MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI

Gülser Ersoy

MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI

Öz

Tarihî Türk dilinin söz varlığını ortaya koyan en önemli sözlük çalışmalarından biri Ebu’l-Kasım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed b. Ahmed ez-Zemahşerî el-Harezmî’nin kaleme aldığı Mukaddimetü’l- Edeb adlı eserdir. Gerek yazıldığı yüzyılda gerekse sonraki yüzyıllarda oldukça rağbet gören bu sözlük çok kez istinsah edilmiştir. Eserin Farsça, Harezmce (eski bir İran dili), Harezm Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi, Klasik Osmanlı Türkçesi, Çağatayca ve Moğolcaya çok sayıda satır altı çevirisi mevcuttur. 20. yüzyılın ilk yarısından günümüze değin yapılan araştırma ve tetkikler sonucunda Mukaddimetü’l- Edeb’in çok sayıda nüshasına ulaşılmıştır. Bu doğrultuda eldeki çalışma ile Mukaddimetü’l- Edeb’in Harezm Türkçesi satır altı çevirisinden müteşekkil 6 nüshanın ve bir tane de Arap harfli karşılaştırmalı nüshanın tanıtılması amaçlanmaktadır. Mukaddimetü’l- Edeb’in daha önceki tanıtılmış nüshalarına ilaveten literatürde bahsedilmeyen Lübnan-Beyrut Saint-Joseph Üniversitesi Doğu Bilimleri Kütüphanesi (Bibliothéque orientale) MS 2/1085, Süleymaniye Kütüphanesi Mahmud Paşa 381, Beyazıt Devlet Kütüphanesi Beyazıt 6900, Süleymaniye Kütüphanesi Cârullah 2009, Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi 5407, Süleymaniye Kütüphanesi Murad Buharî 307 nüshalarının fizikî özellikleri hakkında bilgi verilecek ve ardından bu nüshaların ne denli Harezm Türkçesi özelliğini yansıttıkları hususu üzerinde durulacaktır. Eldeki çalışmada ayrıca Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar nu. 534’te muhafaza edilen Arap harfli karşılaştırmalı nüsha hakkında da kısaca bilgi verilecektir. Son olarak nüshaların her birinin müstakil olarak Türk dili açısından önem arz ettiği ve bu sebeple her birinin ayrı ayrı incelenip mevcut nüshaların tamamını içine alan karşılaştırmalı bir çalışmanın yapılması gerektiğinin önemi üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

BOESCHOTEN, Hendrik, A Dictionary of Early Middle Turkic, Editör: John O'Kane, Brill, Leiden 2022.
ECKMANN, János, Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar, Yayıma Hazırlayan: Osman Fikri Sertkaya, 4. Baskı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2014.
EMİNOĞLU, Emin, Kitâbü’l-Efʽâl -Kıpçakça Satır Arası Sözlük-, Akçağ Yayınları, Ankara 2011.
ERSOY, Gülser, “Mukaddimetü’l-Edeb’in Hem Doğu Türkçesine Hem Batı Türkçesine Satır Altı Çevrili Bir Nüshası Üzerine”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 6 (2), 2022, 922-934.
ERSOY, Gülser, “Mukaddimetü’l-Edeb’in Harezm Türkçesine Satır Altı Çevirili Bilinmeyen Bazı Nüshaları.” Korkmaz, F. (Ed.), 9. Milletlerarası Türkoloji Kongresi Bildiriler Kitabı içinde, 2022, 489-500.
GÜNER, Galip, “Kıpçakça Yazılmış Kitâb’ül-Ef’âl Özgün Bir Eser midir?”, Niğde Ömer Halis Demir Üniversitesi XII. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu, 21-23 Mayıs 2025.
ÖZÇAMKAN AYAZ, Gülşen, Mukaddimetü’l-Edeb Paris ve Yozgat Nüshaları (Giriş-Metin-Dizin), Karadeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020, 48.
TEKİN, Talat, “Tarih Boyunca Türkçenin Yazısı”, Makaleler 2 Tarihi Türk Yazı Dilleri, Yayıma Hazırlayanlar: Emine Yılmaz, Nurettin Demir, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2013, 105-122.

TOGAN, Zeki Velidi, “Zimahşeri’nin Doğu Türkçesi ile Muḳaddimetü’l-Edeb’i”, Türkiyat Mecmuası, 14, 1965, 81-92.
YÜCE, Nuri, Mukaddimetü’l-Edeb Ḫarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 3. Baskı, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
ZEMAHŞERÎ, Ebu’l-Kasım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed b. Ahmed, Mukaddimetü’l-Edeb, Lübnan-Beyrut Saint-Joseph Üniversitesi Doğu Bilimleri Kütüphanesi (Bibliothéque orientale) MS 2/1085.
ZEMAHŞERÎ, Ebu’l-Kasım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed b.Ahmed, Mukaddimetü’l-Edeb, Süleymaniye Kütüphanesi Mahmud Paşa 381.
ZEMAHŞERÎ, Ebu’l-Kasım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed b.Ahmed, Mukaddimetü’l-Edeb, Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Beyazıt 6900.
ZEMAHŞERÎ, Ebu’l-Kasım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed b.Ahmed, Mukaddimetü’l-Edeb, Süleymaniye Kütüphanesi Cârullah 2009.
ZEMAHŞERÎ, Ebu’l-Kasım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed b.Ahmed, Mukaddimetü’l-Edeb, Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi 5407.
ZEMAHŞERÎ, Ebu’l-Kasım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed b.Ahmed, Mukaddimetü’l-Edeb, Süleymaniye Kütüphanesi, Murad Buharî 307.
ZEMAHŞERÎ, Ebu’l-Kasım Cârullah Mahmud b. Ömer b. Muhammed b.Ahmed, Mukaddimetü’l-Edeb, Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar nu. 534.
www.yek.gov.tr [İnternet erişim: 04.03.2025]

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Tarihi Kuzey Doğu Türk Dili (Harezm, Kıpçak, Çağatay)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Gülser Ersoy ^*
0000-0003-1002-1967
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

12 Temmuz 2025

Gönderilme Tarihi

5 Nisan 2025

Kabul Tarihi

23 Mayıs 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Sayı: 53

IZ

https://izlik.org/JA76KY25CA

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Ersoy, G. (2025). MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 53, 511-536. https://izlik.org/JA76KY25CA

AMA

1.Ersoy G. MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI. TKİD. 2025;(53):511-536. https://izlik.org/JA76KY25CA

Chicago

Ersoy, Gülser. 2025. “MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, sy 53: 511-36. https://izlik.org/JA76KY25CA.

EndNote

Ersoy G (01 Temmuz 2025) MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 53 511–536.

IEEE

[1]G. Ersoy, “MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI”, TKİD, sy 53, ss. 511–536, Tem. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA76KY25CA

ISNAD

Ersoy, Gülser. “MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi. 53 (01 Temmuz 2025): 511-536. https://izlik.org/JA76KY25CA.

JAMA

1.Ersoy G. MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI. TKİD. 2025;:511–536.

MLA

Ersoy, Gülser. “MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, sy 53, Temmuz 2025, ss. 511-36, https://izlik.org/JA76KY25CA.

Vancouver

1.Gülser Ersoy. MUKADDİMETÜ’L- EDEB’İN HAREZM TÜRKÇESİNE ÇEVRİLİ LİTERATÜRDE YER ALMAYAN BAZI NÜSHALARI. TKİD [Internet]. 01 Temmuz 2025;(53):511-36. Erişim adresi: https://izlik.org/JA76KY25CA