Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Fal Kitabı ve Gökkuşağı Kehanetleri

Yıl 2025, Sayı: 54, 725 - 752, 29.11.2025

Soner Atalan

Öz

Bu makalede, Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Fal Kitabı olarak adlandırılan el yazması, Polonya’nın Kraków şehrindeki Jagellonian Üniversitesi Kütüphanesi El Yazmaları Koleksiyonunun Ermeni El Yazmaları bölümünde 3342 katalog numarasıyla muhafaza edilmektedir. El yazması toplamda 170 varak (340 sayfa) içermektedir. Eser; Takvim ve Tabirler, Yıldız Kehanetleri, Burçlar, Ebced Falı ve Melhemeler (Doğa Kehanetleri) gibi çeşitli bölümlerden oluşmaktadır. El yazmasının dikkat çeken bölümlerinden biri, 112b/15 ile 115a/10 varakları arasında yer alan ve gökkuşağının görünmesine ilişkin kehanetlerin on iki zodyak burcuna göre yorumlandığı bölümdür.
Bu çalışmada, öncelikle eserin yazıldığı dönemi, sahanın ve kullanılan edebî dilin adlandırılmasıhakkındaki görüşler ve tartışmalar ele alınmıştır. Tarafımızca bu dönem ve saha için Ermeni Kıpçakçası veya Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi terimleri yerine Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi teriminin kullanılma sebepleri döneme ait metinler üzerinden yapılan etno-linguistik tespitlerle açıklanmıştır. Bu bölümün ardından Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Fal Kitabı tanıtılmış, fal kitabının hangi bölümlerden oluştuğu ve bu bölümlerin neleri içerdiği hakkında bilgi verilmiştir.
Fal kitabında bulunan gökkuşağı kehanetlerine geçilmeden önce gökkuşağı kavramıı için kullanılan “téijri bélbaġı” yapısı üzerinde durulmuş ve bu yapı art zamanlı ve eş zamanlı olarak incelenmiştir. Sonrasında, yazmasının içinde yer alan gökkuşağı kehanetleri önce transkripsiyon harflerine aktarılmış, ardından da İngilizceye çevrilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Türk Dili , Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi , Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi , Ermeni Kıpçakçası , Fal

Etik Beyan

Bu makale, TÜBİTAK - 2219 Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı kapsamında desteklenen ve tarafımızca Polonya’da Jagiellonian Üniversitesi bünyesinde yürütülen “Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Edebî Dilinin Metin Çözümleme Yöntemiyle Etnolinguistik Açıdan Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi” başlıklı araştırma projesinde elde edilen verilerle yazılmıştır.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK Bilim İnsanı Destekleme Daire Başkanlığı

Proje Numarası

TÜBİTAK 2219 - 1059B192301744

The Book of Divination in Gregorian Zone Kipchak Turkish and Prophecies of Rainbow

Öz

In this article, the manuscript known as the Gregorian Zone Kipchak Turkish Book of Divination is examined. The manuscript is preserved in the Armenian Manuscripts section of the Manuscripts Collection of the Jagiellonian University Library in Kraków, Poland, under the catalog number 3342. It consists of a total of 170 folios (340 pages) and comprises various sections such as Calendar and Interpretations, Astral Prophecies, Zodiac Signs, Abjad Divination, and Melhemes (Natural Omens). One of the noteworthy sections of the manuscript is located between folios 112v/15 and 115r/10, in which predictions related to the appearance of the rainbow are interpreted according to the twelve zodiac signs.
This study first addresses the period in which the manuscript was written, as well as the scholarly debates and differing views regarding the naming of the field and the literary language used in it. Instead of the commonly used terms Armeno-Kipchak or Kipchak Turkish in Armenian Script, this study adopts the term Gregorian Zone Kipchak Turkish, and the rationale behind this preference is explained through ethnolinguistic findings derived from period texts. Following this, the Gregorian Zone Kipchak Turkish Book of Divination is introduced, and information is provided on its structural composition and the contents of its sections.
Before analyzing the rainbow prophecies found in the manuscript, the phrase “téijri bélbaġı”, used to refer to the concept of the rainbow, is examined both diachronically and synchronically. Subsequently, the rainbow-related divinatory texts within the manuscript are transliterated into Latin script and translated into English.

Anahtar Kelimeler

Turkish Language , Gregorian Zone Kipchak Turkish , Kipchak Turkish in Armenian Scripts , Armeno-Kipchak , Divination

Etik Beyan

Bu makale, TÜBİTAK - 2219 Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı kapsamında desteklenen ve tarafımızca Polonya’da Jagiellonian Üniversitesi bünyesinde yürütülen “Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Edebî Dilinin Metin Çözümleme Yöntemiyle Etnolinguistik Açıdan Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi” başlıklı araştırma projesinde elde edilen verilerle yazılmıştır.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK Bilim İnsanı Destekleme Daire Başkanlığı

Proje Numarası

TÜBİTAK 2219 - 1059B192301744

Kaynakça

• ALASANİA, Giuli, The Relations Between Pre-Islamic Turks and Georgians From the Third to the Ninth Century: A History of Byzantine - Persian Politics in the Caucasus. Edwin Mellen Press, New York 2014.
• ALASANİA, Giuli, “Gürcistan Kıpçakları [Georgian Kipchaks]”, Türkler Ansiklopedisi. II/793-797. Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002.
• ALTINKAYNAK, Erdoğan, “Gregoryan Kıpçakların Dil Yadigarları [Linguistic Heritage of the Gregorian Kipchaks]”, Karadeniz Araştırmaları Balkan, Kafkas, Doğu Avrupa ve Anadolu İncelemeleri Dergisi, 4/4, 2005, 21-35.
• ANDREASYAN, Hrant D, (trans.), Urfalı Mateos Vakâyi-nâmesi ve Papaz Grigor’un Zeyli [The Chronicle of Matthew of Edessa and the Continuation by Priest Grigor], (Notes by Edouard Dulaurier) Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1987.
• ARIKAN, İbrahim, “Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 4/6, 2006, 130-141.
• ATALAN, Soner, “Töre Bitiki Metninden Hareketle Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Terimi [The Term of Gregorian Zone Kipchak Turkish Based On The Text Of Tore Bitiki]”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 10/2, 2023, 404-425.
• ATALAN, Soner, Töre Bitiki: Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Yasa Kitabı [Tore Bitiki: Gregorian Zone Kipchak Turkish Law Book]. Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• BOESCHOTEN, Hendrick. A Dictionary of Early Middle Turkic, BRILL, Leiden/Boston 2022.
• BROSSET, Marie-Felicite, Gürcistan Tarihi (Eski çağlardan 1212 ylına kadar)[History of Georgia (From Antiquity to the Year 1212), (Translator from Georgian: Hrant D. Andreasyan), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2003.
• CHİRLİ, Nadejda, Ermeni Kıpçakça Dualar Kitabı Algış Bitigi [Armeno-Kipchak Book of Prayers: Alghış Bitigi], Stichting SOTA, Haarlem 2005.
• CİHAN, Serkan, Mukaddimetü’l-Edeb (Yozgat Nüshası) [Mukaddimat al-Adab (Yozgat Manuscript)], Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• CLAUSON, Sir Gerard, “Armeno-Qıpçaq”, Rocznık Orientalistyczny 34/2, 1971, 6-10.
• ÇENGEL KASAPOĞLU, Hülya, “Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi [Kypchak Turkish in Armenian Scripts]”, Dil Araştırmaları, 10/10, 2012, 17-81.
• ÇETİN MİLCİ, Ebru, Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesi Mahkeme Tutanakları (1630-1635) (İnceleme-Metin-Dizin) [Gregorian Zone Kipchak Turkish Court Records (1630–1635) (Analysis–Text–Index)], Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
• ÇETİN MİLCİ, Ebru. “Gregoryan Muhiti Kıpçak Türkçesinin İmlâ Özellikleri [Orthography Specialities of Gregorian Zone Kipchak Turkish], Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2/2, 2015, 159-180.
• DASHKEVYCH, Yoroslav. “Armyano-kypchakskiy yazyk, Bibliografiya literatury 1802-1977 [The Armeno-Kipchak Language: A Bibliography of the Literature, 1802–1977]”, Rocznik Orientalistyczny, 40, 1979, 79-86.
• DASHKEVYCH, Yoroslav. ArmyanoKıpçakskiy Yazık: Etapı İstorii [The Armeno-Kipchak Language: Stages of Its History], Voprosı Yazıkoznaniya, 1983, N. 1.
• DENY, Jean, L’armeno-Coman et les “Ephemerides” de Kamieniec (1604-1613), OttoHarrossowitz, Wiesbaden 1957.
• DENY, Jean, Edward Tryjarski, “Historia du sage Hikar dans la version armeno-kiptchak”, Rocznik Orientalistyczny, 27, 1964, 7-61.
• GARKAVETS, Aleksandr, Kypchakskiye yazyki: kumanskiy i armyano-kypchakskiy [Kipchak Languages: Cuman and Armeno-Kipchak], Nauka Publishing House, Moscow 1987.
• GARKAVETS, Aleksandr, Eduard Khurshıdıan, Armenian-Qıpchaq psalter written by deacon Lussig from Lvıv 1575/1580, Desht-i Qıpchaq, Almatı 2001.
• GARKAVETS, Aleksandr, Gayrat Sapargaliyev, Töre Bitiki Kıpçaksko-Polskaya Versiya Armyanskogo Sudebnika İ Armyano-Kıpçakskiy Protsessualnıy Kodeks, Lvov, Kamenets-Podolskiy 1519-1594 [The Kipchak-Polish Version of the Armenian Code of Law and the Armeno-Kipchak Procedural Code, Lviv, Kamianets-Podilskyi, 1519-1594], Desht-i Qıpchaq, Almatı 2003.
• GARKAVETS, Aleksandr, Codex Cumanicus, Introduction Cuman Prayers, Hymnes and Riddles of 13th-14th Centuries, Baur, Almatı 2015.
• GARKAVETS, Aleksandr. Kypchakskoe pis’mennoe nasledie Tom I. [Qypchaq Written Heritage Vol. I.], Baur, Almatı 2017.
• GARKAVETS, Aleksandr, Kypchakskiy Slovar [Kipchak Dictionary], Baur, Almatı 2023.
• GÖKDAĞ, Bilgehan Atsız, Yaşar Şimşek, “Gregoryan Kıpçak Türkçesi mi Ermeni Kıpçakçası mı? [Gregorian Kipchak Turkish or Armeno-Kipchak?]”, Yeni Türkiye, 60, 2014, 756-767.
• GÖKDAĞ, Bilgehan Atsız, Yaşar Şimşek, “Kıpçakça Söz Varlığı Açısından Gregoryan Kıpçak Türkçesi [Gregorian Kipchak Turkish in Terms of Kipchak Vocabulary]”, Hamza Zülfikar Armağanı. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2021, 277-293.
• KIRZIOĞLU, Fahrettin, Yukarı-Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar [Kipchaks in the Upper Kura and Chorokhi Valleys], Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1992.
• KRAELITZ-GREİNFENHORTS, Fredich Von, “Sprachprobe eins armenisch-tatarischen Dialektes in Polen”, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 26, 1912, 307-324.
• LI, Yong-Song. “Names for Rainbow in the Turkic Languages”, Türk Dilleri Araştırmaları, 25/1, 2015, 121-154.
• ÖZTÜRK, Abdulkadir, “Doğu Avrupa Kıpçak Türkçesi Adlandırması [Terminological Designation of Eastern European Kipchak Turkish].” Türk Diline Artzamanlı ve Eşzamanlı Bakışlar. Paradigma Akademi, Çanakkale 2022, 9-24.
• PRITSAK, Omeljan. “Das Kiptschakische”. Philologiae Turcicae Fundamenta I, Franciscum Steiner, Wiesbaden 1959, 74-87.
• PRITSAK, Omelian. “The Polovcians and Rus”. Archivum Eurasiae Medii Aevi, 2, 1982, 321–380.
• SALAN, Musa, Tarihi Kuzeybatı Kıpçakçası Fiil Yapım Ekleri ve Tarihi Karşılaştırmalı Etimolojik Fiil Sözlüğü [Derivational Verb Suffixes in Historical Northwestern Kipchak and a Historically Comparative Etymological Dictionary of Verbs], Hiperyayın, İstanbul 2019.
• SALAN, Musa, “Remarks on Armeno-Kipchak ‹խ› /χ/”, Turkic Languages 28, 2024, 40–58.
• SCHÜTZ, Edmond, An Armeno-Kipchak chronicle on the Polish-Turkish wars in 1620–1621, Akadémiai Kiadó, Budapest 1968.
• TELLİOĞLU, İbrahim, XI-XIII. Yüzyıllarda Türk-Gürcü İlişkileri [Relations between the Turks and Georgians in the 11th to 13th Centuries ], Serander Yayınları, Trabzon 2009.
• TELLİOĞLU, İbrahim, “Doğu Karadeniz Kıpçakları [The Kipchaks in the Eastern Black Sea Region]”, Karadeniz Araştırmaları 12/48, 2015, 59-78.
• The Book of Divination in Gregorian Kipchak, Krakow: Jagiellonian University Library, Manuscript Collection, Armenian Manuscripts No. 3342.
• TRYJARSKİ, Edward, “Ermeni-Kıpçak Dilinde Yazılmış Olan Meteorolojik ve Müneccimlikle İlgili Tahminler [Meteorological and Astrological Predictions Written in the Armenian-Kipchak Language]”, I. Türk Dili Bilimsel Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler (27-29 Eylül 1972), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2025, 309-316.
• TRYJARSKİ, Edward, “Une liste arméno-kiptchak des signes du Zodiaque; Zodyak Bölge Burçlarının Bir Ermeni-Kıpçak Listesi”, XI. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler (8 Temmuz 1966), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2024, 127-152.
• TRYJARSKİ, Edward, “A Fragment of an Unknown Armeno-Kipchak Text from Polish Collections”, Rocznik Orientalistyczny, 38, 1976, 291-297.
• ÜNAL, Orçun, Kodeks Kumanikus (Giriş-Metin-Dizin) [Codex Cumanicus (Introduction–Text–Index)], Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.