Üs: Rami Kışlası, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, LII 2018 , 227-266.
• _______ , Nizâm-ı Cedîd’in Niteliği ve III. Selim ile II. Mahmud Devri Askeri Reformlarına Dair Tespitler 1789-1839 , Nizâm-ı Kadîmden Nizâmı Cedîde III. Selim ve Dönemi/Selim III and His Era From Ancien Regime to New Order, ed. Seyfi Kenan, İstanbul 2010, s. 565-589.
• DE KAY, James Ellsworth, 1831-1832 Türkiye’sinden Görünümler, çev. Serpil Atamaz Hazar, ed. Recep Boztemur, Ankara 2009.
• DANIŞMAN, Zuhuri, Koçi Bey Risalesi, İstanbul 1972.
• DOĞAN, Cabir, Cizre ve Bohtan Emiri Bedirhan Bey 1802-1869 , Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Basılmamış Doktora Tezi, Afyonkarahisar 2010.
• ERDEM, Hakan, Recruitment for the Victorious Soldier of Muhammad in the Arab Provinces, 1826-1828, Histories of the Modern Middle East -New Directions-, ed. Israel Gershoni, Hakan Erdem, Ursula Woköck, London 2002, s. 189-206.
• ESAD EFENDİ, Üss-i Zafer, İstanbul 1293.
• GENCER, Fatih, Merkeziyetçi İdari Düzenlemeler Bağlamında Bedirhan Bey Olayı, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Ankara 2010.
• GÖKBİLGİN, M. Tayyib, 1840’tan 1861’e Kadar Cebel-i Lübnan Meselesi ve Dürzîler, Belleten, Ankara 1946, X, 40, s. 641-703.
• HEİNZELMANN, Tobias, Cihaddan Vatan Savunmasına: Osmanlı İmparatorluğu’nda Genel Askerlik Yükümlülüğü 1826-1856, çev. Türkis Noyan, İstanbul 2009.
• İMRE, Vacide, Selim III’e Verilen Layihalar, İstanbul Üniversitesi Basılmamış Lisans Tezi, İstanbul 1946.
• KARAL, Enver Ziya, Nizâm-ı Cedîd’e Dair Layihalar, Tarih Vesikaları, I/6 1942 , s. 414-425; II/8 1942 , s. 104-111; II/11 1943 , s. 342-351; II/12 1943 , s. 424-432.
• LEVY, Avigdor, II. Mahmud Döneminde Askeri Reform ve Ulema/Military Reform and The Ulema in The Reign Of Mahmud II, II. Mahmud: Yeniden Yapılandırma Sürecinde İstanbul/İstanbul in The Process of Being Rebuilt, ed. Coşkun Yılmaz, İstanbul 2010, s. 151-161.
• _______ , Military Reform and the Problem of Centralization in the Ottoman Empire in the Eighteenth Century, Middle Eastern Studies, Vol. 18, No. 3, Jul., 1982 , s. 227-249.
• LUCASSEN, Jan,-ZÜRCHER, Erik Jan, Zorunlu Askerlik ve Direniş: Tarihi Çerçeve, Devletin Silahlanması: Ortadoğu’da ve Orta Asya’da Zorunlu Askerlik 1775-1925 , der. Erik Jan Zürcher, çev. M. Tanju Akad, İstanbul 2003, s. 1-22.
• MEHMED SÜREYYA, Sicill-i Osmanî, yay. haz. Nuri Akbayar, V, İstanbul 1996.
• MERT, Özcan, Âyan, TDVİA, İstanbul 1991, IV, 195-198.
• MOLTKE, Helmuth Von, Moltke’nin Türkiye Mektupları, çev. Hayrullah Örs, İstanbul 1999.
• MORİER, John Philip, Memoir of a Campaign with the Ottoman Army in Egypt, London 1801.
• ÖĞRETEN, Ahmet, Nizâm-ı Cedîde Dâir Askerî Lâyihalar, Ankara 2014.
• ÖZCAN, Abdülkadir, Ordu, TDVİA, İstanbul 2007, XXXIII, 362-367.
• _______ , Sekbân-ı Cedîd, TDVİA, İstanbul 2009, XXXVI, 328-329.
• ÖZCAN, Besim, Islahatla İlgili III. Selim’e Sunulan Layihalar Tatarcık Abdullah Efendi Layihası , Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Merkezi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum 1985.
• Seyyid Muhammed es-Seyyid Mahmud, Harfûş, TDVİA, İstanbul 1997, XVI, 165-167.
• ÖZKAYA, Yücel, Osmanlı İmparatorluğu’nda Âyânlık, Ankara 2014.
• SEZER, Hamiyet, Yeniçeri Ocağının Kaldırılışının Taşradaki Yansıması 1826-1827 , AÜDTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, XXX 1998 , s. 215- 237.
• SHAW, Stanford J., Osmanlı İmparatorluğu’nda Geleneksel Reformdan Modern Reforma Geçiş: Sultan III. Selim ve Sultan II. Mahmud Dönemleri, çev. M. Faruk Çakır, Türkler, Ankara 2002, XII, 609-628.
• SÖYLEMEZ, Faruk, Osmanlı Devleti’nde Aşiret Yönetimi: Rişvan Aşireti Örneği, İstanbul 2007.
• SUNAR, Mehmet Mert, Cauldron of Dissent: A Study of The Janissary Corps 1807- 1826 , Binghamton Üniversity, Basılmamış Doktora Tezi, New York 2006.
• ŞANİ-ZÂDE, Mehmed Ataullah, Şânîzâde Tarihi, I-II, nşr. haz. Prof. Dr. Ziya Yılmazer, İstanbul 2008.
• ŞİMŞEK, Veysel, The First Little Mehmeds: Conscript for the Ottoman Army, 1826-1853, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, İstanbul 2014, XLIV, 265-311.
• TALLETT, Frank, Batı Avrupa’da Askerler, 1500’ler-1790, Askerlik İşi: Askerî İşgücünün Karşılaştırmalı Tarihi 1500-2000, der. Erik Jan Zürcher, İstanbul 2017, s. 131-162.
• TÜRKAY, Cevdet, Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğu’nda Oymak, Aşiret ve Cemaatlar, İstanbul 2001.
• UYAR, Mesut,-Erickson, Edward J., Osmanlı Askeri Tarihi, İstanbul 2014.
• ÜNVER, Metin, Tanzimat Dönemi Bir Osmanlı Paşasının Biyografisini Yazmak: Cihan Seraskeri Hasan Rıza Paşa, İslam Telif Geleneğinde Biyografi Yazıcılığı, İstanbul 2016, s. 205-222.
• YEŞİL, Fatih, İhtilaller Çağında Osmanlı Ordusu: Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyoekonomik ve Sosyopolitik Değişim Üzerine Bir İnceleme 1793-1826 , İstanbul 2016.
• YILDIZ, Gültekin, Neferin Adı Yok: Zorunlu Askerliğe Geçiş Sürecinde Osmanlı Devleti’nde Siyaset, Ordu ve Toplum 1826-1839, İstanbul 2009.
• _______ , Kara Kuvvetleri, Osmanlı Askeri Tarihi: Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri, ed. Gültekin Yıldız, İstanbul 2017, s. 47-111.
• YURDAKUL, İlhami, Osmanlı Ordularının Asker İhtiyacının Karşılanmasında Yeni Bir Yöntem: Kur’a Sistemi 1839-1914 , Eskiçağ’dan Modern Çağ’a Ordular -Oluşum, Teşkilat ve İşlev-, ed. Feridun M. Emecen, İstanbul 2008, s. 433-442.
• ZEKİ, M. Emin, Kürdistan Tarihi, Ankara 1992.