İtaatkârlıktan Eyleyiciliğe: Türkiye'de Kriz Çevirmenliğinin Sosyolojik Çözümlemesi

Öz

Bu çalışma, Türkiye'de afet ve göç/iltica bağlamında icra edilen toplum çevirmenliği pratiklerini sosyolojik bir perspektiften çözümlemektedir. Çeviribilim disiplinindeki sosyolojik dönemeçten hareketle, Pierre Bourdieu'nün habitus, alan, sermaye ve sembolik şiddet kavramları çalışmanın birincil analitik eksenini oluşturmaktadır. Bu yapısal çerçevede, Margaret Archer'ın düşünümsellik kuramı, Luc Boltanski'nin gerekçelendirme sosyolojisi, Zygmunt Bauman'ın akışkan modernite yaklaşımı, çevirmen eyleyiciliğinin (agency) sınırları tartışılmaktadır. Çalışma yeni bir saha araştırması yürütmek yerine, iltica ofisleri, hastaneler, mahkemeler, göç ve afet sahalarında daha önce elde edilmiş ampirik saha bulgularını, akademik yayınları ve güncel göç istatistiklerini kuramsal bir sentezle ele almaktadır. Örnek vaka olarak, 1999 depremi sonrası sivil toplum çatısı altında kurulan Afette Rehber Çevirmenlik (ARÇ) inisiyatifinin tarihsel gelişimi ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerindeki hayati operasyonel pratiği incelenmektedir. Bulgular, toplum çevirmeninin devletin güvenlikçi yapısı ile göçmenin çaresizliği arasında salt itaatkâr bir ses aktarıcısı olmadığını; aksine içsel diyalog ve durumsal gerekçelendirme pratikleriyle yapısal kısıtları aktif biçimde müzakere eden bir sosyal özne olduğunu göstermektedir. Nitekim çalışma, çok dilli ve çok kültürlü bir toplumsal yapıya sahip Türkiye'de kriz çevirmenliğinin Türk kültürü ve toplumunun krizlere karşı direncine doğrudan katkı sunan, ihmal edilemez bir kamusal kapasite olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla bağlantılı olarak, Türkiye'de toplum çevirmenliğinin akademik, kurumsal ve sivil düzeyde afet direncini artıracak stratejik bir unsur olarak yeniden konumlandırılması gerektiği savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• toplum çevirmenliği
• kriz çevirmenliği
• habitus
• eyleyicilik
• afet çevirmenliği
• ARÇ
• göç
• Bourdieu

From Subservience to Agency: Sociological Analysis of Crisis Interpreting in Türkiye

Öz

This study analyses community interpreting practices in Türkiye within the contexts of disaster response and forced migration from a sociological perspective. Drawing on the sociological turn in translation studies, Pierre Bourdieu's concepts of habitus, field, capital, and symbolic violence constitute the study's primary analytical axis. Within this structural framework, the boundaries of interpreter agency are examined through Margaret Archer's theory of reflexivity, Luc Boltanski's sociology of justification, and Zygmunt Bauman's liquid modernity. Rather than conducting new fieldwork, the study synthesises previously gathered empirical findings from asylum offices, hospitals, courts, migration and disaster settings, alongside academic publications and current migration statistics, within a coherent theoretical framework. As a primary case study, the historical development of the Interpreter-in-Aid at Disasters initiative (ARÇ), established under a civil society umbrella following the 1999 earthquake, and its critical operational practice during the 6 February 2023 Kahramanmaraş earthquakes are examined. The findings demonstrate that community interpreters are not merely subservient voice conduits caught between the state's security apparatus and the vulnerability of migrants; rather, they function as active social subjects who negotiate structural constraints through internal dialogue and situated justification practices. The study further establishes that crisis interpreting constitutes an indispensable public capacity in Türkiye's multilingual and multicultural society — one that directly contributes to the resilience of Turkish culture and society in the face of crises. Accordingly, the study argues that community interpreting in Türkiye must be systematically repositioned — at academic, institutional, and civil society levels — as a strategic component for strengthening disaster resilience.

Anahtar Kelimeler

• community interpreting
• crisis interpreting
• habitus
• interpreter agency
• emergency and disaster interpreting
• ARÇ
• migration
• Bourdieu

Kaynakça

1. ANTONINI, Rachele, “The Study of Child Language Brokering: Past, Current and Emerging Research”, mediAzioni, 10, 2010.
2. ARCHER, Margaret S., Structure, Agency and the Internal Conversation, Cambridge University Press, Cambridge 2003.
3. BAUMAN, Zygmunt, Liquid Modernity, Polity Press, Cambridge 2000.
4. BOLTANSKI, Luc, Distant Suffering: Morality, Media and Politics (çev. Graham Burchell), Cambridge University Press, Cambridge 1999.
5. BOLTANSKI, Luc – THÉVENOT, Laurent, On Justification: Economies of Worth (çev. Catherine Porter), Princeton University Press, Princeton 2006.
6. BOURDIEU, Pierre, Outline of a Theory of Practice (çev. Richard Nice), Cambridge University Press, Cambridge 1977.
7. BOURDIEU, Pierre, The Logic of Practice (çev. Richard Nice), Stanford University Press, Stanford 1990.
8. BOURDIEU, Pierre, The Field of Cultural Production: Essays on Art and Literature (ed. Randal Johnson), Columbia University Press, New York 1993.

9. BULUT, Alev – KURULTAY, Turgay, “Interpreters-in-Aid at Disasters: Community Interpreting in the Process of Disaster Management”, The Translator, 7(2), 2001, s. 251-263.
10. DIXON-WOODS, Mary – AGARWAL, Shona – JONES, David – YOUNG, Bridget – SUTTON, Alex J., “Synthesising Qualitative and Quantitative Evidence: A Review of Possible Methods”, Journal of Health Services Research & Policy, 10(1), 2005, s. 45-53.
11. DIXON-WOODS, Mary – BONAS, Sheila – BOOTH, Andrew – JONES, David R. – MILLER, Tina – SUTTON, Alex J. – SHAW, Rachel L. – SMITH, Jonathan A. – YOUNG, Bridget, “How Can Systematic Reviews Incorporate Qualitative Research? A Critical Perspective”, Qualitative Research, 6(1), 2006, s. 27-44.
12. DOĞAN, Aymil, “Anybody Down There? Emergency and Disaster Interpreting in Turkey”, Mediating Emergencies and Conflicts (ed. Federico M. Federici), Palgrave Macmillan, London 2016, s. 59-85.
13. DOĞAN, Aymil – KAHRAMAN, Rana, “Emergency and Disaster Interpreting in Turkey: Ten Years of a Unique Endeavour”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 28(2), 2011, s. 61-77.
14. DOĞAN, Coşkun, Edirne Özelinde Düzensiz Göçmenlerin Tercümanlık Boyutunda Sorunları ve Çözümünde Toplum Tercümanlığının Rolü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sakarya 2017.
15. DUMAN, Duygu, Toplum Çevirmenliğine Yorumbilimsel Bir Yaklaşım: Sağlık Çevirmeni ve Öznellik, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul 2018.
16. ERDOĞAN, Özgür Bülent, Çeviri Sosyolojisi Odağında Göç Olgusu ve Güç İlişkileri: Türkiye’de Suriyeli Mültecilerin Toplum Çevirmenleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul 2021.
17. ERYILMAZ, Enise – DEMEZ, Neslihan, “Türkiye’deki Mahkeme Çevirmenliğinin Çevirmen Meslek Standardı Açısından Değerlendirilmesi”, Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 31, 2021, s. 127-157.
18. FEDERICI, Federico M. – O’BRIEN, Sharon (ed.), Translation in Cascading Crises, Routledge, London 2020. GOUANVIC, Jean-Marc, “A Bourdieusian Theory of Translation, or the Coincidence of Practical Instances: Field, ‘Habitus’, Capital and ‘Illusio’”, The Translator, 11(2), 2005, s. 147-166.
19. GÖÇ İDARESİ BAŞKANLIĞI (GİB), Göç İstatistikleri, T.C. İçişleri Bakanlığı, Ankara 2024.
20. HERMANS, Theo, “Translation and Normativity”, Current Issues in Language & Society, 5, 1998, s. 51-72.
21. INGHILLERI, Moira, “Habitus, Field and Discourse: Interpreting as a Socially Situated Activity”, Target, 15(2), 2003, s. 243-268.
22. INGHILLERI, Moira, “The Sociology of Bourdieu and the Construction of the ‘Object’ in Translation and Interpreting Studies”, The Translator, 11(2), 2005, s. 125-145.
23. INGHILLERI, Moira, Interpreting Justice: Ethics, Politics and Language, Routledge, London 2012.
24. KAHRAMAN, Rana, Afette Rehber Çevirmenlik, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul 2003.
25. KAHRAMAN, Rana, Göç ve Çeviri: İltica Başvurularında Sözlü Çeviri Uygulamaları ve Toplum Çevirmeninin Rolü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul 2010.
26. KAHRAMAN DURU, Rana, “Interpreting for/from Emergency/Disaster Response to Crisis Management”, Navigating the Tapestry of Translation Studies in Türkiye (ed. Ebru Ak, Ayşe Saki Demirel), Peter Lang Verlag, Berlin 2024.
27. KURULTAY, Turgay – BULUT, Alev, “Toplum Çevirmenliğine Yeniden Bakışta Afette Rehber Çevirmenlik (ARÇ)”, İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, 6(2), 2012, s. 75-102.
28. MARYNS, Katrijn, The Asylum Speaker: Language in the Belgian Asylum Procedure, St. Jerome, Manchester 2006. O’BRIEN, Sharon – FEDERICI, Federico M. – CADWELL, Patrick – MARLOWE, Jay – GERBER, Brian, “Language Translation During Disaster: A Comparative Analysis of Five National Approaches”, International Journal of Disaster Risk Reduction, 31, 2018, s. 627-636.
29. POLAT ULAŞ, Aslı, “Becoming an Interpreter Through Experience: The Perceptions of the Non-Professional Public Service Interpreters in Turkey”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 19, 2020, s. 661-700.
30. POLAT ULAŞ, Aslı, Public Service Interpreters Bridging Communication Gaps for Syrian Refugees in the Turkish Context, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir 2021a.
31. POLAT ULAŞ, Aslı, “A Bourdieusian Perspective on Interpreters Providing Services to Syrian Refugees in Turkey”, Global Insights into Public Service Interpreting: Theory, Practice and Training (ed. Riccardo Moratto, Defeng Li), Routledge, London 2021b, s. 135-151.
32. PÖCHHACKER, Franz, Introducing Interpreting Studies, 2. baskı, Routledge, London 2016.
33. PÖLLABAUER, Sonja, “Interpreting in Asylum Hearings: Issues of Role, Responsibility and Power”, Interpreting, 6(2), 2004, s. 143-180.
34. RUIZ ROSENDO, Lucía – PERSAUD, Clementina, “Interpreters and Interpreting in Conflict Zones and Scenarios: A Historical Perspective”, Linguistica Antverpiensia, New Series – Themes in Translation Studies, 15, 2016, s. 1-35.
35. RUIZ ROSENDO, Lucía – TODOROVA, Marija (ed.), Interpreter Training in Conflict and Post-Conflict Scenarios, Routledge, London 2022.
36. SIMEONI, Daniel, “The Pivotal Status of the Translator’s Habitus”, Target, 10(1), 1998, s. 1-39.
37. ŞAN, Filiz – KOÇLU, Seda, “Toplum Çevirmenliği Alanında Türkiye’de Yapılan Bilimsel Çalışmalar: Analiz ve Değerlendirme”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 19, 2020, s. 785-808.
38. ŞEN BARTAN, Özgür – ARAL, Mehtap – KARABULUT, Şahin, “Sign Language Court Interpreters in Turkey: Professionalization and Impartiality”, TransLogos, 4(1), 2021, s. 26-56.
39. TODOROVA, Marija, “Interpreting for Refugees: Empathy and Activism”, Intercultural Crisis Communication: Translation, Interpreting, and Languages in Local Crises (ed. Federico M. Federici, Christophe Declercq), Bloomsbury Academic, London 2019, s. 153-173.
40. TODOROVA, Marija – RUIZ ROSENDO, Lucía (ed.), The Routledge Handbook of Translating and Interpreting Conflict, Routledge, London 2025.
41. WOLF, Michaela – FUKARI, Alexandra (ed.), Constructing a Sociology of Translation, John Benjamins, Amsterdam 2007.
42. YILMAZ-GÜMÜŞ, Volga, “Solidity and Professionalization of Translation: Turkey as a Case in Point”, Hermes – Journal of Language and Communication in Business, 58, 2018, s. 43-63.
43. ZHANG, Shaoqiang, “From Translation in Multilingual Emergencies and Conflicts to Crisis Translation”, Perspectives: Studies in Translation Theory and Practice, 31(3), 2023, s. 540-556.