Öz
Kültürlerarası etkileşim aracı olarak çeviri, belli bir tarihi ve toplumsal bağlamda üretilir ve alımlanır. Tarih boyunca toplumsal aktörler -ya da çeviribilim terimiyle ifade edecek olursak çeviri eyleyicileri (failleri)- çeviri etkinlikleri aracılığıyla içinde bulundukları toplumun kültürel planlamasına bazen metin ve eser seçimi bazen de çeviri sürecinde aldıkları kararlar ve/ya çevirinin nasıl alımlanacağıyla ilgili çabalarıyla şekil vermiştir. Bu kişiler genellikle çevirmenlik görevinin yanı sıra onlara toplumda güçlü bir konum sağlayan başka iş ya da unvana da sahip olabilmektedir. Eski Uygurların yerleşik hayata geçmeleri ve beraberinde Budizm’i kabul etmeleri sürecinde de toplumsal ve kültürel planlama etkinliklerinde çeviri eserlerden yararlanılmıştır. Dönemin kanon niteliğindeki önemli dini eserlerini çeviren din adamı-çevirmen Beşbalıklı Şingko Şeli Tutung da sözü edilen çeviri eyleyicilerine örnek verilebilir. Beşbalıklı Şingko Şeli Tutung çeviri norm ve kararlarıyla dikkat çeken, görünür ve etkin bir çevirmendir. Şingko Şeli Tutung’un çevirdiği erek metinlerde ekleme, çıkarma ve toplumun eski dini inancına gönderme yapma gibi yerlileştirici ve erek odaklı stratejiler saptanmıştır. Çeviri sosyolojisi, kültürel ürünlerin kültürlerarası dolanımda sosyolojik koşulları ve bu süreçte belirleyici rol oynayan eyleyicileri konu edinir ve alan, habitus ve (ekonomik, kültürel, toplumsal ve simgesel) sermaye kavramlarıyla kültür ürünlerinin aktarımını eyleyicilerin rollerini de göz önünde bulundurarak inceler. Bu makalede, çeviri sosyolojisinin terimleri ve din sosyolojisinden yararlanılarak Beşbalıklı Şingko Şeli Tutung bir çeviri eyleyicisi olarak incelenmeye çalışılacaktır.
Anahtar Kelimeler
Şingko Şeli Tutung çeviri sosyolojisi din sosyolojisi Eski Uygurlar.
Kaynakça
- ARAT, Reşit Rahmeti, Eski Türk Şiiri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1965.
- AYAZLI, Özlem, “Šiŋko Šäli Tutuŋ ve Altun Yaruk Çevirisi Üzerine”, Beşbalıklı Şiŋgko Şeli Tutung Anısına Uluslararası Eski Uygurca Çalıştayı Bildirileri 4-6 Haziran 2021, Yayıma hazırlayan: Mustafa S. Kaçalin, Türk Dil Kurumu, Ankara 2022, 191-202.
- BLUMCZYNSKI, Piotr & Hephzibah Israel, “Translation and religious encounters”, The Routledge Handbook of Translation and Culture, Editörler: Sue-Ann Harding & Ovidi Carbonell Cortés, Routledge, London & New York 2018.
- BOURDIEU, Pierre, Kültür Üretimi: Sembolik Ürünler Sembolik Sermaye, İletişim Yayınları, İstanbul 2023.
- CAFEROĞLU, Ahmet, Türk Dili Tarihi, Enderun Kitabevi, İstanbul 1984.
- ELMALI, Murat, “Eski Uygur Çevirmenlerin Çeviri Yöntemlerinde Basit Dil Yaklaşımları”. II. Uluslararası Akademik Çeviribilim Çalışmaları Kongresi Bildiri Kitabı, Okyay Eser ve Caner Çetiner (editörler), Günce Yayınları, İzmir 2024, s. 37-50.
- EMİROSMANOĞLU, Zuhal, “Sosyolojik bir çeviri eleştirisi: Bourdieu’yle Queneau’dan Yücel’e Zazie Metroda”, Journal of Human Sciences, 20(4), s. 545-566.
- ERASLAN, Kemal, Eski Uygur Türkçesi Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2023.
- FINDLEY, Carter, Dünya Tarihinde Türkler, Alfa Yayınları, İstanbul 2019.
- GABAIN, Annemarie von, “Die uigurische Übersetzung der Biographie Hüen-tsangs.I. Bruchstücke des 5. Kapitels”, Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philologisch-historische Klasse. Berlin 1935, s. 151-180.
- GORSKI, Philip, Bourdieu ve Tarihsel Analiz, Heretik Yayınları, Ankara 2015.
- JUTEN, Oda, Some problems on manuscripts of the Eight Lights Sūtra in Uighur, 1978, s. 118-104.
- HAMILTON, James, “Les titres šäli et tutung en ouigour”, Journal asiatique 272 (1984), 425-437.
- HEILBRON, Johan & Gisèle Sapiro, “Outline for a Sociology of Translation: Current Issues and Future Prospects.” Constructing a Sociology of Translation, Editörler: Michaela Wolf & Alexandra Fukari, John Benjamins, Amsterdam: 2007, s. 93-108.
- KARAHAN, Akartürk, “Altun Yaruk İle İlgili Türkiye’deki Çalışmalara Bir Bakış”, Dil Araştırmaları, Sayı: 12, Bahar 2013, s. 277-287.
- KAYA, Ceval, Uygurca Altun Yaruk (giriş, metin ve dizin). Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1994.
- KEMAL YUNUSOĞLU, Mağrifet, “Şiŋgko Şeli Tutung'un Tercüme Üslubu Üzerine”, Beşbalıklı Şiŋgko Şeli Tutung Anısına Uluslararası Eski Uygurca Çalıştayı Bildirileri 4-6 Haziran 2021, Yayıma hazırlayan: Mustafa S. Kaçalin, Türk Dil Kurumu, Ankara 2022, s. 127-136.
- KESKİN, Berker, Eski Uygur Türkçesi Hukuk Belgeleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2022.
- KOSKINEN, Kaisa, and Outi Paloposki, “Retranslation”, Handbook of Translation Studies: Volume 1, Editörler: Yves Gambier & Luc van Doorslaer, John Benjamins, Amsterdam 2010, s. 294-98.
- KÖPRÜLÜ, Fuad, Türk Tarih-i Dinîsi. Akçağ Yayınları, Ankara 2005.
- KÖRTELLİ, Sümbül Begüm, Kitap Tanıtımı: Kaya, Ceval. (Ed.). Uygurca Altun Yaruk Belgeler. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2023, 842. ISBN: 978-975-17-5510-0. JOTS, 7/2, 2023, s. 596-597.
- LİGETİ, Lajos, “Sur quelques transcriptions sino-ouigoures des Yuan”, Ural-Altaische Jahrbücher33, 1961, s. 235-244.
- ÖLMEZ, Mehmet, Hsüan-Tsang’ın Eski Uygurca Yaşamöyküsü VI. Bölüm, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara 1994.
- ÖZALAN, Uluhan & Ebru Ak, “Hsüan Tsang Biyografisinin Eski Uygurca Çevirisinde Çevirmen Kararlarının Çağdaş Çeviri Kuramları Bakımından İncelenmesi”. The Journal of Academic Social Science, Yıl: 5, Sayı: 40, Şubat 2017, s. 271-281. (%50 (1. Yazar), %50 (2. Yazar)).
- RóNA-TAS, András, “New Publications on Uygur Texts Translated from Chinese”, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 56, 2003, s. 451-459.
- RÖHRBORN, Klaus, “Šiŋko Šäli und die Organisation der Übersetzungstätigkeit bei den Uiguren,Turkologie heute – Tradition und Perspektive”. Materialien der dritten Deutschen Turkologen-Konferenz, Nurettin Demir ve Erika Taube (editörler), Wiesbaden 1998, s. 255-260.
- RÖHRBORN, Klaus, “Mangelnde Worteinheit der agglutinierenden Sprachen in der Sprachtypologie des 19. Jahrhunderts”. Proceedings of the Fourteenth International Congress of Linguists. Berlin/GDR, August 10 –August 15, 1987. Bd. 3. Berlin 1990, s. 2415-2419.
- SAPIRO, Gisèle, “Translation and the field of publishing. A commentary on Bourdieu’s ‘A conservative revolution in the field of publishing’”. Translation Studies 1, 2008a, s. 154-166.
- SAYİT, Muhemmetrehim, “Beşbalıklı Şingku Şali'nin Altun Yaruk'ta İzlediği Çeviri Yöntemleri”. Beşbalıklı Şiŋgko Şeli Tutung Anısına Uluslararası Eski Uygurca Çalıştayı Bildirileri 4-6 Haziran 2021, Yayıma hazırlayan: Mustafa S. Kaçalin, Türk Dil Kurumu, Ankara 2022, s. 165-170.
- TEKİN, Şinasi, “Altun Yaruk’un Çincesinin Almancaya Tercümesi Dolayısiyle”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 7, 1959, s. 293-306.
- ÜLKEN, Hilmi Ziya, Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü. Türkiye İş Bankası, İstanbul: 2020.
- VELİ, Hatice, Eski Uygurlarda Yerleşik Yaşam Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, İstanbul 2022.
- YILMAZ KUTLAY, Sevcan & Uluhan Özalan. “Eski Uygurların Din Değiştirme ve Din Dili Oluşturma Sürecinde Çevirinin Rolü”, Söylem Filoloji Dergisi (Çeviribilim Özel Sayısı II), s. 454-468. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1594815. (%50 (1. Yazar), %50 (2. Yazar))
- ZIEME, Peter, “Šiŋgko Šäli Tutuŋg Kimdir?”, Beşbalıklı Şiŋgko Şeli Tutung Anısına Uluslararası Eski Uygurca Çalıştayı Bildirileri 4-6 Haziran 2021, Yayıma hazırlayan: Mustafa S. Kaçalin, Türk Dil Kurumu, Ankara 2022, s. 307-316.
- ZIEME, Peter, Die Stabreimtexte der Uiguren von Turfan und Dunhuang. (Bibliotheca Orientalis Hungarica XXXIII.) Budapest 1991.
- ZIEME, Peter, “Xuangzangs Biographie und das Xiyuji in altturkischer Überlieferung”, Buddistische Erzählliteratur und Hagiographie in türkischer Überlieferung. Hrsg. Von J.P.Laut und K.Röhrborn, Tafel 5-XXI, Wiesbaden 1990: s. 75-107.
- ZIEME, Peter, “Sïngqu Säli Tutung-Übersetzer buddhistischer Schriften ins Uigurische, Tractata Altaica”. Festschrift für Denis Sinor, Wiesbaden 1976a, s. 767-775.
Ayrıntılar
| Birincil Dil | Türkçe |
|---|---|
| Konular | Çeviri ve Yorum Çalışmaları |
| Bölüm | Araştırma Makalesi |
| Yazarlar | |
| Gönderilme Tarihi | 11 Şubat 2025 |
| Kabul Tarihi | 2 Nisan 2025 |
| Yayımlanma Tarihi | 12 Temmuz 2025 |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2025 Sayı: 53 |
Türk Kültürü İncelemeleri – Haziran 2026 Sözlü Çeviri Özel Sayısı
Çağrı Metni
Sözlü çeviri, gündelik karşılaşmalardan kurumsal etkileşimlere kadar uzanan çeşitli bağlamlarda, iki dilli ve kültürlerarası iletişimin merkezinde yer alır. Türkiye’deki sözlü çeviri ortamlarında, dillerden biri büyük ölçüde Türkçedir ve bu uygulamalar, Türkçenin diğer dillerle etkileşiminde ortaya çıkan iletişimsel, kültürel ve toplumsal dinamikleri yansıtır.
Haziran 2026 sayımız için hazırlamakta olduğumuz bu özel sayıyla, Türkiye’deki sözlü çeviri uygulamalarını farklı tür ve bağlamlarda inceleyen özgün araştırmaları bir araya getirmeyi amaçlıyoruz. Bu çalışmalar, sözlü çevirinin dilsel, kültürel, toplumsal ve göstergebilimsel boyutlarına disiplinlerarası bir bakış sunarak, yalnızca çeviribilim alanına değil; Türk dili, kültürü ve toplumu üzerine yapılan araştırmalara da değerli katkılar sağlayacaktır.
Bu doğrultuda, sözlü çeviri üzerine çalışan ulusal ve uluslararası akademisyenleri, araştırmacıları ve alanda aktif profesyonelleri, Haziran 2026 sayımıza katkıda bulunmaya davet ediyoruz. Özel sayıya, Türkiye’deki sözlü çeviri ortamlarında iletişim süreçlerinin, rollerin ve çeviri uygulamalarının nasıl şekillendiğini tartışan kuramsal veya uygulamalı çalışmalarla katkı sunabilirsiniz.
Araştırma konularının, aşağıdaki temalar çerçevesinde tasarlanması önerilmektedir; ancak farklı yaklaşımlar ve konular da değerlendirmeye alınacaktır.
-Sözlü çeviri ortamlarında Türkçenin söylem yapıları ve etkileşimsel stratejileri,
-Mahkeme, hastane, okul gibi kamusal hizmet alanlarında yürütülen sözlü çeviri pratikleri,
-Andaş ve ardıl çeviride, Türkçeye özgü zorluklar ve stratejiler,
-Göç, azınlıklar ve çokdillilik bağlamında sözlü çeviri uygulamaları,
-Sözlü çeviri eğitimi ve öğretiminde dilsel ve kültürel boyutlar,
- Çeviri etiği ve profesyonel normların Türkiye’deki sözlü çeviri uygulamalarına etkisi,
-Teknoloji destekli sözlü çeviri araçlarının kullanımı,
-Toplumsal kriz, afet ve acil durumlarda sözlü çevirmenin rolü.
Önemli Notlar:
Özel sayıya gönderilecek makaleler için son teslim tarihi 15 Mart 2026 olarak belirlenmiştir.
Yazıların künye bilgileri, dipnot sistemi ve kaynakça gösterim şekli internet sayfamızda bulunan makale yazım şablonuna göre hazırlanacaktır.
Call for Papers
Turkish Cultural Studies – June 2026 Special Issue on Interpreting Studies
Interpreting occupies a central position in bilingual and intercultural communication across a wide range of contexts, from everyday encounters to institutional interactions. In interpreting settings in Turkey, one of the working languages is predominantly Turkish, and these practices reflect the communicative, cultural, and social dynamics that emerge through the interaction of Turkish with other languages.
With this special issue, scheduled for publication in June 2026, we aim to bring together original studies that explore interpreting practices in Turkey across diverse genres and contexts. Adopting an interdisciplinary perspective on the linguistic, cultural, social, and semiotic dimensions of interpreting, these contributions will provide valuable insights not only for the field of Translation and Interpreting Studies but also for research on Turkish language, culture, and society.
In this regard, we invite national and international scholars, researchers, and professionals working in the field of interpreting to contribute to our June 2026 issue. Submissions may include theoretical or applied studies that examine how communicative processes, roles, and interpreting practices are shaped within interpreting settings in Turkey.
Suggested, though not exclusive, areas of research include the following themes; alternative approaches and topics will also be considered.
-Discourse structures and interactional strategies of Turkish in interpreting settings,
-Interpreting practices in public service domains such as courts, hospitals, and schools,
-Turkish-specific challenges and strategies in simultaneous and consecutive interpreting,
-Interpreting practices in the context of migration, minority communities, and multilingualism,
-Linguistic and cultural dimensions in interpreter training and education,
-Translation ethics and the impact of professional norms on interpreting practices in Turkey,
-Use of technology-assisted interpreting tools,
-The role of interpreters in social crises, disasters, and emergency situations.
Important Notes:
The deadline for submitting articles to the special issue is March 15, 2026.
The article's citation information, footnote system, and bibliography format will be prepared according to the article writing template available on our website.