Osmanlıda Bir Asker Temin Yöntemi Olarak Kapıkulu Süvari Serdengeçtiliği (18. Yüzyıl)

Yıl 2025, Sayı: 54, 127 - 164, 29.11.2025

Coşkun Ünsal

Öz

Dünya tarihinin geneli için 17. yüzyıl, geleneksel asker alma yöntemlerinin sınırlarının zorlandığı bir dönem olarak değerlendirilir. Savaşların zamana yayılmasıyla özdeşleşen bu yüzyıl, mevcut asker temin usullerinin revize edilmesi ve yeni asker temin yollarının denendiği bir dönemdi. Osmanlı için de bu yüzyılda devşirme ve timar sisteminde yaşanan aksaklıklar, asker temininde sınırların zorlandığının işaretleriydi. Yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı ordusunda yeni asker temin usulleriyle sahaya sürülen gruplar ortaya çıktı. Bunlardan biri de isim olarak daha klasik dönemden itibaren bildiğimiz fakat mahiyet itibariyle oldukça farklılık arz eden kapıkulu süvarileri serdengeçtileriydi.
Bu çalışma, 18. yüzyılda Osmanlı ordu terkibi içinde karşımıza çıkan kapıkulu süvarileri serdengeçtileriyle ilgilidir. 16. yüzyılın sonlarından itibaren örneklerini gördüğümüz kapıkulu süvari serdengeçtiliğinin, belli standartlara sahip bir asker temin yöntemine dönüşmesi incelenecektir. Çalışmamızın giriş kısmında asker teminiyle ilgili genel bir değerlendirme yapılıp makalenin sınırları tayin edilecektir. Birinci kısımda 16. yüzyılın sonlarında cephenin kendi dinamiklerinden ortaya çıkan serdengeçti kavramı üzerinde durulacaktır. İkinci kısımda ise 18. yüzyılda artık olağanüstü durumlarda başvurulsa da belli standartları olan bir asker temin pratiğine dönüşen kapıkulu süvari serdengeçtiliği çeşitli yönleriyle ele alınacaktır. Bu manada bu asker yazma pratiğine hangi sıklıkla başvurulduğu, hedef kitlenin kimler olduğu, adaylardan beklentinin ne olduğu ve bunlara ne vadedildiği, beklenti ve vaatleri yansıtan bürokratik işlemler hakkında bilgi verilecektir. Çalışma, konunun genişliğinden dolayı merkezin kapıkulu süvari serdengeçti yazım kararı almasından yazım işlemi için görevlendirme yapmasına kadarki süreçle sınırlandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Asker Temini , Gönüllü Askerlik , Kapıkulu Süvari Serdengeçtiliği , Osmanlı Askerî Tarihi , Serdengeçti

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kapıkulu Cavalry Serdengeçti as a Soldier Recruitment Method in the Ottoman Empire (18th Century)

Öz

The seventeenth century marks a turning point in which traditional methods of military recruitment increasingly pushed the limits. This century characterized by protracted wars, witnessed the revision of existing recruitment systems and the experimentation with new methods. The deterioration of the devşirme system and the timar system showed that the Ottoman Empire was also pushing the limits of military recruitment. From the late seventeenth century onward, new military groups began to emerge in the Ottoman army, deployed through revised recruitment methods. One of these groups was the serdengeçtis of Kapıkulu cavalry, whose name dated back to the classical period but whose role and composition had undergone significant transformation
This study focuses on the serdengeçti cavalrymen within the kapıkulu corps, a formation that emerged within the structure of the Ottoman army during the 18th century. It examines kapıkulu cavalry serdengeçti first seen in the late sixteenth century and gradually evolved into a relatively standardized form of military recruitment over time. The introduction provides a general overview of Ottoman military recruitment practices and outlines the article’s scope and analytical framework. The first section explores the emergence of the serdengeçti phenomenon in the late sixteenth century shaped primarily by the dynamics of frontier warfare. The second section examines the transformation of kapıkulu cavalry serdengeçti which was primarily employed under exceptional circumstances by the eighteenth century but had nonetheless evolved into a recruitment method characterized by a certain degree of standardization. In this regard, the study will examine how frequently this method of enlistment was employed, the profile of the intended recruits, the expectations from the candidates, the promises for them and the bureaucratic mechanisms that reflected these mutual expectations. Due to the broad scope of the subject, this study is limited to the period between the central administration’s decision to enlist Kapıkulu cavalry serdengeçtis and the assignment of officials to carry out the enlistment process.

Anahtar Kelimeler

Military Recruitment , Voluntary Enlistment , Kapıkulu Cavalry Serdengeçti , Ottoman Military History , Serdengeçti

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of this study and all studies utilized were mentioned in the references.

Kaynakça

• Arşiv Belgeleri
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Başkanlık Arşivi
• Bâb-ı Âsafî Ruus Kalemi Defterleri Tasnifi (A.RSK.d.).
• Ali Emiri, IV. Mehmed Tasnidi (AE.SMMD.IV.).
• Ali Emiri, I. Abdülhamid Tasnifi (AE.SABH.I.).
• Ali Emiri, II. Mustafa Tasnifi (AE.SMST.II.).
• Ali Emiri, III. Mustafa Tasnifi (AE.SMST.III.).
• Bâb-ı Âsafî, Divan-ı Hümâyûn Kalemi Mühimme Defterleri Tasnifi (A.DVNSMHM.d.).
• Bâb-ı Defterî, Süvari Mukabelesi Kalemi Dosya Tasnifi (D.SVM)
• Bâb-ı Defterî, Süvari Mukabelesi Kalemi Defter Tasnifi (D.SVM.d.)
• Bâb-ı Defterî, Başmuhasebe Kalemi Defterleri Tasnifi (D.BŞM.d.)
• Bâb-ı Âsafî, Divan-ı Hümâyûn Kalemi Ruus Defterleri Tasnifi (A.DVNSRSK.d.).
• Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrak Tasnifi (TSMA.e.).
• Kaynak Eserler, Araştırma ve İncelemeler
• ÁGOSTON, Gábor, Osmanlı’da Ateşli Silahlar ve Askeri Devrim Tartışmaları, çev. Kahraman Şakul, İş Bankası Kültür Yay., İstanbul 2017.
• AKSAN, Virginia H., “18. Yüzyıl Sonlarında Osmanlı’da Zorunlu Askerlik Stratejileri”, Devletin Silahlanması: Ortadoğu’da ve Orta Asya’da Zorunlu Askerlik (1775-1925), ed. Erik J. Zürcher, çev. M. Tanju Akad, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yay., İstanbul 2003, s. 23-44.
• ______, “Whatever Happened to the Janissaries? Mobilization for the 1768–1774 Russo-Ottoman War”, War in History, V/1 (1998), s. 23-36.
• Anonim Osmanlı Tarihi (1099-1116/1688-1704), haz. Abdülkadir Özcan, TTK Yay., Ankara 2000.
• BREWER, John, The Sinews of Power: War Money and the English State 1688-1783, Harvard University Press, Oxford 1989.
• CEZAR, Mustafa, Osmanlı Tarihinde Levendler, TTK Yay., Ankara 2014.
• ÇETİN, Engin, Osmanlı Bürokrasisinde Başmuhasebe Kalemi (XVIII. Yüzyıl), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2023.
• DAĞ, Saadet, Osmanlı Devleti’nde Deliler Ocağı, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara 2020.
• Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekayiât, haz. Abdülkadir Özcan, TTK Yay., Ankara 1995.
• Dünya Savaş Tarihi, Erken Modern Çağ, Teçhizat, Savaş Yöntemleri, Taktikler, 1500-1763, haz. Christer Jörgensen vd., çev. Özgür Kolçak, Timaş Yay., İstanbul 2011.
• EMECEN, Feridun M., “Yeniçağ ve Erken Modern Dönem Kavramları Arasında Osmanlı Klasik Çağı: Tanımlar ve Çalışmalar”, Osmanlı Araştırmaları, LXIII, İstanbul 2024, s. 1-35.
• Fezleke [Osmanlı Tarihi 1000-1065/1591-1655)], yay. haz. Zeynep Aycibin, Çamlıca Yay., İstanbul 2016.
• FINKEL, Caroline, The Administrotion of Warfare: the Ottoman Military Campaigns in Hungary, 1593-1606, Viyana 1988.
• FODOR, Pál, “Serhatte Ekmeğini Çıkarmak: 16. Yüzyıl Osmanlı Ordusunda Gönüllüler”, Kızıl Elma, çev. Özgür Kolçak, Yeditepe Yay., İstanbul 2020, s. 413-456.
• GENÇ, Serdar, Lale Devrinde Savaş, İran Seferlerinde Organizasyon ve Lojistik, Kitap Yay., İstanbul 2013.
• GÖGER, Veysel, “Taş Yasdanup Toprak Döşenenler: Kandiye Kuşatması Örneğinde Osmanlı Askerlerinin Metristeki Mücadele ve Yaşamı (1667-1669)”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, LII, İstanbul 2018, s. 41-78.
• GÖK, İlhan, Başbakanlık Osmanlı Arşivi 168 Numaralı Mühimme Defteri (s. 200-376) (1183-1185/1769-1771) Transkripsiyon, Değerlendirme, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2007.
• GÜL, Abdulkasim, Yeniçeriliğin Tarihi 1. Cilt, Yeniçeri Ocağı’nın Teşkilat Yapısı ve Nefer Kaynakları, Küre Yay., İstanbul 2022.
• HEINZELMANN, Tobias, Cihaddan Vatan Savunmasına: Osmanlı İmparatorluğu’nda Genel Askerlik Yükümlülükleri (1826-1856), Kitap Yayınvi, İstanbul 2009.
• İNALCIK, Halil, “Military and Fiscal Transformation in the Ottoman Empire, 1600–1700”, Archivum Ottomanicum, VI (1980), s. 283-337.
• KIRCA, Ersin, Başbakanlık Osmanlı Arşivi 168 Numaralı Mühimme Defteri (s. 1-200) (1183-1185/1769-1771) Transkripsiyon, Değerlendirme, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2007.
• KIRİŞ, Ahmet, Hicrî 1096 /1684-1685) Yılına Dair Bir Münşeat Mecmuası ve Değerlendirilmesi, FSMVÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2017.
• KOLÇAK, Özgür, “Yeniçeriler, Ümera Kapıları ve Tımarlı Sipahiler: 1663-64 Osmanlı-Habsburg Savaşlarında Osmanlı Ordu Terkibi”, Yeni Bir Askerî Tarih Özlemi: Savaş, Teknoloji ve Deneysel Çalışmalar, yay. haz. Kahraman Şakul, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2013, s. 217-251.
• ______, Ok, Tüfek ve At, 16. Yüzyıl Osmanlı Askerî Devrimi, TTK Yay., Ankara 2023.
• KURAT, Akdes Nimet, Prut Seferi ve Barışı, 1123 (1711), TTK Yay., Ankara 1951.
• GÖKÇEK, M. Fatih, IV. Murâd'ın Bağdâd'ı Fethine Dair İki Eser: Nûrî İbrâhîm, Fetihnâme-i Bağdâd-Kâdî-zâde Ahmed Çelebi, Fetihnâme-i Bağdâd (Transkripsiyon-Değerlendirme), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2013.
• MURPHEY, Rhoads, Osmanlı’da Ordu ve Savaş 1500-1700, çev. M. Tanju Akad, Hamer Yay., İstanbul 2007.
• NIMWEGEN, Olaf van, “The Transformation of Army Organisation in Early-Modern Western Europe, c. 1500–1789”, European Warfare, 1350-1750, (ed. F. Tallett ve D. J. B. Trim), Cambridge University Press, Cambridge 2010, s. 159-180.
• Osmanlı İmparatorluğunda Devşirme Sistemi ve Devşirilen Çocuklar (1460-1650), Proje Yürütücüsü, Gülay Yılmaz Diko, Proje No: 115K354, Ocak 2018.
• OSMANLIOĞLU, Serkan, Osmanlı Devleti’nde Gönüllü Askerlerden Garip Yiğitler (XVI. Yüzyıl), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2023.
• ÖZCAN, Abdülkadir, “Serdengeçti”, DİA, İstanbul 2009, XXXVI, 54-555.
• PARKER, Geoffrey, Askeri Devrim, Batı'nın Yükselişinde Askerî Yenilikler, 1500-1800, çev. Tuncay Zorlu, Küre Yay., İstanbul 2023.
• Raşid Mehmed Efendi, Tarih-i Raşid ve Zeyli, II, haz. Abdülkadir Özcan-Baki Çakır-Yunus Uğur-Ahmet Zeki İzgöer, Klasik Yay., İstanbul 2013.
• SIKORA, Michael, “Paralı Ordularda Değişim ve Süreklilik: Orta Avrupa (1650-1750)”, Askerlik “İşi”, Askerî İşgücünün Karşılaştırmalı Tarihi (1500-2000), der. Erik Jan Zürcher, çev. Dilek Şendil, İletişim Yay., İstanbul 2017.
• ŞAKAR, Muzaffer Fehmi, 1101/1102 (1690/1691) Tarihli 100 Numaralı Mühimme Defteri Transkripsiyon ve Değerlendirmesi (1-145), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2007.
• ŞAKUL, Kahraman, “Osmanlı Askerî Tarihi Üzerine Bir Literatür Değerlendirmesi”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, I/2, İstanbul 2003, s. 529-572.
• ______, II. Viyana Kuşatması, Yedi Başlı Ejderin Fendi, Timaş Yay., İstanbul 2021.
• ______, Çehrin Kuşatması, 1678, Timaş Yay. İstanbul 2022.
• ŞİMŞEK, Veysel, Ottoman Military Recruitment and the Recruit: 1826-1853, İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2005.
• TALLET, Frank, “Batı Avrupa’da Askerler, 1500’ler-1790”, Askerlik “İşi”, Askerî İşgücünün Karşılaştırmalı Tarihi (1500-2000), der. Erik Jan Zürcher, çev. Dilek Şendil, İletişim Yay., İstanbul 2017, s. 131-162.
• Târih-i Naimâ, haz. Mehmet İpşirli, TTK Yay., Ankara 2007.
• Topçular Kâtibi ‘Abülkādir (Kadrî) Efendi Tarihi (Metin ve Tahlil), haz. Ziya Yılmazer, TTK Yay., Ankara 2003.
• TRIM, David J.B., “‘Warlike prowesse and manly courage’: Martial Conduct and Masculine Identity in Late Tudor and Early Stuart England”, Early Modern Military Identities, 1560–1639: Reality and Representation, (eds Matthew Woodcock ve Cian O’Mahony), Boydell & Brewer Press, Cambridge 2019.
• TUĞLUCA, Murat, “1683-1699 Savaşlarında Nefîr-i Âmm Halkı”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 40, Konya 2016, s. 87-110.
• ______, “Osmanlı’da Nefîr-i Âmm Uygulamasının Erken Dönem Örnekleri ve Toplumsal Dinamizme Yansıması”, Belleten, LXXX/289, Ankara 2016, s. 773-796.
• Türk Askerî Tarihi Bibliyografyası, haz. Coşkun Ünsal, Serkan Osmanlıoğlu, Hamza Bilgü, Ahmet Taşdemir, Perihan Karademir, Milli Savunma Üniversitesi Yay., İstanbul 2023.
• UZUN, Melek Tuğba, 125 Numaralı Mühimme Defteri (Tasnif-Metin), Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya 2019
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti Teşkilâtında Kapıkulu Ocakları, I-II, TTK Yay., Ankara 1988.
• ÜNSAL, Coşkun, “Merkezî Ordunun Taşra Zâbiti: Kethüdâyerilik ve Osmanlı Askerî Teşkilatındaki Yeri”, Tarih Dergisi, 85, İstanbul 2025, s. 85-124.
• ______, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Askerî Değişim ve Kapıkulu Süvarileri (16-17. Yüzyıl)”, Harp Tarihi Dergisi, 7, İstanbul 2023, s. 1-38.
• ______, Osmanlı Askerî Teşkilatında Kapıkulu Süvarileri (XVI-XVII. Yüzyıllar), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2023.
• Üsküdarî Abdullah Efendi, Vâkı‘ât-ı Rûz-merre, haz. Muzaffer Doğan, TÜBA Yay., Ankara 2017.
• WHITEHEAD, Christopher, “The Veledeş Conflict: A Reassesment of Mid-Seventeenth-Century Rebellions Of the Altı Bölük Halkı”, Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association, VIII/1, s. 299-310.
• YAYCİOGLU, Ali, Partners of the Empire: The Crisis of the Ottoman Order in the Age of Revolutions, Stanford University Press, Stanford 2016.
• YEŞİL, Fatih, İhtilâller Çağında Osmanlı Ordusu, Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyoekonomik ve Sosyopolitik Değişim Üzerine Bir İnceleme (1793-1826), Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2016.
• YILDIZ, Gültekin, Neferin Adı Yok, Zorunlu Askerliğe Geçiş Sürecinde Osmanlı Devleti’nde Siyaset, Ordu ve Toplum (1826-1839), Kitabevi Yay., İstanbul 2009.
• YILMAZ, Mehtap, Veka’yiname (Vekayi-i Bec) (Metin-Değerlendirme), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2006.
• “Şer’i Mahkeme Sicilleri”, Türkün, 6, Bursa 1936.