Black Eunuch Musâhib Aghas in the Ottoman Palace Organization

Öz

OSMANLI SARAY TEŞKİLATINDA KARA HADIM MUSÂHİB AĞALAR

Öz

Padişah tarafından seçilen ve şahsi işleri için görevlendirilen kişilere musâhib denilmektedir. Musâhibler sarayda ve saray dışında ifa edilen farklı hizmetlerde istihdam edilirler. Padişahın hizmetinde musâhib olarak görev yapan bu kişiler hakkında Osmanlı tarihi çalışmalarında yeterli literatür oluşmamıştır. Yapılan çalışmalarda da genellikle vezir-musâhibler ele alınmıştır. Bu makale söz konusu eksiklikten hareketle harem çatısı altında istihdam edilen kara hadım musâhib ağalar hakkında bilgi vermeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede kara hadım musâhib ağaların nasıl yetiştikleri, tayin prosedürleri, görevleri, teşrifattaki yerleri ve gelirleri ortaya koyulmaya çalışılacaktır. Dönem olarak ise 18. yüzyılın ilk yarısı incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Musahib
• Harem
• Darüssaade
• Osmanlı Sarayı
• Hadım

Kaynakça

1. 1. Arşiv Vesikaları
2. T. C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Ali Emiri Tasnifi Sultan III. Ahmed Evrakı (AE.SAMD.III), nr. 226/21802.
4. Bâb-ı Âsafî Divan-ı Hümayun (Beylikçi) Kalemi Defterleri (A.DVN.d), nr. 806; nr. 806; nr. 806/6.
5. Bâb-ı Âsafî, Divan-ı Hümayun Mısır Valiliği Kalemi (A.DVN.MSR), nr. 1/95.
6. Bâb-ı Âsafî Dîvân-ı Hümâyûn Sicilleri Ruûs Defteri (A.DVNSRSK.d), nr. 31-76.
7. Bâb-ı Âsafî Mektubi Kalemi (A.MKT.), nr. 15/47.
8. Bâb-ı Âsafî Ruus Kalemi Dosya Kısmı (A.RSK), nr. 1074/298; nr. 1074/301.

9. Bâb-ı Âsafî Ruus Kalemi Defter Tasnifi (A.RSK.d), nr. 1573.C.4; nr. 1576/9.
10. Bâb-ı Defterî Haremeyn Muhasebesi Kalemi Defterleri (D.HMH.d), nr. 21629.
11. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defter Tasnifi (TS.MA.d), nr. 2344; nr. 2353/594; nr. 2372; nr. 8075.
12. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrak Tasnifi (TS.MA.e), nr. 700/16; nr. 701/4-1.
13. 2. Kaynak Eserler
14. “Ahmed Resmî Efendi’nin Hamîletü’l-Küberâ’sı ve Müstakim-zâde Zeyli”, Zeynep Aycibin, Belgeler, XXII, Sayı 26, Ocak 2001.
15. Ahmed Vâsıf Efendi ve Mehâsinü'l-Âsâr ve Hakā’ku’l-Ahbâr'ı 1166-1188/1752-1774 (İnceleme ve Metin), haz. Nevzat Sağlam, Ankara 2020.
16. Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekayiat Tahlil ve Metin (1066-1116/1656-1704), haz. Abdülkadir Özcan, Ankara 1995.
17. Derviş Abdullah, Risale-i Teberdariye Fî Ahvâl-i Dârüssaâde, Dârüssaâde Ağalarının Durumu Hakkında Baltaci’nın Raporu, Pınar Saka, İstanbul 2011.
18. Silâhdâr Fındıklılı Mehmed Ağa, Nusretnâme İnceleme-Metin (1106-1133/1695- 1721), haz. Mehmet Topal, Ankara 2018.
19. Tayyâr-zâde Atâ, Osmanlı Saray Tarihi, Târîh-i Enderûn, haz. Mehmet Arslan, İstanbul 2010.
20. 3. Araştırmalar
21. AFYONCU, Erhan, “Şemsi Ahmed Paşa”, DİA, İstanbul 2010, XXXVIII, 527-529.
22. AKGÜNDÜZ, Ahmed, Osmanlı’da Harem/İslam Hukukunda Kölelik-Cariyelik Müessesesi, İstanbul 1984.
23. AKTEMUR, Ramazan, Anonim Osmanlı Vekayinâmesi (H.1058-1106/M.1648-1694) (Metin ve Değerlendirme), Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2019.
24. BAŞKURT, Ahmet Çağrı, 351 Numaralı Sadaret Teşrifat Defteri Işığında Osmanlı Pâyitahtı’nda İcrâ Edilen Törenler (H.1105-1221/M.1693-1806), Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2017.
25. BOZKURT, Nebi, “Nedim”, DİA, İstanbul 2006, XXXII, 509-510.
26. BÖREKÇİ, Günhan Factions And Favorites At The Courts Of Sultan Ahmed I (r.1603-17) And His Immediate Predecessors, Graduate Program in History, The Ohio State University 2010.
27. ÇEVİK, Can, Naili Abdullah Paşa Defter-İ Teşrifat (Metin-Değerlendirme), Yüksek Lisans Tezi, Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2018.
28. DERİN, Fahri Çetin, Abdurrahman Abdi Paşa Vekâ’yinâmesi, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1993.
29. DİNÇ, Ruhan, 18. Yüzyılda Osmanlı Merasimlerinin Mali Bir Unsuru: Atıyyeler, Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2016.
30. EMECEN, Feridun, “Selim II”, DİA, İstanbul 2009, XXXVI, 414-418.
31. GENÇ, Nermin, Enderun Teşkilatından Seferli Odası ve Tarihi Gelişimi, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2024.
32. GÖRÜR, Cem, Sultan III. Mustafa: Ailesi, Günlük Hayatı Dini ve İlmi İlgileri, Doktora Tezi, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bilecik 2020.
33. İPŞİRLİ, Mehmet, “Musâhib”, DİA, Ankara 2020, XXXI, 230-231.
34. KESKİN, Neslihan Koç, “Enderûnlu Fâzıl’ın Sûrnâme-i Şehriyâr’ı Üzerine”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı: 27 (2010) s. 149-186.
35. KOÇU, Reşad Ekrem, Topkapı Sarayı, İstanbul 2004, s. 206-212.
36. KÖPRÜLÜ, Orhan F., “Hâfız Ahmed Paşa”, DİA, İstanbul 1997, XV, 84-85.
37. ORTAYLI, İlber, Osmanlı Sarayında Hayat, İzmir 2008.
38. ÖCAL, Mustafa, “Âmin Alayı”, DİA, İstanbul 1991, III, 63.
39. ÖZTÜRK, Uğur, III. Murad Dönemi Yazılı Kültürü, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2022.
40. SAKAOĞLU, Necdet, Bu Mülkün Sultanları, İstanbul 2015.
41. ULUÇAY, M. Çağatay, Harem, II, İstanbul 2011.
42. USLU, Hayriye Büşra, III. Ahmed Devri Teşrîfâtı (A.d. 347: 1718-1725), Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2017.
43. UZUN, Mustafa İsmet, “Hubbî Hatun” DİA, İstanbul 1998, XVIII, 265-266.
44. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, “Osmanlılar Zamanında Saraylarda Musiki Hayatı”, Belleten, Cilt: 41 Sayı: 161, Ankara 1977.
45. ÜNÜVAR, Safiye, Saray Hatıralarım, İstanbul 1964.
46. PAKALIN, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. 2, İstanbul 1983. YÜCEL, Yaşar, Osmanlı Devlet Teşkilatına Dair Kaynaklar, Kitâb-ı Müstetâb, Kitâbu Mesâlihi’l-Müslimîn ve Menâfi’i’l-Mü’minîn, Hırzü’l-Mülûk, Ankara 1988.