Comparison of Kifri Turkmen Dialect Proverbs with Turkish Proverbs from Turkey

Yıl 2025, Sayı: 54, 823 - 862, 29.11.2025

Havva Yaldız , Motlo Fadhil Shakor Aodshli

Öz

Despite the fact that the Kifri dialect is one of the prominent dialects of Iraqi Turkmen, which belongs to the Southwestern branch of Oghuz Turkish, it has not been extensively studied. Therefore, a fieldwork was conducted between 2023 and 2025 in the said region and materials were collected from local people. This study presents to the attention of the scholarly community sixty-four proverbs that continue to be used in the speech of the Kifri people. The proverbs collected from the Kifri people were compared with the proverbs of Turkey Turkish, and the materials obtained from this comparison were investigated under five headings.Six proverbs indicating phonetic variation between the Kifri dialect and Turkey Turkish are presented under the heading “Similar Proverbs with Phonetic Differences”. This section also provides a brief phonetic description of the Kifri dialect based on the relevant proverbs, emphasizing the phonological features of the region. The heading “Similar Proverbs with Word or Word Group Differences” contains twenty-two proverbs. It is observed that there are no significant differences among these proverbs, although they exhibit differences in equivalent wording. The heading titled “Similar Proverbs with Syntactic Differences” also handles six proverbs. Under the heading “Proverbs Containing the Same Meaning in Different Sentences,” seventeen proverbs are presented in which wording differences occur, though there is no semantic divergence. Finally, thirteen proverbs that have no equivalents among the formulaic expressions recognized as proverbs in Turkey Turkish are presented under the title “Kifri Turkmen Dialect Proverbs with No Equivalent in Turkish”. This study aims both to record the proverbs of the Kifri Turkmen dialect, which are in danger of being forgotten, and to contribute to research on the Common Proverbs of the Turkic World.

Anahtar Kelimeler

Iraqi Turkish , Standard Turkish , Vocabulary , Kifri Turkmen Dialect , Proverb.

Kifri Türkmen Ağzı Atasözlerinin Türkiye Türkçesi Atasözleriyle Mukayesesi

Öz

Kifri ağzı, Oğuz Türkçesinin Güney-Batı grubuna dâhil edilen Irak Türkçesinin önemli ağızlarından birisi olmasına rağmen üzerinde pek çalışma yapılmamıştır. Bu sebeple 2023-2025 yılları arasında bölgeye gidilerek yöre halkından derlemeler yapılmış; bu çalışmada ise Kifri halkının ağzında yaşayan altmış dört atasözü ilim âleminin dikkatine sunulmuştur. Kifri halkından derlenen atasözleri, Türkiye Türkçesi atasözleriyle kıyaslanmış ve bu mukayese neticesinde elde edilen malzeme beş başlık hâlinde incelenmiştir: “Ses Bilgisi Farklılıkları Olan Benzer Atasözleri” başlığında, Kifri ağzı ve Türkiye Türkçesi arasında fonetik farklılık gösteren altı atasözü sunulmuştur. Bu maddede, ilgili atasözleri üzerinden Kifri ağzına ait kısa bir ses bilgisi de verilerek bölgenin seslik özellikleri vurgulanmıştır. “Kelime veya Kelime Grubu Farklılıkları Olan Benzer Atasözleri” başlığında, yirmi iki atasözü incelenmiştir. Eşdeğer kelime farklılıkları gösteren bu atasözlerinde ciddi ayrılıklar olmadığı görülmüştür. “Söz Dizimi Farklılıkları Olan Benzer Atasözleri” başlığında da altı atasözü ele alınmıştır. “Farklı Cümlelerle Aynı Manayı İhtiva Eden Atasözleri” başlığı altında ise lafzen değişiklikler olsa da mana açısından ayrılıklar olmayan on yedi atasözü incelenmiştir. “Türkiye Türkçesinde Dengi Bulunmayan Kifri Türkmen Ağzı Atasözleri” adını taşıyan başlıkta ise Türkiye Türkçesinde atasözü olarak kabul gören kalıp ifadeler içerisinde herhangi bir karşılığı bulunamayan on üç atasözü sunulmuştur. Bu çalışmayla hem unutulma tehlikesiyle karşı karşıya olan Kifri Türkmen ağzı atasözlerini kayıt altına almak hem de Türk Dünyası Ortak Atasözü çalışmalarına katkı sağlamak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Irak Türkçesi , Türkiye Türkçesi , Söz Varlığı , Kifri Türkmen Ağzı , Atasözü

Kaynakça

• AKSOY, Ömer Asım, Atasözü ve Deyimler Sözlüğü 1/Atasözleri Sözlüğü, İnkılap Yayınları, İstanbul 1988.
• AKSU, Tezcan Belgin, Şükrü Hâluk Akalın, Recep Toparlı, Türk Atasözleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, Ankara 2023.
• ALBAYRAK, Nurettin, Türkiye Türkçesinde Atasözleri, Kapı Yayınları, İstanbul 2009.
• ALHURMUZİ, Ahmed Adeep Haseeb, Irak Türkmen Türkçesindeki Atasözlerinin Türkiye, Azerbaycan ve Türkmen Türkçelerindeki Atasözleriyle Karşılaştırılması, Bartın Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bartın 2017.
• BAHŞİ, Bahtiyar, “Kırgız Atasözleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Çalışma”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi(14), Osmaniye 2024, 175-194.
• BAYATLI, Hidayet Kemal, Irak Türkmen Türkçesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1996.
• BİRAY, Nergis, “Türk Dünyasının Ortak Değeri Olarak Akıl Konulu Atasözleri”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 81, Ankara 2017, 133–150.
• BULUÇ, Saadettin, “Kerkük Hoyratlarına Dair”. Makaleler (haz. Zeynep Korkmaz), TDK Yayınları, Ankara 2007, 259-271.
• BUNSUZ, Halil, Sezai Demirtaş, “Aile Hayatı Bağlamında Türk Kültüründe Ölçülü Sözler”, Turkish Studies-Language and Literature, İstanbul 2021, 1031–1046.
• CAFEROĞLU, Ahmet-Gerhard Doerfer; “Das Aserbeidschanische”, Philologiae Turcicae Fundamenta, (ed. Jean Deny et al.), Wiasbaden 1959, 280-307.
• ÇAĞATAY, Saadet “Türkçede ñ~ġ Sesine Dair” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, Ankara 1954, 2, 15-30.
• ÇOBANOĞLU, Özkul, “Karşılaştırmalı Atasözleri Bağlamında Türk Dünyası Atasözlerinde Sosyo-Kültürel Süreklilik ve Değişme Üzerine Tespitler,” Türkbilig Araştırmaları Dergisi, Ankara 2003, 3-12.
• ÇOBANOĞLU, Özkul, Tarihte ve Günümüzde Türk Boylarının Ortak Atasözleri Sözlüğü, Akçağ Yayınları, Ankara 2020.
• DOERFER, Gerhard, “Ein Türkischer Dialekt aus der Gegend von Hamadān”, Acta Orientalia, Tomus XXXVI (1-3), 1982, 99-124.
• DOĞAN, Levent, “Kırgız Atasözlerinin Sınıflandırılması”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi(9), Ankara 2000, 206-241.
• DOĞAN, Talip, Urmiye Ağızları, TDK Yayınları, Ankara 2020.
• ERCİLASUN, Ahmet Bican; “Irak Türkleri Dil ve Edebiyatı”, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ Yayınları, Ankara 1997.
• ERCİLASUN, Ahmet Bican, Kars İli Ağızları, TDK Yayınları, Ankara 2002.
• ERCİLASUN, Ahmet Bican, Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Şiirler ve Atasözleri. Bilge Kültür Sanat, İstanbul 2020.
• GEMALMAZ, Efrasiyap, Erzurum İli Ağızları, TDK Yayınları, Ankara 1995.
• GÖNEN, Sinan, Batı Türklerinin Manzum Atasözleri, Kömen Yayınları, Konya 2011.
• HACIZADE, Naile, Sözümün Canı Var Azerbaycan Türkçesi Temelinde Deyimbilim Sorunları, Çizgi Kitabevi, Konya 2013.
• HASAN, Ali Rasheed, Irak Türkmen Atasözleri Üzerine Bir İnceleme, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2006.
• HAYASHİ, Tooru, “Anadolu Ağızlarının Coğrafi Dağılımı Üzerine Bir Deneme Çalışması”, 4. Dilbilim Sempozyumu Bildirileri, Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1990.
• KARADOĞAN, Ahmet, “Arap harflerinin Anadolu Merkezli Batı Türkçesindeki Bazı Ses Değişiklerine Etkisi”, Uluslararası I. Orta Doğu Sempozyumu Bildirileri II. Cilt (Editör: Şamil Öçal), Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınları: 1, Ankara 2014, s. 15-20.
• KARAHAN, Leyla, “Türkiye Türkçesi Ağızlarında ŋ > y Değişmesi”, Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, Dr. Himmet Biray Özel Sayısı, Ankara 2000, 99-105.
• KIRBAŞ, Gülsüm, Karay Atasözleri, Palet Yayınları, Konya 2024.
• KORKMAZ, Zeynep, Bartın ve Yöresi Ağızları, TDK Yayınları, Ankara 1994.
• KORKMAZ, Zeynep, Nevşehir ve Yöresi Ağızları, TDK Yayınları, Ankara 1994.
• LİGETİ, Lajos, “Afganistan Avşarlarının Dili Üzerine”, VIII. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1960.
• ÖZÇELİK, Sadettin, Urfa Merkez Ağzı, TDK Yayınları, Ankara 1997.
• ÖZEZEN, Muna Yüceol, “Kırım Tatar Atasözleri ve Türkiye Türkçesi Atasözleri Arasında Kavramsal Bir Karşılaştırma”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 1(2), İstanbul 2008, 76-91.
• PAŞAYEV, Gazanfer, Irak Türkmen Folkloru, Kerkük Vakfı, İstanbul 1998.
• PAŞAYEV, Gazanfer, vd., İraq-Türkman Lehcesi, Elm, Nurlan, Bakı 2004.
• SAATÇİ, Suphi, Irak Türkmen Boyları, Oymaklar ve Yerleşme Bölgeleri, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2015.
• SHERZAD HIDAYAT ALDALAWI, Huda, Irak Türkmen Ağzı Kifri Yöresi Karşılaştırmalı Biçim Bilgisi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2023.
• SÖKMEN, İsmail, Bismil Türkmen Ağzı, TDK Yayınları, Ankara 2016.
• ŞİRELİYEV, Memmedağa, Azerbaycan Dialektolojiyasının Esasları, Bakı, 1962.
• TEKİN, Talat, Ana Türkçedeki Aslî Uzun Ünlüler, Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara 1975.
• TOKER, Mustafa, “Gülhanî; Darbü’l-Mesel Adlı Eseri ve Eserde Geçen Türkçe Atasözleri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (20), Konya 2006, 59-79.
• ULUHAN, Çoban Hıdır, Irak Türkmen Ağzı Grameri, Bengü Yayınları, Ankara 2022.
• VASFİ, İhsan S., Irak Türklerinde Deyimler ve Atasözleri, Kerkük Vakfı, İstanbul, 2001.
• YAMAN, Sinan, “Terminoloji, Tanım ve Tasnif Bağlamında Atasözleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Avrasya Terim Dergisi, 13(1), İstanbul 2025, 8-23.
• YASTI, Mehmet, “Derleme Sözlüğü’nde Geçen Atasözü, Bilmece, Hikâye ve Masal Türlerinin Adlandırılma Şekilleri ve Kökenleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (39), Konya 2016, 213-227.