TRABLUSGARP VE BİNGAZİ NAİBÜ‘S-SULTANLIĞI

Yıl 2021, Sayı: 45, 75 - 122, 31.05.2021

Aydın Çakmak

Öz

Trablusgarp Savaşı, 1911-1912 yıllarında Osmanlı Devleti ile İtalya arasında gerçekleşmişti. Bu savaşta Osmanlı Devleti, doğrudan yardım gönderememesi sebebiyle bölgedeki birliklerin, gönüllü olarak gelen subayların ve yerel ahalinin katılımıyla mücadeleyi sürdürmüştü. Yaklaşık bir yıl devam eden savaş Uşi Antlaşması ile son bulmuştu. Adı geçen antlaşma uyarınca teşkil edilen Trablusgarp ve Bingazi Naibü‘s-Sultanlığı bir müessese şeklinde teşkilatlandırılmıştı. Bölgedeki Osmanlı menfaatlerinin muhafazasına memur edilen Naibü‘s-Sultanlık’a, önemli bir Hariciye personeli olan Şemseddin [Paşa] Bey tayin edilmişti. 1912 yılının Aralık ayında fiilen göreve başlayan Şemseddin Paşa, İtalyan yönetimi altına giren bir coğrafyada faaliyet göstermişti. Bununla beraber ülkenin çeşitli yerlerinde İtalyan işgaline karşı direniş hareketleri de mevcuttu. Şemseddin Paşa’nın görev kapsamı ve faaliyet alanı; siyasi, idari, sosyal ve ekonomik konularla ilgiliydi. Üstelik İtalyan yönetiminin engelleyici girişimleri de eksik olmamıştı. Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla Naibü‘s-Sultanlığın faaliyetlerini yerine getirmesi giderek zorlaşmıştı. 1915 yılında Birinci Dünya Savaşı’na giren İtalya, Osmanlı Devleti’ne savaş açmıştı. Böylece iki devlet arasındaki diplomatik ilişkiler kesilmiş ve Naibü’s-Sultanlık kurumu ortadan kaldırılmıştı. Bundan sonra Osmanlı Devleti, bölgenin doğrudan doğruya kendisine bağlılığı yolunda bir politika izlemeye başlamış; Şeyh Ahmed eş-Şerif es-Senusi’ye, 1916 yılı Haziran ayında, Trablusgarp ve Bingazi Havalisi Naibü‘s-Sultanlığı unvanı tevcih edilmişti. Kurumu müstakil olarak ilk defa inceleyen bu çalışmada, Türkiye, Libya ve İtalya tarihlerinin kesiştiği önemli bir sürecin ele alınması amaçlanmıştır. Çalışma Osmanlı arşiv belgeleri temelinde hazırlanmış olup dönemin süreli yayınları ile telif eserlerden de faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Trablusgarp , Bingazi , Naibü‘s-Sultan , Şemseddin Paşa , Şeyh Ahmed eş-Şerif es-Senusi

THE TRIPOLI AND BENGHAZI NAIBU‘S-SULTANATE

Öz

The Tripoli War took place between the Ottoman Empire and Italy in 1911- 1912. In this war the Ottoman Empire maintained the struggle with the participation of the troops in the region, officers who came voluntarily and the local people, due to its inability to send direct aid. The war, which lasted for about a year, ended with the Ouchy Treaty. The Tripoli and Benghazi Naibu‘sSultanate, which was established in accordance with the aforementioned treaty, was organized as an institution. Şemseddin [Pasha] Bey, an important Ministry of Foreign Affairs staff, was appointed to the Naibu‘s-Sultanate, which was assigned to protect the Ottoman benefits in the region. Şemseddin Pasha, who took office in December 1912, served in a geography under Italian rule. However, there were resistance acts against the Italian occupation in various parts of the country. The scope and field of activity of Şemseddin Pasha was concerned with political, adminisrative, social and economic issues. Moreover, the obstructive attempts of the Italian administration were not lacking. With the beginning of the First World War, it became increasingly difficult for the Naibu‘s-Sultanate to fulfill its activities. Italy which entered the First World War in 1915, declared a war against the Ottoman Empire. Thus, diplomatic relations between the two states were cut off and the Naibu‘s-Sultanate institution was abolished. After that, the Ottoman Empire started to follow a policy towards the direct dependence of the region; Sheikh Ahmed es-Serif es-Senussi was granted with the title of Naibu‘s-Sultanate of Tripoli and Benghazi Vicinity in June 1916. In this study, which examines the institution individually for the first time, it is aimed to discuss an important process where the histories of Turkey, Libya and Italy intersect. The study was prepared on the basis of Ottoman archival documents, and periodicals and copyrights of the period were also used.

Anahtar Kelimeler

Tripoli , Benghazi , Naibu‘s-Sultanate , Şemseddin Pasha , Sheikh Ahmed esSerif es-Senussi

Kaynakça

• Osmanlı-İtalyan Harbi Kataloğu OİH. : 33-150-6; 33-150-11; 33-151-10; 37-167-1; 56-264-4; 56/264-5; 56-264-6; 56-266-4.
• Birinci Dünya Harbi Kataloğu BDH. : 1754-165-2; 316-685-1279.
• Babıâli Evrak Odası Evrakı BEO. : 4364/327256; 4399/329889.
• Babıâli Evrak Odası Nezaret Gelen-Giden Defterleri BEO.NGG.d. : 1022; 1023; 1024; 1025; 1026; 1027; 1028.
• Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Altıncı Şube DH.EUM.6.Şb. : 2/81.
• Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Beşinci Şube DH.EUM.5.Şb. : 3/15.
• Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Birinci Şube DH.EUM.1.Şb. : 6/5.
• Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Memurin Kalemi DH.EUM.MEM. : 189/55.
• Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Muhaberat ve Tensikat Müdüriyeti DH.EUM.MTK. : 41/19.
• Dahiliye Nezareti Hukuk Kalemi DH.H. : 36/9; 39/16.
• Dahiliye Nezareti İdare DH.İD. : 85/42; 216/2.
• Dahiliye Nezareti İdare-i Umumiye Ekleri DH.İ.UM.EK. : 70/12.
• Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti DH.KMS. : 47/84.
• Dahiliye Nezareti Mütenevvia DH.MTV. : 23/16; 49-2/56.
• Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahval Defterleri DH.SAİD.d. : 10/959-960
• Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası HR.HMŞ.İŞO. : 26/6; 26/7; 26/8; 49/9; 69/26; 116/8; 116/10; 116/12; 116/13; 206/32.
• Hariciye Nezareti Mütenevvia Kısmı HR.MTV. : 20/80; 374/66; 563/20; 563/27; 563/34; 563/36; 563/42; 564/108.
• Hariciye Nezareti Siyasi Kalemi HR.SYS. : 1558/8; 1574/5; 1577/1; 1579/5; 2109/1; 2407/16; 2457/44; 2898/20.
• Hariciye Nezareti Sofya Sefareti HR.SFR.04 : 894/101; 894/144.
• Hariciye Nezareti Tercüme Odası HR.TO. : 600/8.
• İrade Dosya Usulü İradeler Tasnifi İ.DUİT. : 16/66; 16/67; 16/68; 16/69; 16/70; 16/72.
• İrade Hariciye İ.HR. : 432/44.
• İrade Mabeyn-i Hümayun İ.MBH. : 13/1; 18/51.
• İrade Sadaret İ.A. : 1/51.
• İrade Taltifat İ.TAL. : 480/53; 500/33.
• Mabeyn-i Hümayun İradeleri MB.İ. : 169/52; 183/18; 197/38.
• Maliye Nezareti Emlak-ı Emiriyye ML.EEM. : 963/2; 997/11.
• Meclis-i Vükela Mazbataları MV. : 170/64; 170/76; 172/7; 173/10; 175/15; 176/65; 185/10; 202/66; 207/43; 219/153; 221/65; 230/11; 243/55.
• Sadaret Amedi Kalemi Meclis-i Vükela Evrakı A.}AMD.MV. : 105/16.
• Sadaret Evrak Kalemi A.}VRK. : 765/36.
• Sadaret Eyalet-i Mümtaze Mısır A.}MTZ.05 : 28/79; 30/107.
• Şura-yı Devlet ŞD. : 3127/42; 3138/55; 3164/21.
• Alemdar
• Corriere Della Sera
• İkdam
• L’Illustrazione Italiana
• L’Italia
• La Nuova Italia
• Peyam
• Renin/Tanin
• Sabah
• Şehbal
• Takvim-i Vekayi Tanzimat
• Tasvir-i Efkar
• Teşrih
• The Christian Science Monitor The Times
• Yeni Gazete
• ARIK, Mustafa, Trablusgarp Vilâyeti Üzerinde İtalya Tehdidinin Ortaya Çıkışı ve Osmanlı Devleti’nin Aldığı Askerî-Siyasî Tedbirler 1881-1911 , Dan. Mustafa Tanrıverdi , İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2019.
• ARTUÇ, Nevzat, İttihat ve Terakki’nin İttihad-ı İslâm Siyaseti Çerçevesinde İttihatçı-Senûsî İlişkileri 1908-1918 , Bilge Kültür Sanat, İstanbul 2013.
• BALCI, Sezai, “Panislamist Bir Mebusun Biyografisi: Bingazili Yusuf Şetvan 1868-1949 ”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Demokratik Kesitler, Ed. Eminalp Malkoç-İ. Arda Odabaşı , Derlem Yayınları, İstanbul 2016, s.77-116.
• BEEHLER, W. H., The History Of The Italian-Turkish War, The AdvertiserRepublican, Annapolis 1913.
• 1911-1912 Türk-İtalyan Savaşı- Trablusgarp Savaşı’nın Tarihi, Çev. Leyla Yıldırım , Parola Yayınları, İstanbul 2016.
• Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi- VI. Cilt- Hicaz, Asir, Yemen Cepheleri ve Libya Harekâtı 1914-1918, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara 1978.
• British Documents on the Origins of the War 1898-1914, Ed. G.P.Gooch, H.Temperley , C.IX, K.I, Londra 1933.
• CHILDS, Timothy W., Trablusgarp Savaşı ve Türk-İtalya Diplomatik İlişkileri, Çev. Deniz Berktay , Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2008.
• ELBHLOUL, Taeib A., Italian Colonialism, The Young Turks and The Libyan Resistance 1908-1918, Libyan Studies Center, 1993.
• ELEMANA, Nagehan, “Batı Basınının Odağında Kuzey Afrikalı Bir Şeyh: Şeyh Ahmed Şerif Senusi”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi, C.2, S.1, Mayıs 2019, s.6-25.
• GIOLITTI Giovanni, Dönemin İtalya Başbakanının Türk-İtalyan Savaşı’na Dair Hatıraları-Trablusgarp’ı Nasıl Aldık?, Haz. Tahsin Yıldırım , Dün Bugün Yarın Yayınları, İstanbul 2012.
• GÜLMEZ, Abdurrahman, “Osmanlı ve İran Arşiv Belgelerinde Mehmet Şemseddin Paşa’nın Hayatı ve Tahran Elçiliği 1855-1917 ”, Journal of Universal History Studies, 3 2 , 2020, s.195-212.
• KARAKÖSE Nejdet, “Birinci Dünya Savaşı’nda Trablusgarp Cephesi ve Afrika Grupları Komutanı Nuri Paşa Killigil ”, Tarihin PeşindeUluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, S.6, 2011, s.251-282.
• KARASAPAN, Celâl Tevfik, Libya Trablusgarp, Bingazi ve Fizan, Resimli Posta Matbaası Ltd. Şirketi, Ankara 1960.
• KOLOĞLU, Orhan, Mustafa Kemal’in Yanında İki Libya’lı Lider Ahmet ŞerifSüleyman Baruni, Ankara 1981.
• KORKMAZ, Mehmet, “Kızıldeniz’de Rekabet: 1911-1912 Trablusgarp Harbi Sırasında Kızıldeniz’de Osmanlı-İtalyan Mücadelesi”, Askerî Tarih Araştırmaları Dergisi, Y.11, S.21, Şubat 2013, s.17-43.
• KURTCEPHE, İsrafil, Türk-İtalyan İlişkileri 1911-1916 , TTK, Ankara 1995.
• McCLURE, W. K., Italy in North Africa-An Account of the Tripoli Enterprise, Constable and Company Ltd., Londra 1913.
• ÖZDAĞ, Abdullah, Osmanlı İdaresinde Trablusgarp Vilayeti 1876-1911 , TTK, Ankara 2020.
• PEHLİVANLI, Hamit, “Teşkilât-ı Mahsûsa Kuzey Afrika’da 1914-1918”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C.16, S.47, Ocak 2000, s.421-440.
• SIMON, Rachel, Libya Between Ottomanism and Nationalism-The Ottoman Involvement in Libya during the War with Italy 1911-1919 , Klaus Schwarz Verlag, Berlin 1987.
• ŞIVGIN, Hale, Trablusgarp Savaşı ve 1911-1912 Türk-İtalyan İlişkileriTrablusgarp Savaşı’nda Mustafa Kemal Atatürk’le İlgili Bazı Belgeler, ATAM, Ankara 2006.
• UÇAROL, Rifat, Siyasi Tarih 1789-2010 , Der Yayınları, İstanbul 2010.