RUSYA’DA DİN-DEVLET İLİŞKİLERİNDE KUTSAL SİNOD VE KAZAK MÜSLÜMANLARI

Öz

Bu çalışma, 1721-1917 yılları arasında Çarlık Rusya’sında faaliyet gösteren Kutsal Sinod'un Kazak Müslümanlarıyla ilişkisini incelemektedir. Makale, Kutsal Sinod’un Kazak Müslümanları üzerindeki etkisini doğrudan bir kilise idaresi kurma teşebbüsünden çok; ober-savcılar, piskoposluk raporları, misyoner cemiyetleri, eğitim düzenlemeleri ve iskân politikaları üzerinden işleyen çok kanallı bir imparatorluk denetim mekanizması olarak ele almaktadır. Bu çerçevede Kutsal Sinod’un kuruluşu, Rus Ortodoks Kilisesi’nin patriklik merkezli özerk yapısının tasfiye edilerek devletin bürokratik denetimine alınması sürecinin kurumsal sonucu olarak değerlendirilmektedir. I. Petro’nun devlet yöneticisi olarak siyasi yetkisini bu yönde kullanması, Rus Ortodoks Kilisesi görevlileri ile Rus aydınları tarafından farklı şekillerde değerlendirilmiştir. 1722’den itibaren devlet görevlisi niteliğindeki ober-savcı makamı aracılığıyla kilise üzerindeki bürokratik denetim kurumsallaşmıştır. Bu düzenleme, kilise yapısının devlet sisteminin bir parçası hâline getirilmesi sonucunu doğurmuştur. Zamanla Kutsal Sinod’un, Rusya’daki diğer dinlere yönelik devlet politikasında kısmen belirleyici bir aktöre dönüştüğü bilinmektedir. XIX. yüzyılda Rusya’nın Kazak bozkırındaki askerî-idarî hâkimiyetinin güçlenmesiyle birlikte Kutsal Sinod, devletin diğer kurumlarıyla etkileşim kurarak Kazak Müslümanlarının dinî ve kültürel hayatına müdahil olmuştur. Çıkarılan yasalar, misyonerlik hedefleri doğrultusunda Kazak Müslümanlarının kültürel, eğitsel ve dinî hayatını doğrudan etkilemiştir. Makale, Rusya İmparatorluğu’ndaki kiliseyi denetlemek amacıyla kurulan Kutsal Sinod kurumunun, Kazak Müslümanları üzerindeki etkisini doğrudan merkeze alan sınırlı sayıdaki araştırmalara katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kazak Müslümanları
• Kutsal Sinod
• Din-Devlet İlişkileri

Destekleyen Kurum

Destekleyen kurum yoktur

Proje Numarası

Herhangi bir proje tarafından desteklenmemektedir

Etik Beyan

Bu çalışma bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına uygun olarak hazırlanmıştır. Makalede yer alan tüm bilgi, belge, bulgu ve yorumlar etik kurallar çerçevesinde elde edilmiş olup, yararlanan kaynaklara eksiksiz atıf yapılmıştır.

Teşekkür

Çalışmamızı değerlendirmeniz için göndermiş bulunmaktayız. Makalemizin inceleme sürecine alınmasından memnuniyet duyacağımızı belirtir, değerli zamanınız ve katkınız için teşekkür ederiz.

The Holy Synod and Kazakh Muslims in Religion-State Relations in Russia

Öz

This study examines the relationship between the Holy Synod, which operated in Tsarist Russia between 1721 and 1917, and Kazakh Muslims. The article treats the impact of the Holy Synod on Kazakh Muslims not so much as an attempt to establish direct ecclesiastical administration, but rather as a multi-channel imperial mechanism of control operating through ober-procurators, episcopal reports, missionary societies, educational regulations, and settlement policies. In this context, the establishment of the Holy Synod is evaluated as the institutional outcome of the process by which the patriarchal and autonomous structure of the Russian Orthodox Church was abolished and brought under the bureaucratic control of the state. Peter I’s use of his political authority as ruler in this direction was assessed in different ways by officials of the Russian Orthodox Church and by Russian intellectuals. From 1722 onward, bureaucratic control over the church was institutionalized through the office of the ober-procurator, who functioned as a state official. This arrangement resulted in the integration of the church structure into the state system. Over time, the Holy Synod is known to have become, to some extent, a decisive actor in state policy toward other religions in Russia. With the strengthening of Russia’s military-administrative dominance in the Kazakh steppe during the nineteenth century, the Holy Synod, in interaction with other state institutions, became involved in the religious and cultural life of Kazakh Muslims. The enacted laws directly affected the cultural, educational, and religious life of Kazakh Muslims in line with missionary objectives. The article aims to contribute to the limited number of studies that directly place at the center the impact of the Holy Synod, an institution established to supervise the church in the Russian Empire, on Kazakh Muslims.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh Muslims
• Holy Synod
• Religion-State Relations

Destekleyen Kurum

There is no supporting organization.

Proje Numarası

Herhangi bir proje tarafından desteklenmemektedir

Etik Beyan

This study has been prepared in accordance with the rules of scientific research and publication ethics. All information, documents, findings, and comments included in the article were obtained within the framework of ethical rules, and all sources used have been fully cited.

Teşekkür

We have submitted our work for your evaluation. We would be pleased if our article were included in your review process, and we thank you for your valuable time and contribution.

Kaynakça

1. Abdirov, M. J., vd. (2020). İz istorii Kazahstana (XVIII – naçalo XIX vekov). İİE Ç. Valihanova. Aldajumanov, Q. S., vd. (2010). Qazaqstan tarihi (Cilt 3). Atamura,
2. Alekseeva, S. İ. (1997). Svyateyşiy Sinod v sisteme vısşih i sentralnıh gosudarstvennıh uçrejdeniy Rossiyskoy İmperii (1856-1904). [Doktora Tezi Özeti]. St. Petersburg Devlet Üniversitesi.
3. Amanjolova, D. A. (2009). Na izlome. Alaş v entopolitiçeskoy istorii Kazahstana. Taymas.
4. Arapov, D. YU. (2006). İmperatorskaya Rossiya i musulmanskiy mir. İzdatelstvo Natalis.
5. Artemyeva, T. V., & Mikeşin, M. İ. (2020). İntellektualnaya kultura epohi prosveşeniya v Rossii. Politehnika Servis.
6. Barsov, T. V. (1896). Svyateyşiy Sinod v ego proşlom. Peçatnya S. P. Yakovleva.
7. Bioviç, M. M. (Ed.). (1906). Çlenı gosudarstvennoy Dumı. İzdanie T-va İ. D. Sıtina.
8. Blagovidov, O. V. (1900). Ober-prokurorı svyateyşego Sinoda v XVIII i v pervoy polovinı XIX stoletiya. Tipo-litografiya İmperatorskogo Universiteta.

9. Bukeyhan, A. (2009). Şıgarmalarının tolıq jinagı (S. Aqqululı, Nşr.; Cilt 1). Sarıarqa Baspauyı.
10. Bukeyhan, A. (2009). Şıgarmalarının tolıq jinagı (S. Aqqululı, Nşr.; Cilt 2). Sarıarqa Baspauyı.
11. Bukeyhan, A. (2009). Şıgarmalarının tolıq jinagı (S. Aqqululı, Nşr.; Cilt 3). Sarıarqa Baspauyı.
12. Bukeyhan, A. (2010). Şıgarmalarının tolıq jinagı (S. Aqqululı, Nşr.; Cilt 4). Sarıarqa Baspauyı.
13. Bukeyhanov, A. (1910). Kirgizi. İçinde. A. İ. Kastelyanskiy (Ed.), Formı naçionalnogo dvijeniya v sovremennıh gosudarstvah (ss. 570-600). Obşestvennaya Polza.
14. Dobroklonskiy, A. P. (1893). Rukovodstvo po istorii Russkoy Çerkvi (Cilt 4). Universitetskaya Tipografiya.
15. Duali, Ş. M. (2024). The Russian Orthodox Church and Moscow-the Third Rome Concept. Milel ve Nihal 21/1, 81-90.
16. Eroşkin, N. P. (2008). İstoriya gosudarstvennıh uçrejdeniy dorevolyuçionnoy Rossii. Rossiyskiy Gosudarstvennıy Universitet.
17. Fedorov, V. A. (2003). Russkaya pravoslavnaya çerkov i gosudarstvo. Russkaya Panorama.
18. Geracı, R. P. (2013). Okno na vostok: İmperiya, orientalizm, naçiya i religiya v Rossii. (V. Gonçarov, Çev.). Novoe Literaturnoe Obozrenie.
19. Grehovodov, M. N. (1913). Narodnoe obrazovanie sedi Kirgizskogo naselenie. Sentralnoe Tipografiya. İlminskiy, N. (1883). İz perepiski po voprosu o priminenii Russkogo alfavita k inorodçeskim yazıkam. Tipografiya İmperatorkogo Universiteta.
20. İshakov, R. R., vd. (2015). Materialı po istorii obrazovaniya i prosveşeniya narodov Volga-Uralya v rukopisnıh fondah N. İ. İlminskogo (Yayımlanmış Arşiv Belgeleri). İnstitut İstorii İm Ş.Mardjani AN RT.
21. İvançenko, A. V., (Ed.). (2008). Vıborı v I-IV gosudarstvennıe dumı Rossiyskoy İmperii (Hatıralar, Yayımlanmış Belgeler). SİK RF.
22. Kartaşev, A. B. (1992). Oçerki po istorii Russkoy çerkvi (Cilt 2). Terra.
23. Kenzhegulov, N. (2019). Kazakistan’a Rus Ortodoks Hristiyanlığının girişi, yayılışı ve misyonerlik faaliyetleri. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Erciyes Üniversitesi.
24. KSOR, (1837-1914). Otçet Ober-prokurora Svyateyşego Sinoda (Kutsal Sinod Ober savcılarının yıllara göre raporları 1836-1914. Sinodalnaya Tipografiya;
25. KSOR. (1867). İzvleçeniye iz vsepodanneyşego otçeta ober-prokurora Svyateyşego Sinoda grafa D. Tolstogo po vedomostvu provaslavnogo ispovedaniya za 1866 G. Sinodalnaya Tipografiya.
26. KSOR. (1869). Vsepodannıyşiy otçet ober-prokurora Svyateyşego Sinoda K. Pobedonsçeva po vedomstvu pravoslavnogo ispovedaniya za 1868 G. Sinodalnaya Tipografiya.
27. KSOR. (1888). Vsepodannıyşiy otçet ober-prokurora Svyateyşego Sinoda K. Pobedonsçeva po vedomstvu pravoslavnogo ispovedaniya za 1886 G. Sinodalnaya Tipografiya.
28. KSOR. (1893). Vsepodannıyşiy otçet ober-prokurora Svyateyşego Sinoda K. Pobedonsçeva po vedomstvu pravoslavnogo ispovedaniya za 1890 i 1891 G. Sinodalnaya Tipografiya.
29. KSOR. (1895). Vsepodannıyşiy otçet ober-prokurora Svyateyşego Sinoda K. Pobedonsçeva po vedomstvu pravoslavnogo ispovedaniya za 1892 i 1893 G. Sinodalnaya Tipografiya.
30. KSOR. (1899). Vsepodannıyşiy otçet ober-prokurora Svyateyşego Sinoda K. Pobedonsçeva po vedomstvu pravoslavnogo ispovedaniya za 1896 i 1897 G. Sinodalnaya Tipografiya.
31. Kurat, A. N. (1987). Rusya tarihi başlangıçtan 1917’ye kadar (2. Baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
32. Neçto o missiyah v Tobolskoy Eparii. (17 Ocak, 1870). İrkutskiye Eparhialnie Vedomosti. 34-35.
33. Lisenko, YU. A., vd. (2017). Russkaya pravoslavnaya çerkov v Çentralnoaziatkih okrainah Rossiyskoy İmperii (Yayınlanmış Arşiv Belgeleri). Azbuka.
34. Maseviç, M. G. (Ed.). (1960). Materialı po istorii politiçeskogo stroya Kazahstana (Yayımlanmış Arşiv Belgeleri, Cilt 1). İzd AN KazSSR.
35. Mirzahmetulı, M. (2010). Qazaq qalay orıstandırıldı. Almatı.
36. Missiya protivomusulmanskaya-Kirgizskaya. (1893, Ağustos). Pravoslavniy Blagovestnik. 14-17.
37. Omarov, İ. O., vd. (1949). İstoriya Kazahskoy SSR (2. Baskı, Cilt 2). AN KSSR.
38. Otçet Eniseyskogo Eparhialnogo komiteta pravoslavnago missionerskogo obşestva za 1895 God. (1896, Temmuz). Pravoslavniy Blagovestnik. 25.
39. Otçet o deyatelnosti bratstva Sv. Guriya. (1876). Tipografiya İmperatorskogo Universiteta.
40. Otepova, G. E. (2015). İstoriya Kazahstana v zakonadatelnıh istoçnikah Rossiyskoy İmperii. PGPİ.
41. Pobedonosçev, K. P. (1923). Pisma i zapiski (Yayımlanmış Belgeler, Cilt 1). Gosudarstvennoe İzdatelstvo.
42. Polunov, A. YU. (2010). K. P. Pobedonosçev v obşestvenno-politiçeskoy i duhovnoy jizni Rossii. Rossiyskaya politiçeskyaka ensiklopediya.
43. PSZRİ, Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy İmperii. (Rusya İmparatorluğu kanunlarının I-külliyatı). (1830-1916 yıllar). Tipografiya II-otdelenie sobstvennoy ego İmperatorskogo Veliçestvo kanseliyarii;
44. PSZRİ. (1832). Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy İmperii (Cilt 6). Tipografiya II-otdelenie sobstvennoy ego İmperatorskogo Veliçestvo kanseliyarii.
45. PSZRİ. (1830a). Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy İmperii (Cilt 12). Tipografiya II-otdelenie Sobstvennoy ego İmperatorskogo Veliçestvo kanseliyarii.
46. PSZRİ. (1830b). Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy İmperii (Cilt 19). Tipografiya II-otdelenie sobstvennoy ego İmperatorskogo Veliçestvo kanseliyarii.
47. PSZRİ. (1830c). Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy İmperii (Cilt 22). Tipografiya II-otdelenie sobstvennoy ego İmperatorskogo Veliçestvo kanseliyarii.
48. PSZRİ. (1830d). Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy İmperii (Cilt 38). Tipografiya II- otdelenie sobstvennoy ego İmperatorskogo Veliçestvo kanseliyarii.
49. Reçi i stati grafa D. A. Tolstogo. (1876). Tipografiya V. S. Balaşeva.
50. Rojdestvenskiy, S. V. (1902). İstoriçeskiy obzor deyatelnosti Ministerstva Narodnogo Prosveşeniya. İzdanie Ministerstva Narodnago Prosveşeniya.
51. Seredonin, S. (1909). Speranskiy. İçinde N. P. Çulkov vd., (Ed.), Russkiy biografiçeskiy slovar (Cilt 19, ss. 193-240.). Tipografiya obşestvennaya polza, 1909.
52. Syddykov, Bekzod & Severcan, Şefeattin. (2025). “Çarlık Rusya’sında aydınlanma, ortodoksluk ve kolonileştirme siyaseti çerçevesinde Kazak Türklerinin medeniyet dışı tanımlanması”. Erciyes Akademi, 39 (3), 837-855. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1699028
53. Şaşkov, S. (1870). “Vostoçnie okrainı”. Delo, No.3.
54. Taymasov, L. A. (2004). Pravoslavnaya çerkov i Hristianskoye prosveşenie narodov Srednego Povoljya vo vtoroy polovine XIX - naçale XX veka. İzdatelstvo Çuvaşskogo Universiteta.
55. Topsakal, İ. (2007). Rus misyoner kaynaklarına göre; İdil-Ural bölgesinde Ortodoks misyoner faaliyetleri ve Türkler (1552-1917). [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
56. Ustav duhovnıh konsistoriy. (1871). Tipografiya M. Hana.
57. Vremennoe polojenie ob upravlenii v oblastyah Uralskoy, Turgayskoy, Akmolinskoy i Semipalatnskoy. (1883). Tipografiya MVD.
58. Werth, P. (2012). Pravoslavie, inoslavie, inoverie. (N. Mişakova vd., Çev.). Novoe literaturnoe obozrenie.
59. Witte, S. YU. (1923). Vospominaniya (Cilt 1,2,3). Goz-izdatelstvo.
60. Yamaeva, L. A. (Ed.). (1998). Musulmanskie deputatı gosudarstvennıy Dumı Rossii 1906-1917. Kitap.