Manzum Metinler Işığında Galata, Üsküdar ve Boğaziçi Sahilleri-I

Öz

Edebî eserler toplum hayatının her yönüne doğrudan veya dolaylı olarak temas ettikleri kadar coğrafya ve mekânları da konu edinmeleri bakımından şehir tarihleri için de önemli birer vesika değerindedirler. Bunlar dikkate alınmadan yazılan tarihler kuru ve ruhsuz kalacağı gibi tarihlere kaynaklık eden resmî kayıtlar ve arşiv belgeleri de toplumun ruh dünyasını sergileme açısından çoğu zaman yetersiz kalırlar. Eski edebiyat eserleri ağırlıklı olarak hayal ürünü ve duygu yüklü metinler olmakla beraber bunların her biri perde gerisinden hayatın gerçek yüzünü, o devir insanının ruh dünyasını bugüne yansıtan, bazen de eşyayı en ince detayına kadar sergileyen belgelerdir. Bunlar sadece tarihçiler için değil sanat tarihçileri için de aydınlatıcı birer vesika değerindedirler. Bir yapının kaybolan kitabesinin orijinal metni bir dîvânın tozlu yaprakları arasından çıkabileceği gibi, bu yazıda örnekleri görüleceği üzere kaybolmuş yapılar hakkında yürütülen hüküm ve tahminler de dîvânlardan sarfınazar edildiğinde bazen çok isabetsiz ve anakronik kalabilmektedir. Evliyâ Çelebi ve Eremya Çelebi’nin izlerini edebî metinler ışığında takip ederek kaleme alınan bu yazı dizisi manzum metinlerin Kâğıthane, Haliç, Galata, Üsküdar ve Boğaziçi coğrafyasına ait bir kesitini oluşturmaktadır. Birinci bölümü Galata ve Üsküdar’dan başlayıp kaba hatlarıyla Boğaz sahili boyunca Anadolu ve Rumeli hisarlarında biten bu makalenin ikinci bölümü Sarıyer’den Tophane’ye kadar sahil şeridi ve ardından da Eyüp, Sütlüce, Kasımpaşa ve Kağıthane sahilleriyle Sâdâbâd’a uzanarak buralarda inşa edilen köşk ve kasırların izlerini sürecektir. Özellikle Beşiktaş ve Tophane’de tarihin acımasız yıkımına uğrayan eserlerin bugüne fotoğrafları dahi kalmamış hatıraları dîvânlarda yaşamaktadır. Bilhassa Ortaköy ve Beşiktaş’taki mimarî eserlerin sadece manzum kitabeleri dahi müstakil bir kitap oluşturacak hacimdedir. Bunlar arasında Tophane’deki Gerdûne-keşân Kışlası gibi dev yapılar dahi bugün artık tamamen unutulmasına rağmen bunların iz ve hatıraları manzum metinlerde yaşamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Boğaziçi
• Galata
• Üsküdar
• İstanbul
• Osmanlı Şiiri
• Eski Türk Edebiyatı.

Kaynakça

1. ADEMLER, Betül, Düstûr-nâme-i Enverî (Dil Özellikleri-Metin), Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya 2007.
2. AK, Coşkun, Muhibbî Dîvânı, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 1977.
3. AKKAYA, Hüseyin, Nevres-i Kadim ve Türkçe Divanı, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1994. AKKUŞ, Metin, Nef’î Dîvânı, Akçağ Yayınları, Ankara 1993.
4. AKSOYAK, İ. Hakkı, Gelibolulu Âlî ve Dîvânlarının Tenkidli Metni, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 1999.
5. AKTAŞ, Ali, Yetîm Divanı: İnceleme-Metin, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 1997.
6. ALPAYDIN, Bilal, Refî‘-i Kâlâyî Dîvânı (İnceleme-Metin), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2007.
7. ARSLAN, Mehmet, Antepli Aynî Divanı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2004.
8. ÂŞIK ÇELEBİ, Meşa‘irü’ş-Şu‘arâ or Tezkere Of ‘Âşık Çelebi, nşr. MeredithOwens, G. M., Londra 1971.

9. AVŞAR, Ziya, Revânî Dîvânı, T.C. Kültür Ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, Ankara 2017.
10. AY, Suzan, Ahmet Sadık Ziver Paşa Divanı, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 1999.
11. AYAN, Hüseyin, Cevrî Hayâtı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanının Tenkidli Metni, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum 1981.
12. AYDEMİR, Yaşar, Behiştî Dîvânı, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 2007. ____, Hayâl u Yâr, Birleşik Matbaacılık, Ankara 2007.
13. AYNUR Hatice, Mahremî Ve Şeh-Nâme'si I. Kısım Yavuz Sultan Selim Dönemi: İnceleme-Metin-Sözlük-Dizin (2 Cilt), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1993.
14. AYPAY, A. İrfan, İzzet Ali Paşa, Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Divanı ile Nigâr-nâmesinin Tenkitli Metni. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elazığ 1986.
15. BAŞPINAR, Fatih, Garâmî: Dîvân, İstanbul, Yedirenk Yayınları 2013.
16. BAYAK, Cemal, Sehabi Divanı ve Konu İndeksi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1998.
17. BEKTAŞ, Ekrem. Muvakkit-zâde Muhammed Pertev Hayatı-Sanatı ve Dîvânı’nın Tenkitli Metni. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2004.
18. BİLKAN, Ali Fuat, Nâbî Dîvânı, Akçağ Yayınları, Ankara 2011. BOSTAN, İdris, “Akdeniz”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 2, s. 231-234.
19. CEYLAN, Ömür, Ozan Yılmaz, Hazana Sürgün Bahar Keçecizade İzzet Molla Ve Divan-I Bahar-I Efkar, Kitap Sarayı, İstanbul 2005.
20. ÇALKA, Mehmet Sait, Mustafa Efendi ve Gülşen-i Pend Mesnevisi (İncelemeMetin-Sözlük), Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa 2007.
21. ÇAVUŞOĞLU, Mehmed, Helâkî, Dîvân, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1982.
22. ____, Tanyeri, M. Ali, Üsküblü İshâk Çelebi ve Dîvan Tenkidli Basım, Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1989.
23. ____, Yahyâ Bey Dîvan Tenkidli Basım, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1977.
24. ÇELİK, Büşra, Kılıç, Muzaffer, Derzî-zâde Ulvî Divanı, DBY Yayınları, İstanbul 2018.
25. ÇİNİLİ, Orhan, “İstanbul’un Gezilecek ve Görülecek Yerleri”, Vakit, 22 Eylül 1946.
26. DEMİREL, Mustafa, Kemal Paşazâde, Yûsuf u Züleyhâ, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1983.
27. DEMİREL, Şener, 17. Yüzyıl Şairlerinden Şehrî (Malatyalı Ali Çelebi) Hayatı, Sanatı, Divanının Tenkitli Metni ve Tahlili, Fırat Üniversitesi, Elazığ 1999.
28. DENİZ, Sebahat, Tecelli ve Divanı, Veli Yayınları, İstanbul 2005.
29. DOĞAN, Muhammet Nur Doğan, Lale Devri Şairi Şeyhülislam Es'ad ve Divanı, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1997
30. ____, Şeyh Galib Hüsn ü Aşk, Yelkenli Kitabevi, İstanbul 2011.
31. DÜZENLİ, Mesut Bayram, Akgül, Ahmet Senâyî'nin Manzum Süleymaniyye'si, , Çizgi Yayınları, 2018.
32. ELMAS, Sevgi, Rahmî (Kırımlı, Mustafa) Hayatı, Edebi Şahsiyeti, Eserleri Ve Dîvânının Tenkidli Metni, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne 1997. ERCAN, Özlem, Peşteli Hisâlî Dîvânı, Gaye Kitabevi, Bursa 2008.
33. ERDOĞAN, Kenan, Diyarbakırlı Sa'îd Paşa Dîvânı, Manisa 2004.
34. ERDOĞAN, Mehtap, Fatîn Dîvânî, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2007.
35. EREMYA Çelebi Kömürciyan, İstanbul Tarihi XVIII. Asırda İstanbul, nşr. Hrand D. Andreasyan - Kevork Pamukciyan, Eren Yayıncılık, İstanbul 1988
36. EYİCE, Semavi, “Anadolu Hisarı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1991, s.147.
37. EYÜPGİLLER, Kemal Kutgün, Yaşa, Yeşim, İstanbul Boğazı (Bahr-i Siyah/Karadeniz) Kale ve Tabyaları, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2019.
38. GIYNAŞ, Kâmil Ali, Pervâne Bey Mecmuası, Akademik Kitaplar, İstanbul 2014.
39. GÖKALP, Haluk, Fasîhî Divanı (İnceleme-Metin), Çukurova Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Adana 2001.
40. GÖLPINARLI, Abdülbaki, Nedim Divanı, İnkılâp Kitabevi, İstanbul 1951.
41. GÖNCÜ, T. Cengiz, “Boğaziçinde bir “Sahilsaray-ı Ferahfeza”: Beylerbeyi Sahilsaray-i Hümâyunu”, İstanbul Araştırmaları Yıllığı, İstanbul 2013, nr.2, s.205-214.
42. GÜNEŞ, Murat, Manastırlı Celâl Bey Dîvânı, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas 2013.
43. GÜRBÜZ, Mehmet, Rezmî Dîvân, Grafiker Yayınları, Ankara 2012.
44. GÜREL, Rahşan, Enderunlu Vâsıf Divanı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2019. HARMANCI, M. Esat, Süheylî Dîvân, Akçağ Yayınları, Ankara 2007.
45. HİSAR, Abdülhak Şinasi, Boğaziçi Mehtapları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2012. İNCE, Adnan, Tezkiretü’ş-Şu‘arâ Sâlim Efendi, AKM Yayınları, Ankara 2005.
46. İNCİCİYAN, G. V., Boğaziçi Sayfiyeleri, nşr. Orhan Duru, Alfa Yayınları, İstanbul 2018.
47. ____, P. Ğ. XVIII. Asırda İstanbul, nşr. Hrand D. Andreasyan, İstanbul Fethi Derneği İstanbul Enstitüsü Yayınları, İstanbul 1956
48. KAÇALİN, Mustafa, Hüdâyî (Salâ Muslısı) Dîvân, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2016 . KARACAN Turgut, Nev‘î-zâde Atâyî Heft-hvân Mesnevisi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 1972.
49. KARACAN, Turgut, Bosnalı Alaeddin Sâbit Divan, Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, Sivas 1991.
50. KARAKÖSE Saadet, Nev‘î-zâde Atâyî Dîvânı Kısmi Tahlil-Metin (2. Cilt), İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya 1994.
51. KARDAŞ, Mehmet Nuri, Re’fet Mehmed Aziz’in Hayatı,Edebi Kişiliği, Eserleri ve Dîvânın Tenkitli Metni, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya 2008. KARAHAN, Abdülkadir, Kanuni Sultan Süleyman Çağı Şairlerinden Figani Ve Divançesi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1966.