Erdem–İrade Diyalektiği ve Manevi Danışmanlık: Beled Suresi Üzerine Psikolojik Analizler

Yıl 2025, Sayı: 12, 185 - 212, 30.12.2025

Sare Nur Hacıibrahimoğlu Baş , Turgay Şirin

https://doi.org/10.56432/tmdrd.1780177

Öz

Bu makalenin amacı, Kur’an-ı Kerim’in doksanıncı sûresi olan ve yirmi âyetten oluşan Beled Sûresi’nin manevi danışmanlık ve rehberlik perspektifinden psikolojik çözümlemesini yapmaktır. Çalışma, Kur’an merkezli insan anlayışını çağdaş psikolojik danışma süreçleriyle ilişkilendirerek, bireyin ruhsal olgunlaşma ve ahlaki bütünlük süreçlerini açıklamayı hedeflemektedir. Bu yönüyle araştırma, İslami kaynakların manevi danışmanlık alanında nasıl işlevselleştirilebileceğine dair özgün bir yaklaşım geliştirmekte ve değer-odaklı danışmanlık modellerinin teorik altyapısına katkı sunmaktadır. Araştırmada nitel paradigma benimsenmiş, veri toplama yöntemi olarak belgesel tarama / doküman analizi kullanılmış; klasik tefsir literatürü, çağdaş yorumlar ve ilgili bilimsel çalışmalar sistematik biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Beled Sûresi’nin insan doğasını ahlaki erdemler ve irade zayıflıkları arasındaki dinamik denge çerçevesinde ele aldığını göstermektedir. Şükür, sabır, merhamet, fedakârlık, mücadele azmi ve yardımlaşma erdemleri; bireyin içsel denge, ruhsal dayanıklılık ve benlik bütünlüğünü destekleyen nitelikler olarak belirlenmiştir. Buna karşılık kibir, cimrilik, mal biriktirme hırsı, bencillik, israf, kalp katılığı ve gaflet gibi irade zayıflıkları, bireyin psikolojik gelişimini olumsuz etkileyen eğilimler olarak tanımlanmıştır. Manevi danışmanlık ve rehberlik açısından sûre, beş temel farkındalık yaklaşımı önermektedir: zorlukların doğallığı bilinci ve ödül farkındalığı, sabır ve tevekkül eğitimi, irade güçlendirme ve öz denetim uygulamaları, mükemmeliyetçilikle başa çıkma stratejileri ve infak, paylaşma, ahlaki karar verme ve öz farkındalık temelli davranışsal yönlendirmeler. Bu yaklaşımlar, bireyin ruhsal dengeyi koruma, içsel tutarlılığı güçlendirme ve manevi farkındalık düzeyini artırma süreçlerinde terapötik bir yol haritası sunmaktadır. Sonuç olarak, Beled Sûresi’nin manevi danışmanlık ve rehberlikte psikolojik direnç, ahlaki olgunluk ve ruhsal bütünlüğü güçlendiren bütüncül bir referans metin olarak değerlendirilebileceği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca sûre, Kur’an psikolojisi perspektifinden geliştirilecek maneviyat temelli danışmanlık modelleri için güçlü bir teorik çerçeve sunmakta; ruh sağlığı politikalarının kültürel ve manevi değerlerle uyumlu biçimde geliştirilmesine, psikoterapi uygulamalarında maneviyat boyutunun sistematik biçimde entegre edilmesine ve gelecekte yapılacak disiplinlerarası araştırmalara yön verici nitelikte bir epistemolojik zemin oluşturmaktadır. Bu yönüyle çalışma, manevi danışmanlık ve rehberliğin yerli kuramsal kimliğinin güçlendirilmesine yönelik özgün ve modelleyici bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Manevi danışmanlık ve rehberlik , Beled Suresi , Ahlaki erdemler , • İrade zayıflığı , Kur’an psikolojisi

The Virtue–Will Dialectic and Spiritual Counseling: Psychological Analyses of Surah Al-Balad

Öz

The aim of this article is to offer a psychological analysis of Surah al-Balad, the ninetieth chapter of the Qur’an, composed of twenty verses, from the perspective of spiritual counseling and guidance. The study links a Qur’an-centered understanding of the human being with contemporary counseling processes in order to clarify pathways of spiritual maturation and moral integrity. In doing so, it develops an original approach to the operationalization of Islamic sources within spiritual counseling and contributes to the theoretical foundations of value-oriented counseling models. A qualitative research paradigm was adopted, and documentary analysis served as the primary data collection method. Classical tafsir works, contemporary interpretations, and relevant academic studies were systematically examined. The findings indicate that Surah al-Balad conceptualizes human nature through a dynamic tension between moral virtues and weaknesses of will. Gratitude, patience, compassion, altruism, perseverance, and solidarity were identified as qualities that enhance inner balance, spiritual resilience, and self-coherence, whereas arrogance, miserliness, materialistic accumulation, selfishness, wastefulness, spiritual dullness, and heedlessness were described as tendencies that impede psychological development. From a spiritual counseling perspective, the surah proposes five awareness-based approaches: recognizing the naturalness of hardship and cultivating reward consciousness; training in patience and trust in God (tawakkul); strengthening willpower and self-regulation; developing strategies to cope with perfectionism; and encouraging behavioral orientations grounded in charity, sharing, moral decision-making, and self-awareness. These approaches provide a therapeutic framework for preserving spiritual equilibrium, enhancing internal coherence, and elevating spiritual awareness. The study concludes that Surah al-Balad can be regarded as a holistic reference text that supports psychological resilience, moral maturity, and spiritual integrity within spiritual counseling and guidance. Furthermore, it offers a strong theoretical basis for spirituality-oriented counseling models from a Qur’anic psychology perspective, informs efforts to align mental-health policies with cultural and spiritual values, and underpins the systematic integration of spirituality into psychotherapy, thereby providing an epistemo-logical foundation for future interdisciplinary research.

Anahtar Kelimeler

Spiritual counseling and care , Surah al-Balad , Moral virtues , Weakness of will , Qur’anic psychology

Kaynakça

• Alganami, F. H., & El Keshky, M. E. S. (2025). Does volunteering benefit students’ happiness, social connectedness, and self-efficacy? an interaction with gender. BMC Psychology, 13(1), 553.
• Altıntaş, M. E. (2018). Hastanelerde gerçekleştirilen manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri üzerine nitel bir araştırma (Kayseri örneği). Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11, 221–256.
• Ateş, S. (1998). Yüce Kur’an’ın çağdaş tefsiri-10. Yeni Ufuklar Neşriyat.
• Balıkçı, Ş. (1997). Mekke döneminde müşriklerin Müslümanlara uyguladığı ambargo. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3, 366-381.
• Ceylan, Y. & Özaydın, M. (2020). Manevi/dini danışmanlıkta değer algısı. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16, 284–301.
• Chung, Y. W., Im, S., & Kim, J. E. (2021). Can empathy help individuals and society? Through the lens of volunteering and mentalealth. Healthcare (Basel, Switzerland), 9(11), 1406.
• Çakar, F. (2016). Amellerin boşa çıkması bağlamında: Riyâ. EKEV Akademi Dergisi, 20(66), 289–300.
• DİB. (2014). Türkiye’de dini hayat araştırması. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• DİB. (2025). Beled Suresi Tefsiri. Erişim Adresi: https://kuran.
• diyanet.gov.tr/tefsir/sure/90-beled-suresi.
• Duman, M. Z. (2011). İslam’ın Köle ve cariye sorununa yaklaşımı. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Degisi, 29(1), 1–54.
• Gilli-Elewy, H. (2017). On the provenance of slaves in Mecca during the time of the Prophet Muhammad. International Journal of Middle East Studies, 49(1), 164–168.
• Grabus, M. (2021). Hz. Peygamber döneminde Hz. Ebû Bekir’in sahâbe arasındaki̇ konumu. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 11, 269–286.
• Gürsu, O., Söylev, Ö. F., & Demirtaş, B. (2021). Olağanüstü durumlarda manevi danışmanlık ve rehberlik: Disiplinlerarası araştırmalar. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Hamachek, D. E. (1978). Psychodynamics of normal and neurotic perfectionism. Psychology: A Journal of Human Behavior, 15(1), 27–33.
• Hirani, S., Ojukwu, E., & Bandara, N. A. (2022). Understanding the role of prosocial behavior in youth mental health: Findings from a scoping review. Adolescents (Basel, Switzerland), 2(3), 358–380.
• İslam ve İhsan. (2023). Gönül huzuru ile infak edenlerin sırrı. https://www.islamveihsan.com.
• Karaaziz, M. & Erdem Atak, I. (2013). A review on narcissism and researches related narcissism. Nesne Psikoloji Dergisi, 1(2), 44–59.
• Karasar, N. (2020). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar ilkeler teknikler (35. Baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
• Kasapoğlu, A. (2005). İnsanın çaresizliği ve fıtratın uyanışı. Kelam Araştırmaları, 3(1), 61–90.
• Kurtubi, M. B. A. (2015). El camiul ahkamul Kur’an-19 (çev. M. B. Eryarsoy). Buruc Yayınları.
• Lipsa, J. M., Rajkumar, E., Gopi, A., & Romate, J. (2024). Effectiveness of psychological interventions for compassion fatigue: a systematic review and meta-analysis. Journal of Occupational Health, 66(1).
• Liu, Q., Zhao, X., & Liu, W. (2022). Are perfectionists always dissatisfied with life? An empirical study from the perspective of self-determination theory and perceived control. Behavioral Sciences, 12(11), 440.
• Martin-Cuellar, A., Lardier, D. T., Jr, & Atencio, D. J. (2021). Therapist mindfulness and subjective vitality: the role of psychological wellbeing and compassion satisfaction. Journal of Mental Health (Abingdon, England), 30(1), 113–120.
• Müftüoğlu, M. (2020). Kur’ân-ı Kerîm’e göre bela ve musibetler karşısında insanın durumu ve manevi değerlerin önemi. Rumeli İslâm Araştırmaları Dergisi, 3(5), 8–27.
• Nas, E. (2021). Pozitif Psikolojide güncel bir kavram: Merhamet doyumu. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 13(4), 668–684.
• Özel, İ. (2013). Kur’an ekseninde narsizm ve din. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(28), 248–268. Özen, Y. (2017). Psikolojik travmanın insanlık kadar eski tarihi. The Journal of Social Science, 1(2), 104–117.
• Öztan, A. (2019). İnsanın anlam ve mutluluk arayışında inancın rolü. (Yüksek Lisans Tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Peterson, C. & Seligman, M. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. American Psychological Association.
• Sarah, S. ve Emmons, R. (2007). Patience as a virtue: Religious and psychological perspectives. Research in the Social Scientific Study of Religion, 18, 177–207.
• Schnitker, S. A. (2012). An examination of patience and well-being. Journal of Positive Psychology, 7(4), 263–280.
• Schnitker, S. A. ve Emmons, R. A. (2007). Patience as a virtue: Religious and psychological perspectives. In Research in the Social Scientific Study of Religion (pp. 177–207). Brill.
• Söylev, Ö. (2016). Türkiye’de dini danışma ve rehberlik: Alanları, imkanları ve yöntemleri: Diyanet İşleri Başkanlığı örneği. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 20(1), 583–584.
• Şentepe, A. ve Güven, M. (2015). Kişilik özellikleri ve dindarlık ilişkisi üzerine ampirik bir araştırma. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(31), 27–27.
• Şirin, T. (2004). Manevi danışma ve rehberlikte yeni bir model önerisi: İ.H.S.A.N. modeli ve vaka sunumu. [içinde] A. Ayten, M. Koç & N. Tınaz (Eds.), Manevi danışmanlık ve rehberlik-I (ss. 1–14). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları.
• Tütün, S. (2012). Beled suresi bağlamında insan ve özellikleri. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(1), 383–404.
• Ulu, M. & Tekeş, A. (2020). Hükümlülerin duygu durumlarına manevi danışmanlık ve rehberliğin etkisi üzerine bir grup çalışması. [içinde] M. Zengin, N. Tınaz, A. Ayten & H. Ekşi (Eds.), Cezaevi Hizmetlerinde Manevi Danışmanlık ve Rehberlik (ss. 359–374). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları.
• Vazire, S., Naumann, L. P., Rentfrow, P. J. ve Gosling, S. D. (2008). Portrait of a narcissist: Manifestations of narcissism in physical appearance. Journal of Research in Personality, 42(6), 1439–1447.
• Yazar, N., & Uzunöz, A. Y. (2021). The first revelation and the period of persecution by Meccans. The Journal of Sirah Studies, 11, 29-52.
• Yılmaz, A. (2020). Kur’ân’da Hz. İbrahim kıssasında bulunan temel duygular ve bunların yönetimi. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.