OSMANLI SARAYINDA BİR KİTABIN SERÜVENİ

Yıl 2021, Sayı: 45, 155 - 184, 31.05.2021

Hilal Kazan

Öz

II. Murad döneminde başlayan sultana özel kitap siparişleri, II. Mehmed, II. Bayezid ve I. Süleyman devirlerinde genişleyip çeşitlenerek, III. Murad ve III. Mehmed devirlerinde zirveye ulaşmıştır. Sultanlar kitap siparişi vermek istedikleri zaman, bu isteklerini sadrazam gibi üst düzey bir saray görevlisine bildirmişler ve bu görevli, edebiyatı güçlü ilim irfan sahibi kişi/kişileri sultana iletmiştir. Daha sonraki safhada, bu kişilerin belli bir takım süreçlerden geçtiği ve sonra kendilerine kitap hazırlama işinin verildiği görülmektedir. Sipariş edilen bu kitapların başında, Osman Oğullarının tarihi ve sultanların zaferlerini konu edinen kitaplar gelir. Bunun yanında dînî ilimler ve daha başka konular gelmektedir. Kitabın üretiminin projenin hacmine göre bazen uzun sürdüğü, büyük projelerin ise genellikle bir ekip tarafından üretildiği görülmektedir. Ciltler tamamlandıkça sultana takdim edilmiştir. Yazarından mürekkep yapıcısına kadar bu ekipte görevli olanların her biri, bulundukları mevkie göre ödüllendirilmiştir. Kitapların hazırlığı tamamlandıktan sonra mutlaka sultanın kendisine takdim edilmiştir. Buna mukabil, sultanın eserin yazarına bir veya birkaç hil’at hediye ettiği, bunun yanında tımar ve zeâmet gibi gelir getiren topraklarla beraber, mutlaka akçe veya sikke cinsinden nakit vererek ödüllendirdiği de bilinmektedir. Dolayısıyla, Osmanlı Sarayı’nda bir kitabın hazırlanması ister telif projesi olsun, ister tercüme projesi olsun uzun ve karışık bir yolculuk olmuştur. Sultanların cömert sanat hâmilikleri, Osmanlı Devleti’nin XV. ve XVI. yüzyılda, diğer alanlarda olduğu gibi, sanatlı ve resimli kitap üretiminde de kendi ince zevkini göstermesini ve devletin üslubunun oluşmasını sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Sarayı , sultan , kitap , minyatür , himaye , sanat

THE JOURNEY OF A BOOK IN THE OTTOMAN PALACE

Öz

Specific book ordering for the sultan himself started during the reign of Murad II, developed and diversified with Mehmed II, Bayezid and Suleyman I and finally reached the peak during the reign of Murad III and Mehmed III. Sultans instructed some high ranked state officials such as the Grand Vizier to order a book and they searched for the sultan literary personalities with a unique style and language. In further stages, it has been understood that these individuals were given the sole right of book writing. Among the books ordered by Sultans were the ones focusing on the history of dynasty of the Ottoman Sultans and their military achievements, as well as religious matters and others. Writing a book was taking longer time depending on the volume and big book projects were carried out by a group of writers. The language of these books was Persian due to the fact that it was accepted to be a literary style. At the final stage, the book was ready to be presented to the Sultan. Everyone in the book writing team was awarded according to their position and contribution to the writing from the main author to the ink maker. The Sultan was known to dignify the author and few others who took a serious role in the team by presenting some honorific garments, called hil’at, timar and zeamet land with a tax revenue. Moreover, a book in the Ottoman court, whether an original work or a translation was a long journey. Sultans and their patronage in the arts showed itself in producing books with aesthetic concerns.

Anahtar Kelimeler

Ottoman court , sultan , manuscript , miniature painting , art patronage , art

Kaynakça

• D.BŞM. Bâb-ı Defteri, Başmuhasebe Kalemi
• KK Kâmil Kepeci
• KK. Ruûs Defteri Kâmil Kepeci Ruûs Defteri
• TSMA. D. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri
• TSMA.E. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı
• TSMK.H. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine
• TSMK.R. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan
• MC_O Muallim Cevdet Osmanlı
• Aşık Çelebi, Meşairu’ş-Şuara, Süleymaniye Kütüphanesi, Ali Emiri Tr.772.
• Selanikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selanikî, Haz. Mehmet İpşirli, I-II, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1999.
• Şerif Mehmed, “Dâsıtân-ı Ferruh u Hümâ”, Ed. Mehmet Gürbüz, Ankara 2017.
• AFYONCU, Erhan, “Talikizâde Mehmed Subhi’nin Hayatı Hakkında Notlar” Osmanlı Araştırmaları, İstanbul 2001, XXI/285-307.
• ATIL, Esin, Süleymanname, New York, National Galllery of Art, 1986.
• AYDÜZ, Salim, “Lale Devri’nde Yapılan İlmî Faaliyetler”, Divan, 1997/I/ 143-171.
• AZAMAT, Nihat, II. Murad Devri Kültür Hayatı, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Merkezi, İstanbul 1996.
• BARKAN, Ömer Lütfü, “İstanbul Saraylarına Ait Muhasebe Defterleri”, Belgeler, IX, Ankara 1979.
• ÇAĞMAN, Filiz, “Şehname-i Selim Han ve Minyatürleri”, Sanat Tarihi Yıllığı, V, İstanbul 1973, 411-442.
• ÇELEBİOĞLU, Amil, “Türk Mesnevî Edebiyatı: Sultan II. Murad Devri”, İstanbul 2018.
• ÇELİK, Ahmet Faruk, Fethullah Arifi Çelebi’nin “Şahnâme-i Al-i Osman”ından Süleymannâme, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2009.
• DOĞAN, Kaan, A Filori Defteri from the Era of Suleyman the Magnificent Topkapı Palace Museum Archive Defter No: 1992 , The Department of Near Eastern Languages and Civilizations Harvard University 2019.
• ERÜNSAL, İsmail E., Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik, Timaş Yayınları, İstanbul 2015, 88-94.
• FLEISCHER, Cornell H., Târihçi Mustafa Âlî, Bir Osmanlı Aydın ve Bürokratı, Tarih Vakfı YAyınları, İstanbul 1996, 188.
• GENÇ, Vural, Acem'den Rum'a Bir Bürokrat ve Tarihçi İdris-i Bidlîsî 1457- 1520 , Türk Tarih Kurumu, Ankara 2019.
• İNALCIK, Halil, “Osmanlı Tarihçiliğinin Doğuşu”, Söğüt’ten İstanbul’a, Trc. Fahri Unan, İmge Kitapevi, Ankara 2000, 116.
• İNALCIK, Halil, Şâir ve Patron, Doğu Batı Yayınları, Ankara 2003.
• İPŞİRLİ, Mehmet, “Lale Devrinde Teşkil Edilen Tercüme Heyetine Dair Bazı Gözlemler” Osmanlı İlmî ve Meslekî Cemiyetler, yayına haz. Ekmeleddin İhsanoğlu, IRCICA, İstanbul 1987, 33-42.
• KAZAN, Hilal, XVI. Asırda Sarayın Sanatı Himayesi, 70-74, İSAR, İstanbul 2010.
• ——————, “II.Bayezid’e Hediye Gelen Kitaplar- 909-917/ 1503-1512” CİEPO22 4-8 Ekim 2016, yayınlanmamış bildiri .
• ——————,“ Farklı Açıdan Bir Bakışla Şehnâmeci Seyyid Lokman'ın Saray İçin Hazırladığı Eserler” Osmanlı Araştırmaları Dergisi, İstanbul 2010, XXXV/117-136.
• ——————, Ehl-i Hıref Defterlerinde Katipler Cemâ’at-i Kâtibân-ı Kütüb , Marmara Üniversitesi, SOBE, Yayınlanmamış Yüskek Lisans Tezi, İstanbul 1999.
• KILIÇ, Filiz, Meşâirü’ş-Şuarâ İnceleme Tenkitli Metin, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2010.
• KÜTÜKOĞLU, Bekir, “Lokman b. Hüseyin”, DİA, Ankara 2003, XXVII/208- 209.
• —————————, “Şehnâmeci Lokman”, Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, İstanbul Üniversitesi, İstanbul 1991, 39-49.
• MENGİ, Mine, Mesîhî Dîvânı, Atatürk Kültür Merkezi, Ankara 1995.
• MERİÇ, Rıfkı Melül, Türk Nakış Sanatı Tarihi Araştırmaları I, Vesikalar, AÜİF, Ankara 1953. ÖZCAN, Abdulkadir, “eş-Şekâiku’n-Nu’mâniyye”
• DİA, İstanbul 2010, XXVIII/485-486.
• ŞAHİN, Esma, “Hâmilik Faaliyetleri Çerçevesinde Gazanfer Ağa ö. 1603 ’ya Yazılan Manzumeler” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research, Samsun 2019, XII/LXIII, 168- 193.
• TEZCAN, Baki, “Tarih Üzerinden Siyaset: Erken Modern Osmanlı Tarih Yazımı”, Erken Modern Osmanlılar, ed. Virginia Aksan-Daniel
• Goffman, trc. Onur Güneş Ayas, Timaş Yayınları, İstanbul 2011, 239- 240.
• TURAN, Şerafettin, “Kemalpaşazâde”, DİA, Ankara, 2002, XXV/238-240.
• ÜNVER, A. Süheyl, “II. Selim’e Kadar Osmanlı Hükümdarlarının Hususi Kütüphaneleri Hakkında” IV. Türk Tarih Kongresi 10-14 Kasım 1948, Ankara 1952, 294-312.
• WOODHEAD, Christine, “Talikizade Mehmed Suphi” DİA, İstanbul 2010, XXXIX/510-511.
• YAZICI, Tahsin, “Ârifî Fethullah Çelebi” DİA, İstanbul 1991, III/371-373