Şahsi Kütüphanelerine Göre Osmanlı Devlet Adamlarının Tarih Kitabı Sahipliği ve Tarihe İlgileri

Yıl 2025, Sayı: 54, 315 - 394, 29.11.2025

Abdulkasim Gül

Öz

Kendilerinden evvel yaşamış olanları bilme, insanoğlunun en eski meraklarındandır. Bu merak hem öncekilerin hem de kendi yaşadıklarını yazma ve sonraki nesillere aktarma olarak tarih ilminin de doğuşunu sağlamıştır. Osmanlılar da benzer şekilde önceki devletleri, milletleri ve kahramanları bilmek istemişler ve yüzyıllar içindeki varlıklarını aktarmışlardı. Bu makalenin konusu askerî zümreden sayılan Osmanlı devlet adamlarının şahsi kütüphanelerinin büyüklüğü ve bunlar içindeki tarih kitaplarının tespitidir. Çalışmanın maksadı ise ulema dışındaki devlet adamlarının kitap sahipliğinin derecesini tespit etmek ve tarihe olan alakalarını göstermektir. Usul olarak kayıtlardan sözkonusu devlet adamlarının ne kadar kitaba sahip oldukları belirlendi ve bunlar içerisinde tarihe ilişkin olanlar tespit edildi. Daha önce ferdi şekilde kitap sahipliği üzerine yapılan bazı çalışmalardan farklı olarak, kıyaslama yapabilmek ve daha sistematik bilgi üretebilmek için birkaç yüzyılı kapsayacak şekilde yüzlerce devlet adamı çalışmaya konu edildi. Tabii çalışmada daha farklı hususlara da yönelindi ki bunlardan birisi kitap fiyatlarıdır. Kitap sahipliği gelir ve servete bağlı olduğundan tarih kitaplarının fiyatları gösterilmeye çalışıldı. Çalışmada kaynak olarak esasen Osmanlı Arşivi’ndeki, ölen yahut cezalandırılan devlet adamlarının müsadere usulüyle el konulan terekeleri kullanıldı. Ancak daha önce terekeler veya kitaplar üzerine yapılan çalışmalardan da istifade edildi. Netice olarak kütühane büyüklüğünün ve kitap sahipliğinin gelir sahipliğinin yanında meraka bağlı olduğu; tarih merakının askeri vasıfları ön planda olan devlet adamlarının yetişme tarzları, görevleri, görev yaptıkları birimler ve yerler gibi hususulara bağlı olduğu ortaya çıkarıldı.

Anahtar Kelimeler

Kitap , Kütüphane , Tarih , Devlet Adamı , Malvarlığı

Etik Beyan

Bu makalenin hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Ottoman Statesmen's Ownership of History Books and Their Interest in History, According to Their Personal Libraries

Öz

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of this article and all studies utilized were mentioned in the references.

Kaynakça

• 1-Arşiv Kaynakları
• Devlet Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• Bab-ı Asafi Mühimme Defterleri (BOA, A.DVN.MHM.d.)
• Ali Emirî Üçüncü Sultan Ahmed (BOA, AE SAMD.III)
• Ali Emirî Üçüncü Sultan Mustafa (BOA, AE.SMST.III)
• Cevdet Belediye (BOA, C.BLD)
• Cevdet Dahiliye (BOA, C.DH.)
• Cevdet Maarif (BOA, C.MF)
• Cevdet Maliye (BOA, C.ML)
• Cevdet Saray (BOA, C.SM)
• Bâb-ı Defteri Muhallefat Halifeliği Defterleri (BOA, D.BŞM.MHF.d.)
• Bâb-ı Defteri Muhallefat Halifeliği (BOA, D.BŞM.MHF.)
• Bâb-ı Defteri Başmuhasebe Defterleri (BOA, D.BŞM.d.)
• Evkaf (BOA, EV.d)
• Hatt-ı Hümayun (BOA, HAT.)
• İbnülemin Muhallefat (BOA, İE. MHF.)
• Maliyeden Müdevver Defterler (BOA, MAD.d.)
• Tapu Defterleri (BOA, TT.d.)
• Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (TSMA)
• Defterler (TSMA, D.)
• Evraklar (TSMA, E.)
• 2-Kitap, Makale ve Tezler
• ADIVAR, Abdulhak Adnan, Osmanlı Türklerinde İlim, Maarif Matbaası, İstanbul 1943.
• Abdurrahman Abdi Paşa Vekâyi‘-nâmesi, (haz. Fahri Ç. Derin), Çamlıca Yayınları, İstanbul 2008.
• AFYONCU, Erhan, Tanzimat Öncesi Osmanlı Tarihi Araştırma Rehberi, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2022.
• AKAY, Ali, “Çeteci Abdullah Paşa ve Enhâru’l Cinân İsimli Eseri Üzerine Bir Değerlendirme”, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt 14, 67-86.
• AKSAN, Vırgınıa, Savaşta ve Barışta Bir osmnalı Devlet Adamı Ahmed Resmi Efendi (1700-1783), (çev. Önder Arıkan), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1997.
• Anonim Osmanlı Tarihi (1099-1116-1688-1704), (yayına hazırlayan Abdulkadir Özcan), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 2000.
• AYGÜN, Necmettin, “XVIII. Yüzyılda Bir Osmanlı Valisi: Üçüncüoğlu Ömer Paşa ve Muhallefatı”, Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, c. 7, sy. 7, 2009, 39-77.
• BARKAN, Ömer Lütfi, “Edirne Askerî Kassamı’na Âit Tereke Defterleri (1545-1659)”, Türk Tarih Belgeleri Dergisi, (1966), Cilt III-Sy.5-6, 1-479.
• BERKES, Niyazi, "İlk Türk Matbaası Kurucusunun Dini ve Fikri Kimliği", Belleten, 26, 1962, 715-737.
• BEYDİLLİ, Kemal, “Müteferrika Matbaası”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Asiklopedisi, Cilt EK 2, 341-343.
• BLOOM, Jonathan M., Kağıda İşlenen Uygarlık Kağıdın Tarihi ve İslam Dünyasına Etkisi, (çev. Zülal Kılıç), Kitapyayınevi, İstanbul 2003.
• CİPOLLA, Carlo M., Akdeniz Dünyasında Para Fiyatlar ve Medeniyet, Bağlam Yayınevi, İstanbul 1993, 63-66.
• DEMİR, Selçuk, “Bir Osmanlı Paşasının Kitap Dünyası: Silahdar İbrahim Paşa ve Kütüphanesi”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, sy. 24 (Aralık 2024), 353-94.
• DIVRAK, Uysal, “XVII. Yüzyılda Elit Bir Ağa: Hazine Kethüdası Ali Ağa ve Serveti”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Ağustos 2021, Sayı: 53, 71-91.
• ERÜNSAL, İsmail E., Orta Çağ İslam Dünyasında Kitap ve Kütüphane, Timaş Yayınları, İstanbul 2018.
• _______, Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2008.
• GÖK, İlhan, “Diyarbekir Valisi Hüseyin Paşa-Zade Sarı Mustafa Paşa’nın Hayatı ve Muhallefatı”, Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, sy. 2 (Aralık 2020), 23-57.
• _________, “III. Murad’ın Devlet Adamlarından Kara Üveys Paşa’nın Hayatı ve Muhallefatı (1591)”, Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, sy. 4 (Aralık 2022), 53-81.
• GÖKPINAR, Bekir, “Rakka Valisi Hamalızâde Ahmed Paşa’nın Muhallefatı”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(1), 144-191.
• _________, “Trabzon Valisi Vezir Boşnak Yusuf Paşa’nın Muhallefatı (1704)”, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla Trabzon, 2023, 249-278.
• GÜLAKAN, Sevda, Peçevî Tarihi (1b-20b), Metin, Dizin, Özel Adlar Sözlüğü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2004.
• GÜLER, Mustafa, “Üsküdar’da Zülfikâr Efendi Bin Abdurrahman Vakfiyesi”, II. Üsküdar Sempozyumu, I. Cilt, 191-197.
• HATHAWAY, Jane, Beşir Ağa: Osmanlı Hareminin Baş Hadım Ağası, (Türkçesi: Ahmet Fehmi Yıldırım), Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul 2021.
• HÜSEYNİKOĞLU, Ayşe Gül, “Bir Statü-Servet İlişkisi: Kıbrıs Valisi Vezir Ali Paşa’nın Muhallefatı ve Düşündürdükleri”, Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşunun 100. Yılı Anısına Tarih Yazıları, I, 2023, 23-71.
• İbrahim Peçevî, Târîh-i Peçevî, II, Matbaay-i Amire, İstanbul 1886.
• İHSANOĞLU, Ekmeleddin-AYNUR, Hatice, “Yazmadan Basmaya Geçiş: Osmanlı Basma Kitap Geleneğinin Doğuşu (1729-1848)”, Osmanlı Araştırmaları, sy. 22 (Aralık 2003), 219-55.
• İNALCIK, Halil, Osmanistik Bilimine Katkılar, İş Bankası Yayınları, İstanbul 2021.
• İskenderiye Kütüphanesi Antik Dünya’nın Öğrenim Merkezi, Derleyen Roy Macleod, (çev. Elif Derviş), Dost Yayınevi, Ankara 2014.
• İNCE, Yunus “Matbaa Öncesi Osmanlı Toplumunda Kitaba Sahip Olmak ya da Olamamak: Bir Maliyet Hesabı Denemesi/Önerisi”, History Studies International Journal of History, (2018), 139-161.
• KARAHASANOĞLU, Selim, A Tulıp Age Legend: Consumer Behavıor And Materıal Culture In The Ottoman Empıre (1718-1730), Basılmamış Doktora Tezi, (State University of New York at Binghamton), Binghamton, New York 2009.
• KARATAŞ, Ali İhsan, “Tereke Kayıtlarına Göre XVI. Yüzyılda Bursa’da İnsan-Kitap İlişkisi,” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8/1 (Ocak 1999), 317-28.
• KINIK, Mustafa, “İbrahı̇m Müteferrı̇ka ve Yayımladığı İlk Kı̇taplar”, Kalemişi Geleneksel Türk Sanatları Dergisi, sy. 4 (Nisan 2014), 23-40.
• KUZUCU, Kemalettin, Bâbıâli Yanıyor Osmanlı Hükümet Merkezinde Yangın, Timaş Yayınları, İstanbul 2025.
• KÜTÜKOĞLU, Bekir, Vekayi‘nüvis Makaleler, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul 1994.
• LABERRE, Albert, Kitabın Tarihi, (çev. Galip Üstün), İletişim Yayınları, İstanbul Tarihsiz.
• Mehmed Hâkim Efendi, Hâkim Efendi Tarihi, I, (hazırlayan Tahir Güngör), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2019.
• OĞUZ, Gülser, “Tereke Kaydından Hareketle Bir Osmanlı Vezirinin 18. Yüzyıl Başlarındaki Yaşam Tarzı: Amcazâde Hüseyin Paşa” Milli Folklor, 2010 (88), 1-100.
• Osmanlı Devlet Teşkilâtına Dair Kaynaklar, Kitâb-i Müstetâb-Kitabu Mesâlihi’l Müslimîn ve Menâfi‘il Mü’minîn-Hırzü’l-Mülûk, (haz. Yaşar Yücel), Türk Tarih Kurumu, Ankara 1998.
• ÖZCAN, Tahsin, “Nazmîzâde Murtaza Efendi” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 32. cilt, 461.
• ÖZTÜRK, Necdet-YILDIZ, Murat, İmparatorluk Tarihinin Kalemli Muhafızları Osmanlı TarihçileriAhmedi'den Ahmed Refik'e, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2013.
• ÖZTÜRK, Temel, “Trabzon Valisi Üçüncüoğlu Ömer Paşa’nın (1739-1742) Kitap Kültürü”, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Tarihi: Prof. Dr. Yılmaz Kurt Armağanı, II. cilt, Ankara 2016, 212-235.
• ________“Trabzon Valisi Vezir Abdurrahman Paşa’nın (1728-1730) Kitap Kültürü”, XVII. Türk Tarih Kongresi, Ankara: 15-17 Eylül 2014: Kongreye Sunulan Bildiriler, IV. Cilt III. Kısım, Ankara 2018, 1093-111.
• _________, “Trabzon Valisi Vezir Abdurrahman Paşa’nın Muhallefatı (1728-1730)”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 9(18), 9-50.
• PARLAZ, Selim, “Revan Muhafızı İbrahim Paşa’nın Muhallefatı”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 2022/9-1, 1-27.
• PEDERSON, Johannes, İslam Dünyasında Kitabın Tarihi, (Tercüme Mustafa Macit Karagözoğlu), Klasik Yayınları, İstanbul 2012;
• Râşid Mehmed Efendi, Çelebizâde İsmail Âsım Efendi, Târîh-i Râşid ve Zeyli, 1131-1141/1722-1729, III, (haz. Abdulkadir Özcan, Yunus Uğur, Baki Çakır, Ahmet Zeki İzgöer), Klasik Yayınları, İstanbul 2013.
• Selânikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selânikî, I, (haz. Mehmet İpşirli), Türk Tarih Kurum Basımevi, Ankara 1999.
• Şem‘dâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târihi, Mür’i’it-Tevârih, II-A, (hazırlayan M.Münir Aktepe), İstanbul 1978.
• Taşköprülüzâde Ahmed Efendi, Eş-Şakâ’iku’n-Nu‘mâniyye, Şakaik, (haz. Muhammet Hekimeoğlu), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2019.
• TEKİN, Şinasi, Eski Türklerde Yazı, Kâğıt, Kitap ve Kâğıt Damgaları, Eren Yayıncılık, İstanbul 1993.
• TÜRKAL, Merve Karaçay, “Bağdat Valisi Ahmed Paşa’nın Muhallefatı (1692-1694)”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2021 (52), 213-237.
• ÜZDEN, Anıl, “Vidin Muhafızı Vezir Kara Mehmet Paşa’nın Hayatı, Müsadere Süreci ve Servetinin Analizi”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (41), 101-125.
• Vak’anüvîs Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, II-III, Yeni Yazıya Aktaran, Yücel Demirel-Tamer Erdoğan, Tarih Vakfı Yayınları-Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1999.
• Vak‘anüvis Subhî Mehmed Efendi, Subhî Tarihi Sâmi ve Şâkir Tarihleri İle Birlikte, (İnceleme ve Karşılaştırmalı Metin), (haz. Mesut Aydıner), Kitabevi Yayınları, İstanbul 2007.
• YAZICI, Muhammed, “Halep Valisi ve Estergon Baş Muhafızı Ebubekir Paşa’nın Muhallefâtı (1684)”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 2021, 9(29), 335-353.
• YILDIZ, Murat, “Bir Osmanlı Veziriazamının Mal Varlığı: Amcazâde Hüseyin Paşa’nın Muhallefatı”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 26 (2012), 67-106.
• YILDIZ, Nuray, Eskiçağ Kütüphaneleri, Marmara Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1985.