Erdem Temelli Manevi Danışmanlık: Karma Yöntemli Bir Model Önerisi

Öz

Bu makalenin amacı, gençlik dönemindeki bireylerin psiko-spiritüel gelişim süreçlerini bütüncül bir perspektifle desteklemek üzere geliştirilen Erdem Temelli Manevi Danışmanlık Modeli’ni kuramsal ve ampirik düzeyde temellendirmektir. Çalışmada, gençlik gelişimini yalnızca risk, kriz ve patolojik sınırlılıklar ekseninde açıklayan geleneksel yaklaşımların ötesine geçilerek bireyin içsel potansiyelini erdemler aracılığıyla işlevsel gelişimsel kapasitelere dönüştüren özgün bir müdahale çerçevesi ele alınmıştır. Önerilen model, pozitif psikolojinin bilgelik, cesaret ve umut erdemlerini, İslami psikoloji literatüründeki marifet-i nefs (kendilik bilgisi), fıtrat (insani öz) ve tevekkül (manevi güven) kavramlarıyla sentezleyen kültüre duyarlı bir zemine dayandırılmıştır. Metodolojik açıdan araştırmada, ampirik bulguların kuramsal model oluşumuna katkı sunduğu tümevarımsal bir süreç izlenmiş; karma yöntem desenlerinden iç içe deneysel desen kullanılmıştır. Çalışmanın verileri, İstanbul’daki bir yükseköğrenim yurdunda kalan 22 üniversite öğrencisiyle (deney grubu=11 + kontrol grubu=11) yürütülen 11 haftalık pozitif psikoloji temelli manevi danışmanlık programının uygulama sonuçlarından elde edilmiştir. Nicel analizlerde, deney grubundaki katılımcıların özerklik, planlı olma, değişime hazırlık ve alternatif yollar düşünebilme düzeylerinde istatistiksel olarak anlamlı gelişim gösterdiği saptanmıştır. Nitel bulgular ise bu gelişimsel artışların derinleşen öz farkındalık, içsel motivasyonun iradi eyleme dönüşmesi ve belirsizlikler karşısında manevi güven duygusunun güçlenmesi gibi deneyimsel dinamikler üzerinden biçimlendiğini göstermektedir. Sonuç olarak önerilen modelin psiko-spiritüel gelişim süreci; (i) öz bilginin derinleşmesi ve marifet-i nefs, (ii) özerklik ve içsel referans çerçevesinin oluşumu, (iii) güçlü ve sınırlı yönlerle yansıtıcı yüzleşme, (iv) farkındalığın iradi eylem ve yönelime dönüşmesi, (v) fıtrat eksenli gelişimsel niyet oluşumu, (vi) planlı olma ve hedefe yönelen stratejik çaba, (vii) karakter güçlerinin manevi değerlerle bütünleşmesi, (viii) bilişsel esneklik ve alternatif yollar üretebilme becerisi, (ix) belirsizlik koşullarında varoluşsal güvenin oluşumu ve (x) tevekkülün düzenleyici-koruyucu bir kaynak olarak içselleştirilmesi boyutları üzerinden temellendirilmiştir. Bu yönüyle model, gençlerin bütüncül gelişimini ve refahını destekleyen manevi danışmanlık uygulamaları için yapılandırılmış, kültüre duyarlı ve erdem odaklı bir danışmanlık çerçevesi sunmaktadır. Böylece model, gençlik dönemi mdr uygulamalarında gelişim, anlam, değer ve manevi güven eksenlerini birlikte işleyen uygulanabilir bir yaklaşım niteliği kazanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Manevi danışmanlık ve rehberlik
• Psiko-spiritüel gelişim
• Erdem temelli manevi danışmanlık modeli
• Pozitif gençlik gelişimi
• Karma yöntem araştırması

Virtue-Based Spiritual Counseling: A Mixed-Methods Model Proposal

Öz

The aim of this article is to theoretically and empirically ground the Virtue-Based Spiritual Counseling Model which is developed to support the psycho-spiritual development of youth through a holistic perspective. The study moves beyond conventional approaches that explain youth development solely through risk, crisis, and pathological limitation, and examines an original intervention framework that transforms inner potential into functional developmental capacities through virtues. The proposed model rests on a culturally sensitive foundation that synthesizes the virtues of wisdom, courage, and hope in positive psychology with the concepts of ma‘rifat al-nafs (self-knowledge), fitrah (human nature), and tawakkul (spiritual trust) in Islamic psychology. Methodologically, the research followed an inductive process in which empirical findings contributed to the formation of the theoretical model; an embedded experimental design was employed. The data were obtained from the implementation outcomes of an 11-week positive psychology-based spiritual counseling program conducted with 22 university students (experimental group = 11 + control group = 11) residing in a higher education dormitory in Istanbul. Quantitative analyses showed that participants in the experimental group demonstrated statistically significant improvement in autonomy, planfulness, readiness for change, and the ability to generate alternative pathways. Qualitative findings indicated that these developmental gains were shaped through experiential dynamics such as deepening self-awareness, the transformation of inner motivation into volitional action, and the strengthening of spiritual trust amid uncertainty. Consequently, the psycho-spiritual developmental process of the proposed model is grounded in the following dimensions: (i) the deepening of self-knowledge and ma‘rifat al-nafs; (ii) the formation of autonomy and an internal frame of reference; (iii) reflective confrontation with strengths and limitations; (iv) the transformation of awareness into volitional action and orientation; (v) the formation of developmental intention centered on fitrah; (vi) planfulness and goal-directed strategic effort; (vii) the integration of character strengths with spiritual values; (viii) cognitive flexibility and alternative pathway generation; (ix) the formation of existential trust under uncertainty; and (x) the internalization of tawakkul as a regulatory-protective resource. In this respect, the model offers a structured, culturally sensitive, and virtue-oriented framework for supporting young people’s holistic development and well-being. It integrates development, meaning, value, and spiritual trust within spiritual counseling and care practices.

Anahtar Kelimeler

• Spiritual counseling and care
• Psycho-spiritual development
• Virtue-based spiritual counseling model
• Positive youth development
• Mixed-methods research

Kaynakça

1. Abdullah, A. H., & Halabi, K. A. (2017). The wisdom: A concept of character building based on islamic view. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 7(5), 412-425.
2. Acar, M. C. (2018). Bireysel psikolojik danışma sürecinde dinî boyut: Üniversite öğrencileri ile yapılan bir çalışma. (Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Ağılkaya Şahin, Z. (2017). Manevi bakım ve danışmanlık. Marmara Akademi Yayınları.
4. Ağırakça Dinç, S. & Ekşi, H. (2019). A psychological counseling study on fear of failure and academic procrastination with a spiritually oriented cognitive behavioral group. Spiritual Psychology and Counseling, 4(3), 219-235.
5. Ahmad, Z. N., Arshad, M. M., Ismail, I. A., & Fakhruddin, F. M. (2020). Lifelong Islamic education: Positive youth development through ulul albab tahfiz model. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 10(15), 98-115.
6. Akto, A. (2020). Kur’an ve hadislere göre hüsn-ü zan ve su-i zan kavramlarını analiz etmek. Hafıza, 2(2), 66-83.
7. Ardelt, M. (2004). Wisdom as expert knowledge system: A critical review of a contemporary operationalization of an ancient concept. Human development, 47(5), 257-285.
8. Aristoteles. (2020). Nikomakhos’a etik. (çev. S. Babür). Bilgesu Yayıncılık.

9. Arnett, J. J. (2000). Emerging adulthood: A theory of development from the late teens through the twenties. American psychologist, 55(5), 469.
10. Bailey, T. C., Eng, W., Frisch, M. B., & Snyder, C. R. (2007). Hope and optimism as related to life satisfaction. The Journal of Positive Psychology, 2(3), 168-175.
11. Balıkçı, Ü. (2023). Bilgelik, bilinçli farkındalık ve dindarlık arasındaki ilişki. (Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Baltes, P. B. & Smith, J. (2008). The fascination of wisdom: Its nature, ontogeny, and function, Perspectives on Psychological Science, 3(1), 56-64.
13. Bangen, K. J., Meeks, T. W. & Jeste, D. V. (2013). Defining and assessing wisdom: a review of the literature, The American Journal of Geriatric Psychiatry, 21(12), 1254-1266.
14. Baynal, F. & Yıldırım E. T. (2020). Cesaret erdemi bağlamında İslam ahlak felsefesi ile psikoloji arasında mukayeseli bir değerlendirme. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (35), 137-175.
15. Behjati, Z., Saeedi, Z., Noorbala, F., Enjedani, E., & Meybodi, F. A. (2011). Integrative self-knowledge and mental health. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 30, 705-708.
16. Benson, P. L. & Roehlkepartain, E. C. (2008). Spiritual development: A missing priority in youth development. New Directions for Youth Development, 118, 13-28.
17. Benson, P. L., Roehlkepartain, E. C. & Rude, S. P. (2019). Spiritual development in childhood and adolescence: toward a field of inquiry, Applied Developmental Science, 7(3), 205–213.
18. Bernardo, A. B. I. & Sit, H. Y. (2020). Hope interventions for students: Integrating cultural perspectives. [içinde] Promoting motivation and learning in contexts: Sociocultural perspectives on educational interventions, ed. G. A. D. Liem, D. M. Mcinerney (ss. 281-302). Information Age Publishing
19. Bowers, R. M. & Bowers, E. P. (2023). A literature review on the role of hope in promoting positive youth development across non-WEIRD contexts. Children, 10(2), 346.
20. Bozkaya, T. (2023). Pozitif psikoloji bağlamında din eğitimi temelli manevi danışmanlık ve rehberlik: Sivas GSB yurtlarında kalan kız öğrenciler örneği. (Doktora Tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
21. Brendtro, L. K., Brokenleg, M., & Van Bockern, S. (2005). The circle of courage and positive psychology. Reclaiming Children and Youth, 14(3), 130.
22. Brown, N. W. (2018). Psikolojik danışmanlar için psiko-eğitsel gruplar: Hazırlama ve uygulama rehberi. (çev. V. Yorğun). Ankara: Anı Yayıncılık.
23. Brunsdon, A. R. (2015). Wisdom as outcome of the pastoral process: Reflections on a positive pastoral narrative approach. In die Skriflig/In Luce Verbi, 49(3), 8 p.
24. Bruya, B. & Ardelt, M. (2018). Wisdom can be taught: A proof-of-concept study for fostering wisdom in the classroom, Learning and Instruction, 58, 106-114.
25. Buenconsejo, J. U. & Datu, J. A. D. (2023). Mere religiosity is not enough! Spirituality strengthens the relations between religiosity and positive youth development. Journal of Research on Adolescence, 33(4), 1304-1319.
26. Büyüköztürk, Ş. (2018). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Pegem Akademi.
27. Callina, K. S., Mueller, M. K., Buckingham, M. H. & Gutierrez, A. S. (2015). Building hope for positive youth development: Research, practice, and policy. Promoting positive youth development: Lessons from the 4-H stuy. (ss. 71-94). Springer International Publishing.
28. Canda, E. R., Furman, L. D. & Canda, H.-J. (2019). Spiritual diversity in social work practice: The heart of helping. Oxford University Press.
29. Candemir, G. & Can, G. (2024). Bütünsel ve popüler bir yaklaşım: Pozitif gençlik gelişimi. Socıal Sciences Studıes Journal, 8(105), 4369-4381.
30. Capps, D. (2001). Agents of hope: A pastoral psychology. Wipf and Stock Publishers.
31. Captari, L. E., Sandage, S. J., Vandiver, R. A., Jankowski, P. J. & Hook, J. N. (2023). Integrating positive psychology, religion/spirituality, and a virtue focus within culturally responsive mental healthcare. Handbook of Positive Psychology, Religion, and Spirituality. (ss. 413-428). Springer.
32. Carr, A. (2016). Pozitif psikoloji. (çev. Ü. Şendilek). Kaknüs Yayınları.
33. Cebeci, S. (2016). Dini danışma ve rehberlik. DİB Yayınları.
34. Cheon J. W. & Canda, E. R. (2010). The meaning and engagement of spirituality for positive youth development in social work, Families in Society, 91(2), 121-126.
35. Chowkase, A. A., Parra-Martínez, F. A., Ghahremani, M., Bernstein, Z., Finora, G. & Sternberg, R. J. (2024). Dual-process model of courage. Frontiers in Psychology, 15, 1376195.
36. Ciocanel, O., Power, K., Eriksen, A., & Gillings, K. (2017). Effectiveness of positive youth development interventions: A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Youth and Adolescence, 46(3), 483-504.
37. Clements, W. M. & Clinebell, H. (2013). Counseling for spiritually empowered wholeness: a hope-centered approach. Routledge.
38. Clinebell, H. & McKeever, B. C. (2011). Basic types of pastoral care & counseling: Resources for the ministry of healing & growth. Abingdon Press.
39. Clinebell, H. J. (1979). Growth counseling: hope-centered methods of actualizing human wholeness. Nashville: Abingdon Press.
40. Clinebell, H. J. (1981). Contemporary growth therapies. resources for actualizing human wholeness. Nashville: Abingdon Press.
41. Cohn, M. A., & Fredrickson, B. L. (2010). In search of durable positive psychology interventions: predictors and consequences of long-term positive behavior change. The Journal of Positive Psychology, 5(5), 355-366.
42. Cortina, J. M. (1993). What is coefficient alpha? An examination of theory and applications. Journal of Applied Psychology, 78(1), 98.
43. Creswell, J. W. & Plano Clark, V. L. (2014). Karma yöntem araştırmaları: Tasarımı ve yürütülmesi. (çev. ed. Y. Dede & S. B. Demir). Anı Yayınları.
44. Creswell, J. W. (2016). Araştırma deseni: nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları, (çev. S. B. Demir). Ankara: Eğiten Kitap.
45. Çağrıcı, M. (2010). “Şecaat” maddesi, [içinde] Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi-38, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
46. Çağrıcı, M. (2012). “Tevekkül” maddesi, [içinde] Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi-41, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
47. Çankaya, Z. C. (2009). Özerklik desteği, temel psikolojik ihtiyaçların doyumu ve öznel iyi olma: Öz-Belirleme Kuramı. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi (4-31), 23-31.
48. Çınar, M. (2022). Dini tutum ile psikolojik sağlamlık arasındaki ilişkide tevekkülün aracılık rolünün incelenmesi. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 22(2), 1183-1208.
49. Damon, W. (2000). Setting the stage for the development of wisdom: Self-understanding and moral identity during adolescence. Understanding Wisdom. Sources, Science & Society, 339-360.
50. Damon, W. (2004). What is positive youth development?. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 591(1), 13-24.
51. Demirbaş Çelik, N. (2018). Rehberlik hizmet türleri, İçinde Rehberlik ve Psikolojik Danışma. ed. H. Ekşi, M. Yüksel. (ss. 93-127). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
52. Demirci, İ. & Şar, A. H. (2017). Kendini bilme ve psikolojik iyi oluş arasındaki ilişkinin incelenmesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(5), 2710-2728.
53. Dong, M., Weststrate, N. M. & Fournier, M. A. (2023). Thirty years of psychological wisdom research: What we know about the correlates of an ancient concept. Perspectives on Psychological Science, 18(4), 778-811.
54. Dursun, P. (2021). Üniversite öğrencilerinde öznel iyi oluş: Yaşamda anlam, iyimserlik ve umudun rolü, İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 387-404.
55. Düzgüner, S. & Soykök, M. (2020). Gençlere yönelik manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
56. Ekşi H. & Hatun, O. (2021). Grupla psikolojik danışma uygulamaları psikospiritüel gelişim kılavuzu. Nobel Akademik Yayıncılık.
57. Ekşi, K. (2017). Bir dönem boyunca verilen pozitif psikoloji dersinin öğrencilerin mutluluklarına ve duygularını ifade etmelerine olan etkisinin incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
58. Eryılmaz, A. (2013). Pozitif psikolojinin psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanında gelişimsel ve önleyici hizmetler bağlamında kullanılması. The Journal of Happiness & Well-Being, 1(1), 1-22.
59. Feldman, D. B., & Snyder, C. R. (2005). Hope and the meaningful life: Theoretical and empirical associations between goal–directed thinking and life meaning. Journal of Social and Clinical Psychology, 24(3), 401-421.
60. Feldman, D. B., Rand, K. L., & Kahle-Wrobleski, K. (2009). Hope and goal attainment: Testing a basic prediction of hope theory. Journal of Social and Clinical Psychology, 28(4), 479-497.
61. Fredrickson, B. L. (2004). The broaden–and–build theory of positive emotions. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences, 359(1449), 1367-1377.
62. Ghorbani, N., Watson, P. J. & Hargis, M. B. (2008). Integrative selfknowledge scale: Correlations and incremental validity of a cross-cultural measure developed in Iran and the United States”, Journal of Psychology, 142, 395-412.
63. Gilbert, P. (2010). Compassion focused therapy: Distinctive features. Routledge.
64. Glück, J., Weststrate, N. M. & Scherpf, A. (2022). Looking beyond linear: A closer examination of the relationship between wisdom and wellbeing. Journal of Happiness Studies, 23(7), 3285-3313.
65. Goud, N. H. (2005). Courage: Its nature and development. The Journal of Humanistic Counseling, Education and Development, 44(1), 102-116.
66. Göcen, G. (2020). Kavram atlası din psikolojisi-1. Gazi Kitapevi.
67. Güvenç, E. (2022). Manevi danışmanlığın felsefi temelleri. (Doktora Tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
68. Hansford Jr, W. O. (2023). Pastoral counseling: african american attitudes toward mental healthcare. (PhD Thesis). Liberty Universty.
69. Haque, A. (2004). Psychology from Islamic perspective: Contributions of early Muslim scholars and challenges to contemporary Muslim psychologists. Journal of Religion and Health, 43(4), 357-377.
70. Hatipoğlu, F. Ş. & Kaya, Ç. (2023). Effectiveness of an MPPI: Gratitude-based spiritual group guidance program (GSGGP). Spiritual Psychology and Counseling, 8(3), 249-268.
71. Hay, S. W., Lerner, J. V., Lerner, R. M., Tirrell, J. M. & Dowling, E. M. (2024). Spirituality as a key asset in promoting positive youth development: Advances in research and practice. Archive for the Psychology of Religion, 46(2), 121-137.
72. Hefferon, K. & Boniwell, I. (2014). Pozitif psikoloji: Kuram, araştırma ve uygulamalar. Nobel Yayınları.
73. Hobbs, C., Armitage, J., Hood, B. & Jelbert, S. (2022). A systematic review of the effect of university positive psychology courses on student psychological wellbeing. Frontiers in Psychology, 13, 1023140.
74. Hökelekli, H. (1996). “Fıtrat” maddesi, [içinde] Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi-13, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
75. Huitt, W. G. & Robbins, J. L. (2003). An introduction to spiritual development, 11th Annual Conference: Applied Psychology in Education, Mental Health, and Business. (ss. 1-19). Valdosta.
76. İmamoğlu, E. O. (2004). Çok boyutlu psikolojik esenlik (iyi oluş) ölçeği-Türkçe uyarlaması. (Uzmanlık Tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
77. İmiroğlu, A., Demir, R., & Murat, M. (2021). Psikolojik iyi oluşun yordayicilari olarak bilişsel esneklik, bilinçli farkindalik ve umut. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 20(80), 2037-2057.
78. Jankowski, P. J., Sandage, S. J., Bell, C. A., Davis, D. E., Porter, E., Jessen, M., Motzny, C. L., Ross, K. V. & Owen, J. (2020). Virtue, flourishing, and positive psychology in psychotherapy: An overview and research prospectus. Psychotherapy, 57(3), 291.
79. Kabakçı, Ö. F. (2013). Karakter güçleri açısından pozitif gençlik gelişiminin incelenmesi. (Doktora Tezi). Hacettepe Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü.
80. Kandemir, F. (2022). Dindarlık ve umut ilişkisinin ruh sağlığı bağlamında incelenmesi. Dergiabant, 10(2), 541-558.
81. Kass, J. D. (2015). Person-centered spiritual maturation: A multidimensional model, Journal of Humanistic Psychology, 55(1), 53-76.
82. Kim, J. H., Chun, J., Kim, J., Ju, H. J., Kim, B. J., Jeong, J., & Lee, D. H. (2024). Emotion regulation from a virtue perspective. BMC Psychology, 12(1), 11.
83. Koç, M. (2016). Manevi-[psikolojik] danışmanlık: Müslüman-Türk diasporası örneği. Emin Yayınları.
84. Koç, M. (2021). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın öğrenci yurtları ve gençlik merkezlerindeki manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri (2013-2021): Sınırlılıklar ve bir eğitim programı önerisi. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 3, 135-201.
85. Koenig, H. G. & Topper, C. J. (2012). Spirituality in pastoral counseling and the community helping professions, New York: Routledge.
86. Konar, A., & Göcen, G. (2025). Pozitif psikoloji temelli manevi danışmanlık uygulamalarının etkililiği üzerine üniversite öğrencileri ile nitel bir araştırma. Değerler Eğitimi Dergisi 23(49), 211-255.
87. Kuloğlu, E. N. (2023). Lise öğrencilerinde umut ve dindarlık ilişkisi: Bartın imam hatip liseleri örneği. Journal of Analytic Divinity, 7(2), 231-254.
88. Kwan, S. S. (2010). Interrogating'hope'-pastoral theology of hope and positive psychology. International Journal of Practical Theology, 14(1).
89. Lee , P., Sujun, C., Yuanjun, Y., Yilin, C., Ruohan, F., & Xingyan, F. (2019). The effect of mindfulness and wisdom as intervention to deal with collage students' internet addiction. Int J Psychol Behav Anal, 5, 161-164.
90. Lerner, R. M., Dowling, E. M. & Anderson, P. M. (2019). Positive youth development: Thriving as the basis of personhood and civil society. Beyond The Self. (ss. 172-180). Routledge.
91. Lerner, R. M., Roeser, R. W. & Phelps, E. (2008). Positive youth development & spirituality: from theory to research. Templeton Foundation Press.
92. Linley, P. A., Nielsen, K. M., Gillett, R. & Biswas-Diener, R. (2010). Using signature strengths in pursuit of goals: Effects on goal progress, need satisfaction, and well-being, and implications for coaching psychologists, International Coaching Psychology Review, 5(1), 6-15.
93. Long, K. N., Wilkinson, R., Cowden, R. G., Chen, Y. & VanderWeele, T. J. (2024). Hope in adolescence and subsequent health and well-being in adulthood: An outcome-wide longitudinal study. Social Science & Medicine, 347, 116704.
94. López González, J., Fernández Espinosa, V., & Ortiz de Montellano, S. (2024). A virtue-based model of leadership education. Journal of Moral Education, 53(3), 433-449.
95. Love, P. G. (2002). Comparing spiritual development and cognitive development, Journal of College Student Development, 43(3), 357-73.
96. Magnano, P., Lodi, E., Zammitti, A. & Patrizi, P. (2021). Courage, career adaptability, and readiness as resources to improve well-being during the university-to-work transition in Italy, International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(6), 1-16.
97. Maslow, A. H. (1971). Self-actualization. Big Sur Recordings Tiburon.
98. Miskeveyh, İbn. (2017). Tehzîbu’l-ahlak: Ahlâk eğitimi. Büyüyenay Yayınları.
99. Murphy, E. R. (2023). Hope and well-being, Current Opinion in Psychology, 50, 1-5.
100. Nazir, T. (2020). Pozitif psikoloji ve umut, [içinde] Pozitif psikoloji. ed. S. Bulut, (ss. 365-385). Nobel Akademik Yayıncılık.
101. Neff, K. D. (2011). Self‐compassion, self‐esteem, and well‐being. Social and Personality Psychology Compass, 5(1), 1-12.
102. Nell, W. (2016). Mindfulness and psychological well-being among black South African University students and their relatives, Journal of Psychology in Africa, 26(6), 485-490.
103. Niemiec, R. M., Russo-Netzer, P. & Pargament, K. I. (2020). The decoding of the human spirit: A synergy of spirituality and character strengths toward wholeness. Frontiers in Psychology, 11, 2040.
104. Niyazibeyoğlu, T. (2022). Lise öğrencilerinde Tanrı algısı, insani değerler ve öz-yeterlik: Uygulamalı bir manevi danışmanlık çalışması. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 6, 131-151.
105. Ong A., Standiford T. & Deshpande S. (2018). Hope and stress resilience, [içinde] The oxford handbook of hope. ed. M.W. Gallagher, S. J. Lopez, (ss. 255–284). New York: Oxford University Press.
106. Özdoğan, Ö. (2008). İnsana manevi-psikolojik yaklaşım. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 49(2), 77-102.
107. Özen, Y. (2024). Tanrı-sen ve ben üçümüzün yolu: Manevi danışmanlığın gerekliliği manevi danışmanlık. Post Yayınevi.
108. Paloutzian, R. F. & Park, C. L. (2014). Handbook of the psychology of religion and spirituality. Guilford Publications.
109. Park, N. & Peterson, C. (2008). Positive psychology and character strengths: Application to strengths-based school counseling, Professional School Counseling, 12, 85-89.
110. Parola, A., Zammitti, A., & Marcionetti, J. (2023). Career calling, courage, flourishing and satisfaction with life in Italian University Students. Behavioral Sciences, 13(4), 345.
111. Peoples, B. S. (2013). Program and personal factors as predictors of spiritual competence. (Doktora Tezi). University of Missouri
112. Peterson, C. & Seligman, M. E. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. Oxford University Press.
113. Proyer, R. T., Ruch, W., & Buschor, C. (2013). Testing strengths-based interventions: A preliminary study on the effectiveness of a program targeting curiosity, gratitude, hope, humor, and zest for enhancing life satisfaction. Journal of Happiness Studies, 14(1), 275-292.
114. Pury, C. L., Starkey, C. B., Kulik, R. E., Skjerning, K. L., & Sullivan, E. A. (2015). Is courage always a virtue? Suicide, killing, and bad courage. The Journal of Positive Psychology, 10(5), 383-388.
115. Putman, D. (2010). Philosophical roots of the concept of courage. The Psychology of Courage: Modern Research on an Ancient Virtue. (ss. 9-22). American Psychological Association.
116. Rassool, G. H. (2023). Integrated research methodologies in Islāmic psychology. Routledge.
117. Ratchford, J. L., Ming, M. S. & Schnitker, S. A. (2023). Virtues in positive psychology and the psychology of religion and spirituality. Handbook of positive psychology, religion, and spirituality. (ss. 53-67). Springer International Publishing.
118. Robitschek, C., Ashton, M. W., Spering, C. C., Geiger, N., Byers, D., Schotts, G. C., & Thoen, M. A. (2012). Development and psychometric evaluation of the Personal Growth Initiative Scale–II. Journal of Counseling Psychology, 59(2), 274.
119. Rothman, A., Yücesoy, Z. & Yalçın, E. (2024). Early Muslim scholars’ conceptions of character development and contemporary applications in mental health and well-being. Journal of Muslim Mental Health, 18(1).
120. Roussiau, N., Bellehumeur, C. R., Bilodeau, C., Navarro, O., Bailly, N., Tapia-Fonllem, C., Van Zyl, L. & Renard, E. (2023). Spirituality and positive psychology. Frontiers in Psychology, 14, 1202359.
121. Rusydi, A. (2012). Husn al-zhann: The concept of positive thinking in islamic psychology perspective and its benefit on mental health. Proyeksi, 7(1), 1-31.
122. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2024). Self-determination theory. In Encyclopedia of quality of life and well-being research (ss. 6229-6235). Cham: Springer International Publishing.
123. Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 1069.
124. Ryff, C. D., & Keyes, C. L. M. (1995). The structure of psychological well-being revisited. Journal of Personality and Social Psychology, 69(4), 719.
125. Santrock, W. J. (2023). Yaşam boyu gelişim. Ankara: Nobel Yayınları.
126. Satan, A., Çıplak, K., Kaplaner, K. O. & Erol, F. (2016). Ebeveyn kaybı yaşamış ergenlerde bibliyoterapi yönelimli manevi danışmanlık uygulaması. [içinde] Manevi danışmanlık ve rehberlik-1. ed. A. Ayten, M. Koç, N. Tınaz. (ss. 397-413). İstanbul: DEM Yayınları.
127. Scales, P. C. (2011). Youth developmental assets in global perspective: Results from international adaptations of the Developmental Assets Profile. Child Indicators Research, 4(4), 619-645.
128. Schnitker, S. A., King, P. E. & Houltberg, B. (2019). Religion, spirituality, and thriving: Transcendent narrative, virtue, and telos. Journal of Research on Adolescence, 29(2), 276-290.
129. Scioli, A., & Biller, H. (2009). Hope in the age of anxiety. Oxford University Press.
130. Seligman, M. E. (2002). Authentic happiness: Using the new positive psychology to realize your potential for lasting fulfillment. Free Press.
131. Seligman, M. E. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.
132. Seligman, M. P. & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction, American Psychologist, 55(1), 5-14.
133. Shahidi, S., Furnham, A., Grover, S. & Movahedi, M. H. (2023). Cross cultural analysis of character strengths and virtues: A British-Iranian comparison. Psychology, 14(3), 446-456.
134. Sharma, A. & Dewangan, R. L. (2017). Can wisdom be fostered: Time to test the model of wisdom, Cogent Psychology, 4(1), 1-17.
135. Skinner, R. (2010). An Islamic approach to psychology and mental health. Mental Health, Religion & Culture, 13(6), 547-551.
136. Snodgrass, J. (2007). From Rogers to Clinebell: Exploring the history of pastoral psychology. Pastoral Psychology, 55(4), 513-525.
137. Snyder, C. R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind, Psychological Inquiry, 13(4), 249-275.
138. Snyder, C. R., Harris, C., Anderson, J. R., Holleran, S. A., Irving, L. M., Sigmon, S. T., ... & Harney, P. (1991). The will and the ways: Development and validation of an individual-differences measure of hope. Journal of Personality and Social Psychology, 60(4), 570.
139. Söylev, Ö. F. (2020). Manevi bakım ve danışma psikolojisi: Kavram kuram ve uygulamalar. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
140. Staudinger, U.M. & Leipold, B. (2003). The assessment of wisdom-related performance.” [içinde] Positive psychological assessment- A handbook of models and measures, ed. S. J. Lopez, C. R. Snyder, (ss. 171-184). Washington: American Psychological Association.
141. Stone, H., & Lester, A. (2001). Hope and possibility: Envisioning the future in pastoral conversation. Journal of Pastoral Care, 55(3), 259-269.
142. Şirin, T. (2013). Bilişsel davranışçı psikoterapi yaklaşımıyla bütünleştirilmiş dini danışmanlık modeli. (Doktora Tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
143. Takahashi, M., & Bordia, P. (2000). The concept of wisdom: A cross-cultural comparison. International Journal of Psychology, 35(1), 1-9.
144. Tarhan, S. & Bacanlı, H. (2015). Sürekli Umut Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 1-14.
145. Taşkın, H. H. & Çetin, Ö. (2021). Manevi danışmanlık ve rehberliğin akademik başarı ve sınav kaygısı üzerindeki etkisi: Lise öğrencileri üzerine bir uygulama. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 4, 9-38.
146. Tavşancıl, E. (2010). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi. Nobel Akademik Yayıncılık.
147. Tejada Gallardo, C., Blasco-Belled, A., Torrelles-Nadal, C. & Alsınet, C. (2020). Effects of school-based multicomponent positive psychology ınterventions on well-being and distress in adolescents: a systematic review and meta-analysis, Journal of Youth and Adolescence, 49(10), 1943-1960.
148. Teramoto Pedrotti, J. & Edwards, L. M. (Ed.). (2014). Perspectives on the ıntersection of multiculturalism and positive psychology-7. Springer.
149. Tillich, P. (2014). Olmak cesareti. (çev. F. C. Dansuk). Okyanus Yayınları.
150. Tokur, B. & Doğan, H. A. (2023). Gençlerde kimlik algısı ve dini hayat: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. Eskiyeni, 50, 705-722.
151. Uludağ S. (2003). “Ma‘rifet-i Nefs” maddesi, [içinde] Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi-28. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
152. Utsch, M. & Erenoğlu, A. (2008). Pozitif psikolojiden güdüler din psikolojisi araştırmaları ve terapik/manevî yardım uygulamaları. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25(25), 169-180.
153. Vela, J. C., Lu, M. T. P., Lenz, A. S. & Hinojosa, K.: (2015). Positive psychology and familial factors as predictors of latina/o students’ psychological grit, Hispanic Journal of Behavioral Sciences, 37(3), 287-303.
154. Vieten, C., Fox, J., Oxhandler, H. K., Pearce, M., Polson, E. C., Pargament, K., Wong, S. & Currier, J. M. (2024). Spiritual and religious competency training for mental health care professionals: How much is enough? Counselor Education and Supervision, 63(3), 187-202.
155. Voigt, T. E., Day, A., & Balandin, S. (2018). The unintended consequences of heroism or acts of bravery on civilians. In Heroism and wellbeing in the 21st century (ss. 180-193). Routledge.
156. Vural, M. E. (2021). Hayatın anlamı, dindarlık ve ruh sağlığı ilişkisi: Bir karma yöntem araştırması. (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
157. Wang, Y. & Cheng, H. (2025). Longitudinal association between mindfulness and wisdom: A follow-up study in emerging adulthood. Journal of Intelligence, 13(9), 122.
158. Webster, J. D. (2010). Wisdom and positive psychosocial values in young adulthood. Journal of Adult Development, 17(2), 70-80.
159. Wiium, N., Ferrer-Wreder, L., Lansford, J. E. & Jensen, L. A. (2023). Positive youth development, mental health, and psychological well-being in diverse youth. Frontiers in Psychology, 14, 1152175.
160. Wnuk, M. (2023). The indirect relationship between spiritual experiences and subjective wellbeing through hope? a sample of chilean students. Journal of Religion and Health, 62(2), 964-983.
161. Worthington Jr, E. L. (2013). Hope-focused marriage counseling: A guide to brief therapy. InterVarsity Press.
162. Worthington Jr, E. L., Cowden, R. G., Davis, E. B. & Exline, J. J. (2024). Virtues in positive psychology and the psychology of religion and spirituality: Existing overlap and promising possibilities. The oxford handbook of psychology and spirituality. Ed. M. Lisa. (ss. 209-224). Oxford University Press.
163. Yalçın, İ. & Malkoç, A. (2013). Kişisel Gelişim Yönelimi Ölçeği-II’nin Türkçe’ye uyarlanması ve psikometrik özelliklerinin incelenmesi, Düşünen Adam The Journal of Psychiatry and Neurological Sciences, 26(3), 258-266.
164. Yaran, C. (2019). Müslümanın edinmesi gereken ahlaki erdemler. Diyanet İşleri Başkanlığı.