BAĞDATLI RÛHÎ’NİN Ö.1014/1605-1606 GAZELLERİNDE DEYİMLER

Öz

Millî özellik taşımaları ve ait olduğu milletin söz gücünü göstermesi bakımından deyimler, dilin zenginliğini yansıtan önemli unsurlardandır. Birçok kavram, mecazlı söyleyişler, ince hayaller, benzetmeler ve söz ustalıkları, bir deyimin sınırlı yapısı içinde kendine yer bulur. Böylece deyimi kullanan kişi az sözle çok anlam ifade etme gücü kazanır. Türk dilinin mecazlı söyleyiş gücüne sahip, deyimler bakımından da zengin bir dil olduğu bugüne kadar yapılan birçok çalışmayla ortaya konulmuştur. Divan şairleri de eserlerinde zengin bir dil kullanmaya özen göstermişler, sanatlı söyleyişin yanında günlük hayatı yansıtmayı da elden bırakmamışlardır. Sanatlı söyleyişin divan şiirinin ayrılmaz bir parçası oluşu şairlere, kelimelerin farklı anlam katmanlarını manzumelerinde sergileme yolunu açmıştır. Böylece kelimelerin anlam zenginliğini yansıtan deyimler, divan şiirinin ayrılmaz bir parçası olmuştur. Divan şairleri deyimlerin kullanımıyla hem söyleyişlerine güç kazandırmışlar hem de az sözle çok anlam ifade etme imkânına sahip olmuşlardır. 16. yy.ın önemli şairlerinden olan Bağdatlı Rûhî de Türkçenin söz gücünü deyimler vasıtasıyla ustalıkla işlemeyi başarmış biridir. Bu makalede, Bağdatlı Rûhî’nin gazellerinde kullanılan deyimler ve deyimlerin kullanım sıklığı tespit edilmiştir. Deyimlerin geçtiği gazel ve beyit numaraları sıralanmış, beyitlerde kullanıldıkları anlamları verilmiştir. Şairin deyimleri kullanma usûlü, tercihleri ve şiirine kattıkları incelenmiştir. Buradan hareketle deyimlerin hem Bağdatlı Rûhî’nin gazellerindeki hem de Türk şiirindeki yeri ve önemi ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Divan şiiri, Bağdatlı Rûhî, gazel, deyimler

THE IDIOMS IN THE GHAZALS OF RÛHÎ OF BAGHDAD D. 1014/1605-1606

Öz

Idioms are important factors that reflect the substantiality of a language, as they carry national features and demonstrate the verbal abilities of the said nation. Many concepts, figurative sayings, fantasies, similes and language craftsmanship can be found among the limited structure of an idiom. Thus, the person has the power to say more with less. Several studies have reported the richness of the Turkish language, especially regarding idioms and sayings. The poets of the Divan literature have extensively used this capacity of the Turkish language, but also added fragments of daily life into their poems. As artistic phraseology is an indispensable part of the Divan literature, the different layers of a word can find meaning in the verses of a poem. The idioms, which reflect the substantiality of words, are also essential for the Divan poem. The Divan poets have strengthened the meanings of their verses and assigned them a polysemous nature. Rûhî of Baghdad is one of the poets of the 16th century literature, who was able to masterfully utilize the Turkish language. This article aims to determine the nature and frequency of idioms in the ghazals of Rûhî of Baghdad. The ghazals and verses with idioms were ordered and given together with the contextual meaning. Also, the article explores poet's way of using these idioms, choices and the contribution of the idioms to the poem. In this way, it was aimed to establish the importance of idioms for the works of Rûhî of Baghdad, as well as the Turkish poetics.

Anahtar Kelimeler

• divan poetry, Rûhî of Bagdad, ghazal, idioms

Kaynakça

1. AK, Coşkun, Bağdatlı Rûhî Dîvânı Karşılaştırmalı Metin, I-II, Uludağ Üniversitesi Yay., Bursa 2001.
2. AKSOY, Ömer Asım, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Cilt: I-II, İnkılâp Yayınevi, Ankara 1984.
3. BEYZADEOĞLU, Süreyya Ali, Müberra GÜRGENDERELİ, Fatih GÜNAY, Edirneli Ahmed Bâdî Efendi Armağan Divan Şiirinde Atasözleri ve Deyimler , Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü 2004.
4. DİLÇİN, Cem, Yeni Tarama Sözlüğü, TDK Yay., Ankara 1983.
5. DEMİRKAZIK, H. İbrahim, “El Arkası Yerde” Deyimi ve Bu Deyimin Divan Şiirindeki Kullanımı”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 8/4 Spring 2013, p. 617-633.
6. EYÜBOĞLU, E. Kemal, On Üçüncü Yüzyıldan Günümüze Kadar Şiirde ve Halk Dilinde Atasözleri ve Deyimler II, Deyimler- Tâbirler , Doğan Kardeş Mat- baacılık, İstanbul 1973.
7. GÖLPINARLI, Abdülbâki, Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri, İnkılap ve Aka Kitabevleri, İstanbul 1977.
8. KAYA, Bayram Ali, “Atasözleri ve Deyimlerin Dîvân Şiirinde Kullanımı ile Dîvânların Bu Söz Varlıklarımız Bakımından Önemi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 6, İstanbul 2011, 11-54.

9. KAYA, Bayram Ali, “Azmî-zâde Hâletî Dîvânı’nda Atasözleri ve Deyimler”, Bir, S. 9-10, 1998, s. 369-392.
10. KAYA, Hasan, “Emrî Divanı’nda Deyimler”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 6, İstanbul 2011, 55-130.
11. PARLATIR, İsmail, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü I-II, Yargı Yay., Ankara 2008.
12. PÜSKÜLLÜOĞLU, Ali, Türkçe Deyimler Sözlüğü, Arkadaş Yay., Ankara 2006.
13. SARAÇBAŞI, M. Ertuğrul, Örnekleriyle Büyük Deyimler Sözlüğü I-II, Yapı Kredi Yay., İstanbul 2010.
14. SEFERCİOĞLU, M. NEJAT, “Helâkî Divanı’nda Türkçe Deyimler”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 4, İstanbul 2010, 155-202.
15. TANYERİ, M. Ali, Örnekleriyle Divan Şiirinde Deyimler, Akçağ Yay., Ankara 1999.
16. Türk Atasözleri ve Deyimleri, Haz.: Millî Kütüphane Genel Müdürlüğü, I-II, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1992.
17. AKALIN, Şükrü Halûk, Recep Toparlı, Tezcan Aksu, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü,http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_atasozleri&vie w=atasozleri ET.: 20.04.2018.