KLÂSİK TÜRK EDEBİYATINDA AKREP VE ANLAM ÇERÇEVESİ

Öz

Klâsik Türk şiirinin doğru bir şekilde anlaşılması için deyimler,atasözleri, halk inanışları, gelenek ve görenekler, âdetler, yaşam tarzıvb. unsurların bilinmesi önemlidir. Çünkü şairler, bunların her birinişiirlerinde kullanmış ve zengin anlam katmanları oluşturmuşlardır.Bunların bilinmemesi ya da eksik/yanlış bilinmesi, o manzumeleringerçek manalarının anlaşılamamasına veya şiirin farklı yorumlarınıngözden kaçmasına sebep olabilir. Öyle ki bazen tek bir kavram bile şiireyeni ve zengin anlamlar kazandırabilmektedir. Şu halde klâsik şiirdegeçen her bir kavramın hangi anlam çerçevelerinde kullanıldığının vegelenek içinde ne gibi inanışları yansıttığının bilinmesi, bu şiirinhakkıyla anlaşılabilmesi için son derece önemlidir.Bu çalışmada da ‘akrep’ ve onun klâsik Türk şiirindeki kullanımlarıüzerinde durulacaktır. Akrep, zehirli ve ürkütücü bir canlı, burç ve saataksamından bir parça gibi farklı kavramları ifade eder. Sahip olduğuözellikler ve gelenek içinde taşıdığı inanışlarla kullanıldığı şiirinmanasını derinleştirmekte ve zaman zaman yeni anlam katmanlarıoluşturmaktadır. Özellikle bir burç ve zehirli bir hayvan olarak farklıdeyim ve inanışların odak noktasında bulunan akrep, klâsik Türkedebiyatında zengin bir kullanım alanına sahiptir. Kalb sanatıylakullanımı ise şiirin anlam katmanı ve sanat değerini artırmasıaçısından oldukça dikkat çekicidir. Akreple ilgili anlam çerçevesi veinanışların tespitiyle hem ilgili manzumelerin daha doğruanlaşılmasına yardımcı olunacak hem de bugün için unutulmuş olanbazı hususların hatırlatılmasına ve kayda alınmasına çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Akrep, Klasik Türk edebiyatı, burç, Deyim, Atasözü, halk inanışı

SCORPION IN CLASSICAL TURKISH LITERATURE AND ITS MEANING FRAMEWORK

Öz

For the correct understanding of classical Turkish poetry, idioms, proverbs, folk beliefs, traditions and customs, lifestyle and so on, it is important to know the elements. Because poets used each of them in their poems and created rich layers of meaning. If these are not known or are incomplete/incorrect, the true meaning of those verses can’t be understood or different interpretations of poetry may be overlooked. So much so that even a single concept can give new and rich meanings to poetry. Therefore, it is very important to know in which meaning frames each concept in classical poetry is used and what beliefs it reflects in tradition. In this study, ‘scorpion’ and its use in classical Turkish poetry will be emphasized. Scorpion refers to different concepts such as a poisonous and spooky creature, a piece of horoscope and clock parts. It deepens the meaning of the poem that it is used with its features and beliefs it carries in tradition and creates new layers of meaning from time to time. Especially as a horoscope and a poisonous animal, scorpion, which is the focus of different idioms and beliefs, has a rich usage area in classical Turkish literature. Its use with the art of kalb is quite remarkable in terms of increasing the meaning layer and the art value of poetry. The meaning frame and the determination of beliefs related to the scorpion will both help to understand the relevant verses more accurately and will try to remind and record some of the forgotten issues for today.

Anahtar Kelimeler

• Scorpion, Classical Turkish Literature, zodiac sign, idiom, Proverb, folk belief

Kaynakça

1. AĞBAL, Davut 2012 , “Kur’ân’da Burçlar Mahiyeti ve İnsana Etkisi Bağlamında”, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 38, Yıl 2012, s. 249-276.
2. AKOĞLU, Alp 2006 , “Akrebin Kalbi”, Bilim ve Teknik, Ağustos 2006, s. 109.
3. AKSOYAK, İ. Hakkı, “Şerh Kitapları George Prior’u Tanır mı?” Turkish Studies, V. 4/6, s. 13-21.
4. AND, Metin 2008 , Minyatürlerler Osmanlı-İslâm Mitologyası, YKY, İstanbul.
5. AYÇİÇEĞİ, Bünyamin 2018 , “Bağdatlı Rûhî’nin ö. 1014/1605-1606 Gazellerinde Deyimler”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 38, s. 163- 202.
6. AYÇİÇEĞİ, Bünyamin 2019 , “Klâsik Türk Şiirinde Kuş Kondurmak Deyiminin Anlam Çerçevesi”, ESTAD, C. 2, S. 1, s. 215-232.
7. AYDEMİR, Yaşar 2012 , “Divan Şiirinde Kulak Çekmeye Dair”, Turkish Studies, V. 7/1, s. 3-17.
8. BATİSLAM, H. Dilek 1997 , “Nedim’in Şiirlerindeki Atasözleri ve Deyimler”, Türkoloji Araştırmaları 1997, Fuat Özdemir Anısına, İstanbul: Çukurova Üniversitesi Basımevi, s. 107-125.

9. BİLGEGİL, M. Kaya 1989 , Edebiyat Bilgi ve Teorileri Belâgât , Enderun Kitabevi, İstanbul.
10. ÇELEBİOĞLU, Âmil 1988 , “Fuzûlî’nin Bir Beyti Üzerine Bazı Düşünceler”, Osmanlı Araştırmaları, C. VII-VIII, s. 199-210.
11. DEMİRKAZIK, H. İbrahim 2013 , “El Arkası Yerde Deyimi ve Bu Deyimin Divan Şiirindeki Kullanımı”, Turkish Studies, V. 8/4, s. 617-633.
12. DENİZ, Sabahat 1992 , 16. Yüzyıl Bazı Divan Şairlerinin Türkçe Divanlarında Kozmik Unsurlar, Marmara Üniv., Dr. Tezi, İstanbul.
13. DİLÇİN, Cem 1999 , Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, TDK Yay., Ankara.
14. DURMAZ, Gülay, “Zamana Yolculuk: Divan Şiirinde Saat ve Saat Çeşitleri”, Turkish Studies, V. 7/2, Spring 2012, s. 385-400.
15. ERTAN, Mehmet Emin 1989 , Fuzûlî Dîvânı’nıda Hayvanlar, Marmara Üniv., YL Tezi, İstanbul.
16. Erzurumlu İbrahim Hakkı, Marifet-nâme. Matbû nüsha için bkz. TBMM Küt. Nu: 70-58.
17. KARAVELİOĞLU, Murat A. 2014 , “Divan Şiirinde ‘Bend Geçmek’, ‘Hurde Geçmek’ ve ‘Kapı Geçmek’ Deyimleri Üzerine”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 31, s. 175-204.
18. KAYA, Bayram Ali 1998 , “Azmî-zâde Hâletî Dîvânı’nda Atasözleri ve Deyimler”, Bir, S. 9-10, s. 369-392.
19. KAYA, Bayram Ali 2011 , “Atasözleri ve Deyimlerin Divan Şiirinde Kullanımı ile Divanların Bu Söz Varlıklarımız Bakımından Önemi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, S. 6, s. 11-54.
20. KAYA, Hasan 2018 , “Divan Şiirinde “İş Asmak” Deyimi Üzerine”, Hikmet Akademik Edebiyat Dergisi Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan Özel Sayısı, Yıl 4, s. 231-243.
21. KAYA, Hasan 2018 , “Divan Şiirinde Kıl Kondurmamak Deyiminin Anlam Çerçevesi”, Bir Devr-i Kadîm Efendisi Prof. Dr. Tahir Üzgör’e Armağan, Yayınevi, Ankara, s. 495-508.
22. KAYA, Hasan 2014 , “Divan Şiirinde Harf ve Kelime Oyunlarına Dair Bir Tasnif Denemesi”, İÜEF Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. XLVIII, s. 71- 114.
23. KEKLİK, Murat 2017 , “Osmanlı Toplum Hayatından Beyitlere Yansıyan Birkaç Örnek”, Türkiyat Mecmuası, C. 27, S.1, s. 139-169.
24. KURNAZ, Cemal 1983 , “Taşlıcalı Yahyâ Beğ Dîvânı’nda Atasözleri ve Deyimler”, Türk Kültürü Araştırmaları, Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş’ın Hâtırasına Armağan, 1979-1983, Yıl: XVII-XXI/1-2, s. 195- 207.
25. KURNAZ, Cemal 1992 , “Benâtü na‘ş”, DİA, C. 5, s. 430-431.
26. KÜÇÜK, İsmail 2015 , “Divan Şiirinde İzaha Muhtaç Beş Deyim: Asâyı Dik- , Kantarlığı At-, Kulağından Fetîli Çıkar-, Ay’a Elek As-, Ebû Zanbak Oku-”, Turkish Studies, V. 10/8, Ankara, s. 1697-1706.
27. MENGİ, Mine 1986 , “Necâtî’nin Şiirlerinde Atasözlerinin Kullanımı”, Erdem Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. II, S. 4, s. 47-56.
28. ÖZER, Zeynep 2015 , Divan Şiirinde Burçlar, Çukurova Üniv., YL. Tezi, Adana. Tabir-nâme, TTK Kütüphanesi, Ktp. Nr. 399.
29. SARAÇ, M. A. Yekta 2007 , Klasik Edebiyat Bilgisi Belâgat, 3F Yay., İstanbul.
30. SÜREYA, Cemal 2013 , Sevda Sözleri, YKY, İstanbul.
31. ŞAHİN, Asuman Gürman, “Yeni Türk Şiirinde Akrep”, MCBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, C. 16, S. 1, Yıl 2018, s. 319-344.
32. ŞENTÜRK, Ahmet Atillâ 2016 , Osmanlı Şiiri Kılavuzu 1, Osedam Yay., İstanbul.
33. YELTEN, Muhammet 1989 , “Nev’i-zâde Atâyî’nin Sohbetü’l-Ebkârı ve İçindeki Atasözleri İle Deyimler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1985, s. 171-191.
34. YENİTERZİ, Emine 2010 , “Klasik Türk Şiirinde Ülke ve Şehirlerin Meşhur Özellikleri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, V. 3, I. 15, s. 301- 334.
35. YILDIRIM, Hafsanur, “Divan Şairlerine Göre Burçlar”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 8, S. 41, Aralık 2015, s. 340-353.
36. Metinlerin Al ı n d ı ğ ı Kaynaklar ve K ı saltmaları 27 AAD . ARSLAN, Mehmet 2004 , Antepli Aynî Divanı, Kitabevi Yay., İstanbul.
37. ABŞC . BANKIR, Mehmet Malik 2004 , Şerh-i Cezîre-i Mesnevî Metinİnceleme-Sözlük , İstanbul Üniv., Dr. Tezi, İstanbul.
38. AD . YÜCEL, Bilal 2002 , Mahmut Paşa, Adnî Divanı, Akçağ Yay., Ankara.
39. AHD . AKDOĞAN, Yaşar 1979 , Ahmedî Dîvânı ve Dil Hususiyetleri: Gramer, Sentaks, Sözlük, İstanbul Üniv., Dr. Tezi, İstanbul.
40. AHP . AYTAÇ, Aslı 2017 , Aşki ve Heft Peyker Mesnevisi: İnceleme-Metin-Özel Adlar Dizini, Hacettepe Üniv., Dr. Tezi, Ankara.
41. AİN . AKDOĞAN, Yaşar 2017 , Ahmedî İskender-nâme, KB e-kitap, Ankara.
42. AK . DİLÇİN, Cem 1978 , “XIII, Yüzyıl Metinlerinden Yeni Bir Yapıt: Ahvâli Kıyâmet”, Ömer Asım Aksoy Armağanı, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara. s, 49-86.
43. APD . TARLAN, Ali Nihat 1992 , Ahmed Paşa Divanı, Akçağ Yay., Ankara.
44. ASD . CEYLAN, Ömür 1994 , Âsaf Damad Mahmud Celâleddin Paşa : Hayatı, Edebî Kişiliği ve Dîvânı’nın Transkripsiyonlu Metni, Trakya Üniv., YL. Tezi, Edirne.
45. BASD . KARACAN, Turgut 1991 , Bosnalı Alaeddin Sabit: Divan, Cumhuriyet Üniv. Yay., Sivas.
46. BİH . ERASLAN, Kemal 1997 , “Baba İlyâs-i Horasânî'ye Ait Halvetle İlgili Manzûm Bir Risâle”, Türkiyat Mecmuası, C:20, 131-194.
47. BRD . AK, Coşkun 2001 , Bağdatlı Rûhî Dîvânı, Uludağ Üniv. Yay., Bursa.
48. CD . KESİK, Beyhan 2018 , Cenâbî Dîvânı, KB e-kitap, Ankara.
49. CED . DEMİRCİOĞLU-GENÇTÜRK, Tülay 2002 , Cemili Divanı İncelemeMetin-Sözlük, Marmara Üniv., Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
50. CER . YÜKSEL, İ. Aydın 2005 , Risâle-i Mi'mâriyye Ca'fer Efendi, İstanbul Fetih Cemiyeti Yay., İstanbul.
51. DHA . YILMAZ, Kadri Hüsnü 2018 , Diyarbakırlı Hâmî Ahmed Divanı, KB ekitap, Ankara.
52. DÖR . TAVUKÇU, Orhan Kemâl 2018 , Dede Ömer Rûşenî Dîvânı, KB ekitap, Ankara.
53. EBD . KADIOĞU, İdris 2008 , Es’ad-ı Bağdâdî Dîvânı, Özserhat Yayıncılık, Malatya.
54. EDD . KASIR, Hasan Ali 1996 , Esrâr Dede Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı’nın Karşılaştırmalı Metni, Atatürk Üniv., Dr. Tezi, Erzurum.
55. END . ÜST, Sibel 2018 , Edirneli Nazmî Divanı, KB e-kitap, Ankara.
56. ENMN . KÖKSAL, M. Fatih, Mecma’u’n-Nezâ’ir, KB e-kitap, Ankara.
57. ERD . AYDEMİR, Yaşar 2017 , Edincikli Ravzî Divanı, KB e-kitap, Ankara.
58. FAD . GÖKALP, Halûk 2001 , Fasîhî Divanı: İnceleme-Metin, Çukurova Üniv., YL. Tezi, Adana.
59. FLM . DOĞAN, Muhammed Nur 2010 , Fuzulî Leylâ ve Mecnûn Metin, Düzyazıya Çeviri, Notlar ve Açıklamalar , Yelkenli Yay., İstanbul.
60. GMT . YAVUZ, Kemal 2017 , Gülşehrî'nin Mantıku't-Tayr'ı Gülşenname , Kırşehir Valiliği Yay., Ankara.
61. HAD . GÜFTA, Hüseyin 1992 , Hâzık Mehmed Efendi’nin Hayatı, Edebî Şahsiyeti, Eserleri ve Divanı’nın Tenkitli Metni, Atatürk Üniv., YL. Tezi, Erzurum.
62. HBD . TARLAN, Ali Nihat 1945 , Hayalî Bey Divanı, İstanbul Üniv. Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul.
63. HBH . TÜRK, Vahit 2009 , Hatipoğlu, Bahru'l-hakayik, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara.
64. HH . HORATA, Osman 1990 , Cemâlî, Hümâ vü Hümâyûn Gülşen-i Uşşâk : İnceleme, Tenkitli Metin, Hacettepe Üniv., Dr. Tezi, Ankara.
65. HHLM . GÜLER, Zülfü 1982 , Hamdullah Hamdî, Leylâ ve Mecnûn İncelemeMetin , Atatürk Üniv., Dr. Tezi, Erzurum.
66. HİD . ERCAN, Özlem 2008 , Peşteli Hisâlî Dîvânı, Gaye Kitabevi, Bursa.
67. HMN . KAYA, Bilge 2003 , Hisâlî Hayatı-Eserleri ve Metâliü’n-nezâir Adlı Eserinin Birinci Cildi, Gazi Üniv., Dr. Tezi, Ankara.
68. HŞ . BAYRAM, Asuman 2017 , Firakî Abdurrahman Çelebi, Hüsrev ü Şirin, Dr. Tezi, Ankara.
69. İBH . ALTUN, Mustafa 2003 , İbrahim b. Balı, Hikmet-nâme, İstanbul Üniv., Dr. Tezi, İstanbul.
70. İM . YÜKSEL, Hasan - DELİCE, H. İbrahim - AKSOYAK, İ. HAKKI 1996 , Eski Anadolu Türkçesine İlişkin Bir Metin: İslâmî’nin Mesnevisi, Dilek Matbaacılık, Sivas.
71. KAD . MERMER, Ahmet 1997 , Karamanlı Aynî ve Dîvânı, Akçağ Yay., Ankara.
72. KMD . TANRIBUYURDU, Gülçin 2018 , Kalkandelenli Mu’îdî Divanı, KB ekitap, Ankara.
73. KND . İPEKTEN, Haluk 1974 , Karamanlı Nizâmî Hayatı Edebî Kişiliği ve Divanı, Atatürk Üniversitesi Yay., Ankara.
74. LFD . DEMİR, Hiclal 2017 , Lazikîzâde Feyzullah Nâfiz Divanı, KB e-kitap, Ankara.
75. LHD . ARSLAN, Mehmet 2018 , Leylâ Hanım Divanı, KB e-kitap, Ankara.
76. LMZE . PEKŞEN, Ahmet 2002 , Zeynü’l-Elhan İsimli Eserin Metin ve Sözlük Çalışması: Ladikli Mehmed Çelebi, İstanbul Üniv., YL. Tezi, İstanbul.
77. MD . MENGİ, Mine 1995 , Mesîhî Dîvânı, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara.
78. MED . DEMİREL, H, Gamze 2005 , 18. yüzyıl Şairlerinden Belîğ Mehmed Emîn Dîvânı:İnceleme-Tenkitli Metin-Tahlili, Fırat Üniv., Dr. Tezi, Elazığ.
79. MHD . YAVUZ, Orhan - YAVUZ, Kemal 2016 , Muhibbî Dîvânı İncelemeTenkitli Metin , Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay., İstanbul.
80. MHT . Belal Saber Mohamed Abdel-Maksoud, Mevlânâ Hamîdî-i Lârendevî Tahayyür-nâme-i Leylî vü Mecnûn, KB e-kitap, Ankara.
81. MMP . BEKTAŞ, Ekrem 2017 , Muvakkitzâde Muhammed Pertev Divanı, KB ekitap, Ankara.
82. MPR . KILIÇ, Atabey 2001 , Mürîdî ve Pend-i Ricâl Mesnevîsi İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin, Laçin Yay., İzmir.
83. MSD . EREN, Abdullah 2017 , Mehmed Sıdkî Divanı, KB e-kitap, Ankara.
84. ND . MACİT, Muhsin 2017 , Nedîm Divanı, KB e-kitap, Ankara.
85. NED . AYAN, Hüseyin 2002 , Nesîmî Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Türkçe Divanı’nın Tenkitli Metni, TDK Yay., Ankara.
86. NHD . ASLAN, Üzeyir 2017 , Nehcî Divanı, KB e-kitap, Ankara.
87. NSE . YELTEN, Muhammet 1998 , Sohbetü’l-Ebkâr İnceleme - Metin, İstanbul Üniv. Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul.
88. ÖFB . YAZAR, İlyas 1999 , Ömer Fuâdi: Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Bülbüliyye'sinin Edisyon Kritik Metni, Dokuz Eylül Üniv., YL Tezi, İzmir.
89. RKD . ALPAYDIN, Bilal 2007 , Refî’-i Kâlâyî Divanı İnceleme-Metin , İstanbul Üniv. YL. Tezi, İstanbul.
90. RZD . AKARSU, Kâmil 2010 , Rumelili Za’ifî Divanı, Berikan Yayınevi, Ankara.
91. SAD . EKİNCİ, Ramazan 2016 , Safâyî Ali Dede Dîvânı, Gece Kitaplığı Yay., Ankara.
92. SBD . YEKBAŞ, Hakan 2010 , Sehî Bey Divanı, Kitabevi Yay., İstanbul.
93. SD . HARMANCI, M. Esat 2017 , Süheylî Divanı, KB e-kitap, Ankara.
94. SVD . YENİKALE, Ahmed 2017 , Sünbülzâde Vehbî Divanı, KB e-kitap, Ankara.
95. ŞD . BİLTEKİN, Halit 2003 , Şeyhî Divanı: İnceleme-Metin-Dizin, Ankara Üniv., Dr. Tezi, Ankara.
96. ŞDM . KAPLAN, Mahmut 2003 , Deh Murg-ı Şemsi İnceleme - Metin - Sözlük , Celal Bayar Üniv. Yay., Manisa.
97. ŞDSK ve ŞMK . YILMAZ, Fatma Büyükkarcı, “Kamer Burçlar ve Menzillerle İlişkisi Hakkında İki Risâle”, Turkish Studies, V. 9/9, Summer 2014, s. 131-143.
98. ŞF . ÖZCAN, Nurgül 2007 , Şâhî’nin Ferhâdnâmesi İnceleme-Metin , Gazi Üniv., Dr. Tezi, Ankara.
99. ŞGD . OKCU, Naci 2017 , Şeyh Gâlib Divanı, KB e-kitap, Ankara.
100. ŞHD . ARSLAN, Mehmet 2018 , Şeref Hanım Divanı, KB e-kitap, Ankara.
101. TÇD . ERÜNSAL, İsmail E. 2018 , Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi Divanı, KB e-kitap, Ankara.
102. TY . SAĞLAM, Ayşe 2016 , Gülşen-i Envâr, Grafiker Yay., Ankara.
103. YAD . TURAN, Lokman 1998 , Yenişehirli Avnî Bey Divanı’nın Tahlili Tenkitli Metin , Atatürk Üniv., Dr. Tezi, Erzurum.
104. YD . AKTAŞ, Ali 1997 , Yetîm Divanı, İnceleme-Metin, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniv., Ankara.
105. YED . TATCI, Mustafa 2018 , Yunus Emre Divanı, KB e-kitap, Ankara.
106. YGD . TOSUN, Erhan 2007 , Erbilli Âmâ Yusuf Garibî Efendi Divanı İnceleme -Tenkitli Metin , Sakarya Üniv., YL. Tezi, Sakarya.
107. YMM . ÇELEBİOĞLU, Âmil 1996 , Muhammediye, MEB Yay., İstanbul.
108. YÜD . YILDIZ, Aslıhan 2001 , Yüsrî Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Divanı’nın Tenkitli Metni , Selçuk Üniv., YL. Tezi, Konya.
109. ZCN . KUTLAR, F. Sabiha 2005 , Klâsik Dönem Metinlerinde Değerli Taşlar ve Risâle-i Cevâhir-nâme, Öncü Kitap, Ankara.
110. ZD . TARLAN, Ali Nihat 1968 , Zâtî Divanı Gazeller Kısm,ı C. I, İstanbul Üniv. Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul.
111. ZİD . ARSLAN, Mehmet 2009 , Zîver Paşa Divanı ve Münşeât, Cumhuriyet Üniv. Yay., Sivas.