Diller Arası Söylem Mühendisliği: Türkçeden İngilizceye Bir Söylem-Aktarım Modeli (SAM-TR→EN)

Öz

Bu çalışma, Türkçeden İngilizceye sözlü çeviriyi (tercümeyi) yalnızca sözcüksel karşılıklarla sınırlı bir aktarım değil, zaman baskısı altında yürütülen “çok kipli söylem tasarımı” olarak ele alan Söylem‑Aktarım Modeli (SAM‑TR→EN / DTM‑TR→EN)’ni önermektedir. Model, Kişiye Özel Tercüme Modelleme (KÖTM) yaklaşımıyla konuşmacıya özgü idyolekt birimlerinin (hitap kalıpları, kültürel yüklü kalIplaşmiş ifadeler, retorik öbekleri) ön‑hazırlıkta envanterlenmesini; Gile’nin Çaba Modeli bağlamında bilişsel‑pragmatik süreçleri; ses tonu‑jest‑mimik-retorik vb. gibi eşzamanlılığı içeren multimodalite veya görsel-işitsel hizalamayı bütünleştirir. Manuel olarak kodlanmış idyolekt envanteri ve eşzamanlı tercüme ve ardıl tercüme örneklerinin çok kipli çözümlemesine dayanan bulgularımız, eşzamanlı tercümede (SI) makro‑önerme sürekliliği ile kontrollü yoğunlaştırmanın öne çıktığını, ardıl tercümede (CI) ise bağdaşıklık yükseltimi (bağlaç ekleme, tematizasyon) ve kanıtsallığın açıkça listelenmesinin mümkün olduğunu göstermektedir. SAM‑TR→EN (DTM‑TR→EN) doğruluk‑akıcılık odaklı geleneksel ölçütleri söylem‑işlevsel üç ölçütle genişletir: konuşmacının üretimdeki duruşuna yani konuşma moduna sadakat (speaker stance fidelity), idyolekt eşdeğerliliği ve multimodalite eşzamanlılığıdır. Bu bağlamda önerilen akış hattı (Ön‑hazırlık, Kavrama‑Seçim, Yeniden Söylem İnşaası, Konuşma ‑İzleme) hem eğitimde (not‑odaklı AT’de öngörü‑odaklı ET’de kademeli geçiş; prosodik gölgeleme; idyolekt listesi) hem de değerlendirmede (konuşma modu sadakati , idyolekt, multimodalite uyumu) uygulanabilir, öğretilebilir bir çerçeve sunar. Bu nedenle, konuşmacının üretimini Türkçe’den İngilizce’ye aktarmada kullanılabilecek genel yönelimler ve istatistikler üzerine önceden yapılan söylemsel aktarım mühendisliği sonucunda elde edilen terminoloji listelerinin, tercümanların bilişsel yükünü azaltacağı ve aynı konuşmacının ilerideki konuşmalarında kullanılabilecek verilere erişim sağlayarak sürdürülebilir ve pratik kalıplar oluşturacağı tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Söylem aktarımı;
• Eşzamanlı Tercüme (ET)-Ardıl tercüme Tercüme (AT)
• KÖTM (Kişiye Özel Tercüme Modelleme;
• ; Bireydili eşdeğerliliği;
• söylemsel mühendislik

Interlingual Discourse Engineering: A Discourse-Transfer Model for Turkish-to-English (DTM-TR→EN)

Öz

This study proposes the Discourse‑Transfer Model (SAM‑TR→EN / DTM‑TR→EN), which treats spoken interpreting from Turkish into English not merely as a transfer of lexical equivalents but as a time‑pressured “multi‑modal discourse design.” The model integrates a Personalized Translation Modeling (KÖTM) approach to inventory speaker‑specific idiolectal units (forms of address, culturally loaded formulaic expressions, rhetorical chunks) during pre‑preparation; incorporates cognitive‑pragmatic processes within the framework of Gile’s Effort Model; and unifies multimodality or audiovisual alignment that captures simultaneity in prosody, tone, gesture, facial expression, rhetoric, and similar channels.Based on a manually coded idiolect inventory and multi‑mode analyses of simultaneous and consecutive interpreting examples, our findings indicate that simultaneous interpreting (SI) foregrounds macro‑propositional continuity and controlled condensation, whereas consecutive interpreting (CI) allows for coherence enhancement (insertion of connectives, thematization) and the explicit listing of evidential markers. SAM‑TR→EN (DTM‑TR→EN) extends traditional accuracy‑and‑fluency criteria with three discourse‑functional measures: speaker‑stance fidelity, idiolectal equivalence, and multimodal simultaneity. In this context, the proposed workflow — Preparation, Comprehension‑Selection, Discursive Re‑Construction, Delivery‑Monitoring — offers a teachable, applicable framework for both training (note‑focused CI progressing toward predictive SI; prosodic shadowing; idiolect lists) and assessment (speech‑mode fidelity, idiolect, multimodal alignment). Therefore, it is argued that the terminology lists produced by prior discourse‑transfer engineering on general tendencies and statistics usable for rendering a speaker’s output from Turkish into English will reduce interpreters’ cognitive load and provide access to data reusable in the same speaker’s future talks, thereby yielding sustainable and practical patterns.

Anahtar Kelimeler

• Discourse transfer;
• Simultaneous interpreting/SI-Consecutive interpreting/CI);
• Personilized Interpreting Modelling(PIM);
• Idiolect equivalance;
• discursive engineering.

Kaynakça

1. AKSU-KOÇ, Ayhan, “The Acquisition of Evidentiality: Turkish”, The Acquisition of Language, (Eds: L. A. Campbell, M. Tomasello), Cambridge University Press, Cambridge 2000, s. 293-314.
2. DOĞAN, Aymil, “Sözlü Çeviri: Her Yönüyle Bir Kalp Çarpıntısı”, ÇeviriBlog, 2018, (Retrieved: 16 May 2026).
3. DOĞAN, Aymil, Sözlü ve Yazılı Çeviri Odaklı Söylem Çözümlemesi, 2. Baskı, Siyasal Kitabevi, Ankara 2022.
4. ESTEVE-GIBERT, Núria – Pilar Prieto – Stefanie Shattuck-Hufnagel, “Introduction to the Special Issue: Multimodal Prosody”, Language and Cognition, 18, 2026, e18.
5. FANTINUOLI, Claudio, “Interpreting and Technology: The Upcoming Revolution”, The Interpreters’ Newsletter, 23, 2018, 21-36.
6. GARCÍA, Ofelia – Li Wei, Translanguaging: Language, Bilingualism and Education, Palgrave Macmillan, London 2014.
7. GILE, Daniel, Basic Concepts and Models for Interpreter and Translator Training, gözden geçirilmiş baskı, John Benjamins, Amsterdam 2009.
8. GÖKSEL, Aslı – Celia Kerslake, Turkish: A Comprehensive Grammar, Routledge, London 2005.

9. HAN, L. – J. Lu – Z. E. Wen – Y. Tian, “Momentary Engagement in Simultaneous versus Consecutive Interpreting: Through the Lens of Translanguaging and CDST”, Frontiers in Psychology, 14, 2023, 1180379.
10. JOHANSON, Lars, “Turkic Indirectives”, The Turkic Languages, (Ed. Lars Johanson – Éva Á. Csató), Routledge, London 2000, 61-87.
11. KERSLAKE, Celia, “Evidentiality in Turkish”, Turkic Languages, 2/2, 1998, 224-243.
12. LI, Tianyun – Agnieszka Chmiel, “Automatic Subtitles Increase Accuracy and Decrease Cognitive Load in Simultaneous Interpreting”, Interpreting, 26/2, 2024, 253-281.
13. LI, Y. – J. Diao – A. K. F. Cheung, “Simultaneous Interpreting with Auto-Subtitling: Investigating Viewer Cognitive Effort, Stress, and Comprehension”, PLOS ONE, 20/8, 2025, e0330692.
14. MARAIS, Kobus – Reine Meylaerts (Ed.), Complexity Thinking in Translation Studies: Methodological Considerations, Routledge, London 2019.
15. MARTÍN DE LEÓN, Celia, “Mirrors and Windows: Gestural Alignment in Simultaneous Interpreting”, Interpreting, 27/1, 2025, 87-123.
16. NAPIER, Jemina – Mary Rohan, “The Use of Visual Feedback in Interpreting”, Interpreting, 9/2, 2007, 167-192. OLZA, Inés, “Gestural Alignment in Spoken Simultaneous Interpreting: A Mixed-Methods Approach”, Languages, 9/4, 2024, 151.
17. PÖCHHACKER, Franz, Introducing Interpreting Studies, 2. baskı, Routledge, London 2016. SETTON, Robin, Simultaneous Interpretation: A Cognitive-Pragmatic Analysis, John Benjamins, Amsterdam 1999. TIMAROVÁ, Šárka – Heidi Salaets, “Cognitive Load in Simultaneous Interpreting: Measures and Applications”, Interpreting, 13/2, 2011, 193-210.
18. TRUMM, A. – E. J. S. Lau – S. Farthing – K. Breen, “The Use of Video Remote Interpreting (VRI) in a Medium Secure Psychiatric Setting During the COVID-19 Lockdown”, The Journal of Forensic Practice, 25/3, 2023, 263-275. VURAL, Refika Zuhal, Çeviribilimde Kişiye Özel Tercüme Hizmetleri: Kişiye Özel Tercüme Modelleme (KÖTM), Nobel, Ankara 2023.
19. WADENSJÖ, Cecilia, Interpreting as Interaction, Longman, London 1998.