ESKİ UYGUR SÖZLEŞME BELGELERİNDEN HAREKETLE TÜRKLERDE İLK TİCARİ GİRİŞİMCİLİK ÖRNEKLERİ

Öz

Yazılı olarak pek çok eser veren Uygurlar, bu eserlerin yanında gerek kendi aralarında gerekse farklı milletlerle yaptıkları ticari antlaşmaları yazıya geçirmeyi ihmal etmemişlerdir. 13. yüzyıldan 14. yüzyıla kadar tarihlendirilen bu ticari sözleşmeler, Eski Uygurların ticaret hayatında oldukça etkin bir şekilde yer aldıklarını göstermektedir. Eski Uygur alfabesi ile yazılan ve Eski Türklerin sosyal ve ekonomik yaşamları için çok önemli olan bu belgeler; evlatlık verme, vasiyetname, köle azat etme gibi konuları ele almanın yanında satış, değiş-tokuş, kiralama, ödünç alma, rehin bırakma gibi ticari eylemleri de konu edinmektedir.Türklerin ticaret ve işletme tarihi için çok önemli bilgiler barındıran bu belgelerde pek çok önemli işletmecilik terimi ile de karşılaşılmaktadır: bėrüş- "bir şey alıp vermek", işlet- "çalıştırmak, işletmek", kazgan- "kazanmak", terken al- "borç almak, kiralamak", yul- "satmak", yultaçı "satıcı, tüccar", alguçı "alıcı", bėrgüçi "satıcı", bėrimci "alacaklı", arkalık "giderleri üstlenen", tuŋsu "ortak borçlu", ançaşı "müfettiş", kalançı "vergi memuru", borlukçı "şarap üreticisi", bözçi "kumaş imalatçısı" vb. Bu metinlerden o dönemin toplum yapısına dair pek çok şey öğrenilebilmektedir. Özellikle sözleşme metinleri o dönemin ticari hayatına dair önemli bilgiler barındırmaktadır. Çalışmada Eski Uygur sözleşmelerinin içeriğinden ve bu sözleşmelerde geçen terimlerden hareketle Eski Uygurların girişimcilik faaliyetleri ile ilgili bilgiler ortaya konulacaktır. Çalışmada 13-14. yüzyıllarda yapılmış olan ve Eski Uygur alfabesi ile yazıya geçirilmiş olan sözleşme metinleri kullanılacaktır. Eski Uygurca belgelerden hareketle dönemin sosyo-ekonomik durumu ve girişimcilik faaliyetleri anlaşılmaya çalışılacak ve bu belgeler modern işletme bakış açısı ile yorumlanacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Uygurlar, sözleşme belgeleri, Ticaret, iktisat, girişimcilik

FIRST EXAMPLES OF COMMERCIAL ENTREPRENEURSHIP IN TURKS IN THE LIGHT OF THE OLD UYGUR CONTRACT DOCUMENTS

Öz

Uighurs, who have written many works, have not neglected to write down the commercial agreements they have made both among themselves and with different nations. These commercial contracts, dating from the 13th to the 14th centuries, show that the Old Uyghurs took a very active part in business life. These documents, which were written in the Old Uyghur alphabet and very important for the social and economic life of the Old Turks deal with issues such as adoption, testament, and slave liberation, as well as commercial actions such as selling, exchanging, renting, borrowing, and pawning. In these documents, which contain very important information for the trade and business history of the Turks, many important business terms are encountered: birüş - "trade", işlet- "run a business/place ” kazgan-- "earn", terken al- "borrow", yul-- "to sell", yultaçı "seller, merchant", alguçı "buyer", bėrgüçi "seller", bėrimci "creditor", arkalık "undertaking the expenses", tungsu "common debtor", ançaşı "inspector", kalançı "tax officer", borlukçı "winemaker", bözçi "fabric manufacturer", etc. Much can be learned from these texts about the social structure of that period. Especially the contract texts contain important information about the commercial life of that period. In the study, information about the entrepreneurship activities of the Old Uyghurs will be presented based on the content of the Old Uyghur conventions and the terms used in these conventions. In the study, the contract text made in the 13th-14th centuries and written in Old Uygur alphabet will be used. Based on the old Uyghur documents, we will try to understand the socio-economic situation and entrepreneurship activities of the period and interpret these documents through a modern business perspective.

Anahtar Kelimeler

• Old Uyghurs, contract documents, Trade, economics, entrepreneurship

Kaynakça

1. AKIN, Özden, Ünal Arslan, Metin Reyhanoğlu, "Girişimcilik ile Sözleşmelerin Uygulanma Maliyeti Arasındaki İlişki: Türkiye Örneği", İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 7 2 , 2019, 118-126.
2. ARAT, Reşit Rahmeti, "Eski Türk Hukuk Vesikaları", JSFOu, No. 65, Helsinki, s. 11-77 =Türk Kültürü Araştırmaları, I-1, Ankara 1964, 5-53.
3. AYAZLI, Özlem, Eski Uygurca Din Dışı Metinlerin Karşılaştırmalı Söz Varlığı, TDK Yayınları, Ankara 2016.
4. BAŞÇI, Nur, Hayriye Erataş, Filiz, "Kültür Farklılıkları Ekseninde Girişimcilik Anlayışındaki̇ Değişimler ve Yabancı Girişimcilik", ANEMON Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:1 Sayı:1, 2013, 155-171.
5. BAYKAL, C. Murat, "Hukuk-Ekonomi İlişkisi ve Ekonomi Hukuku Üzerine", Ankara Barosu Dergisi, Yıl: 66, Sayı: 4, 2008, 76-87.
6. BÜYÜKILGAZ, Utku, "İktisat Literatüründe Girişimcilik Teorileri", Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2 1 , 2020, 01-12.
7. CAFEROĞLU, Ahmet, "Uygurlarda Hukuk ve Maliye Istılahları", Türkiyat Mecmuası, C. IV, İstanbul 1934, 1-43.
8. CLARK, V. Larry, Introduction to the Uyghur Civil Documents of East Turkestan 13th-14th cc. , Dissertation of Indiana Universty Bloomington , London, Universty Microfilms International, Ann Arbor Michigan 1975.

9. ECSEDY, Hilda, "Trade And War Relations Between The Turks and China in the Second Half of the 6th Centrury", Acta Orientalia, XXI, Budapeşt 1968,131-180.
10. ELMALI, Murat, Daśakarmapathaavadānamālā, TDK Yayınları, Ankara 2016.
11. GÜZEL, Hasan, Eski Uygur Sivil Belgelerinde İktisat Terimleri, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2013.
12. İŞCAN, Ömer Faruk, "İşletmelerin Sınıflandırılması", İşletme Bilimlerine Giriş, Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını, Erzurum 2012, 49-68.
13. KILINÇ, Sebahattin, Yener, Serdar, "Din ve girişimcilik", Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 10 3 , 2019, 508- 521.
14. KOÇEL, Tamer, İşletme Yöneticiliği, Beta Yayım Dağıtım, İstanbul, 2015.
15. KUMKALE, İlknur, Kadın Girişimciliğinin Stratejik Liderlik Yetkinlikleri Açısından İncelenmesi ve Bir Araştırma, Ekin Yayınevi, Bursa 2015.
16. LI, Jingwei, Tulufan Huihu Wen Shehui Jingji Wenshu Yanjiu, Xingjiang Renmin Chuban She, Ürümçi 1994.
17. MARANGOZ, Mehmet, Girişimcilik, Beta Basım Yayım Dağıtım, İstanbul 2013.
18. ORKUN, Hüseyin Namık, "Eski Türklerde Para", [Türk Hukuku Tarihi, Araştırmalar ve Düşünceler, Belgeler, Ankara 1935, 39-43]; Eski Türklerde Para Göktürklerde, Uygurlarda, Türgişlerde , Hazırlayan: Osman F. Sertkaya-Rysbek Alimov , İstanbul 2006, 11-14.
19. ÖLMEZ, Mehmet, Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan'daki Eski Türk Yazıtları Metin-Çeviri-Sözlük , Bilgesu Yayınevi, Ankara 2013.
20. ÖLMEZ, Mehmet, Köktürkçe ve Eski Uygurca Dersleri, Kesit Yayınları, İstanbul 2017.
21. ÖZTÜRK, Neylan, Marka Yönetimi, Kadir Has Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2010.
22. ÖZYETGİN, A. Melek, Eski Türk Vergi Terimleri, KÖKSAV, Ankara 2004a.
23. ÖZYETGİN, A. Melek, "Eski Türklerde Ödeme Araçları: Kâğıt Para Çav’ın Kullanımı", Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Cilt 1, Sayı 1, 2004b, 90-105.
24. ÖZYETGİN, A. Melek, İslam Öncesi Uygurlarda Toprak Hukuku, Ötüken Yayınevi, İstanbul 2014.
25. SAYIT, Muhemmetrehim, İsrapil, Yusup, Kadimki Uygur Yezikidiki Vesikalar, Xinang Halk Neşriyatı, Ürümçi 2000.
26. ŞEN, Abdullah, Uigurische Sprachdenkmäler'den Seçme Uygur Hukuk Belgeleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2004.
27. ŞİRİN, İzzet, Uygur Sivil Dokümanlarının Sözvarlığı, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir 2014.
28. ŞİRİN USER, Hatice, "Türkçede Para ve Para Birimi", Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 52 2004/1 , 2006, 128-151.
29. ŞİRİN, Hatice, Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi, TDK Yayınları, Ankara 2016.
30. TUGUŞEVA, L. Yu, Uygurskie Delovie Dokumentı, X-XIVvv. İz Vostoçnogo Turkestana, Moskova 2013.
31. YAMADA, Nobuo, Samlung Uigurisher Kontrakte, Herausgegeben: von Juten Oda, Peter Zieme, Hiroshi Unemura, Takao Moriyasu, 1-3, Osaka Universty Press, Osaka 1993.
32. YILMAZ, Fatma, "Girişimcilik Kavramı Gelişimi ve Önemi", Girişimcilik Üzerine Yazılar, Editör: Agah Sinan Ünsar , Çanakkale, Paradigma Akademi Yayınları, 2018, 17-49.