TRACING NOMADIC HERITAGE: THE AUTOMOBILE PHENOMENON IN THE CONTEXT OF THE TRANSFORMATION OF TRANSPORTATION CULTURE FROM THE HUNS TO THE OTTOMANS

Öz

By the last quarter of nineteenth century, following the diffusion of the Industrial Revolution’s effects into the Ottoman territories, Western-orijin technical and technological advancements began to enter the Empire. Among these innovations, the automobile gained visibility in Istanbul, particularly during the reign of Sultan Abdulhamid II, through the palace circles and foreign embassies. Initially imported in limited numbers automobiles were not yet part of everyday life for the general public but were predominantly used by the elite. In the Ottoman context, the automobile was perceived less as a means of transportation and more as a symbol of prestige and power. This was largely due to its concentration in Istanbul, the Empire’s capital, as well as the city’s narrow streets, inadequate road infrastructure, and limited technical maintenance capabilities, which collectively hindered the wider spread of automobile culture. Furthermore, the automobile became a symbolic element of the Ottoman Empire’s social, cultural, political, military, and economic relations with European countries. Automobile represented a tangible marker of the Empire’s modernization efforts, inspired by sociocultural and socioeconomic developments in Europe. Contemporary newspaper reports, bureaucratic regulations, and early legal initiatives concerning traffic provide concrete evidence of the automobile’s precence in the Ottoman public sphere. Consequently, during the late Ottoman period, automobile culture emerged not as a widespread social practice but as one of the elite-level expressions of modernization. The initial experiences with automobiles laid the historical groundwork for the culture that would later expand more broadly. Within this context, the automobile also occupies a distinct place in the psychosocial perception of the Turkish people, regarded as the most valuable vehicle after the horse. As is well known, the automobile holds a significant place in the historical continuum of the Turkish nation, which has sustained a nomadic and equestrian way of life since the time of the Huns. Therefore, the automobile can be seen as a continuation of the horse and horse-drawn carriage culture rooted in the nomadic lifestyle that began with the Huns. Accordingly, the transition from a horse-based to an automobile-based culture, from the Huns to the Ottomans, should be considered in its historical and cultural context. This study, therefore, aims to examine the historical development of automobile culture in the Ottoman Empire, situating it within the frameworks of modernization dynamics, technological innovations, and societal transformations. Additionaly, is seeks to provide a detailed analysis of Ottoman automobile culture from historical and folkloric perspectives. Eventually, the transition from the ‘horse-drawn carriage’ to the ‘automobile’ among the Turkish people is explained within a culturally spesfic trajectory of change and tarnsformation, emphasizing the automobile’s role in shaping daily life, especially in Istanbul, the Imperial capital of the Empire. Ultimately, the qualities of the automobile that shaped and guided everyday life in the Ottoman Empire are presented in relation to a cultural continuity afforded by historical depth.

Anahtar Kelimeler

• Automobile
• Automobile Culture
• Ottoman
• Ottoman Era
• Automobile History in Ottoman

GÖÇEREVLİ MİRASIN İZİNDE: HUNLARDAN OSMANLILARA ULAŞIM KÜLTÜRÜNÜN DÖNÜŞÜMÜ BAĞLAMINDA OTOMOBİL OLGUSU

Öz

On dokuzuncu yüzyılın son çeyreği itibarıyla Sanayi İnkılabı’na ait etkilerin Osmanlı coğrafyasına sirayet etmesini takiben Batı menşeli teknik ve teknolojik ilerlemeler de İmparatorluk topraklarına girmeye başlamıştır. Bu ilerlemelerden biri olan otomobil, özellikle II. Abdülhamid devrinde saray çevresi ve yabancı elçilikler aracılığıyla İstanbul’da görünürlük kazanmıştır. İlkin sınırlı sayıda ithal edilen otomobiller, halkın gündelik yaşamını belirlemekten ziyade seçkin zümrelerin kullanımına mahsus bir gelişim seyri izlemiştir. Çünkü otomobil, Osmanlı’da salt bir ulaşım aracı olmaktan çok prestij ve güç göstergesi bir vasıta olarak algılanmıştır. Söz konusu durumu tetikleyen en önemli sebep ise otomobilin malum dönemde yalnızca Osmanlı’ya başkentlik yapan İstanbul’la sınırlı kalmasıdır. Ayrıca şehir dokusunun dar sokakları, yetersiz yol altyapısı ve teknik bakım imkânlarının sınırlılığı da Osmanlı’daki otomobil kültürünün yaygınlaşmasını güçleştiren başlıca faktörler arasında yer almıştır. İlgili hususun yanı sıra otomobil; Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa ülkeleriyle kurduğu sosyal, kültürel, siyasi, askerî ve ekonomik ilişkilerin sembolik bir unsuru hâline gelmiştir. Otomobil, Avrupa’daki sosyokültürel ve sosyoekonomik gelişmelere istinaden Osmanlı’nın modernleşme arayışının maddi göstergelerinden biri olarak değerlendirilmiştir. Zira basında çıkan haberler, çağın bürokratik düzenlemeleri ve trafikle ilintili ilk hukuki girişimler otomobil kültürünün Osmanlı kamusal alanındaki varlığını belgeleyen önemli somut veriler sunmaktadır. Sonuç olarak otomobil kültürü, Osmanlı devrinin son demlerinde geniş halk kesimlerine yayılan bir toplumsal pratik olmaktan ziyade modernleşme sürecinin elit düzeydeki temsillerinden birini ortaya çıkarmıştır. Nitekim o dönemdeki ilk tecrübeler, daha sonraki süreçlere yoğun bir biçimde yansıyan otomobil kültürüne dair tarihsel zeminin meydana getirilmesi bakımından büyük bir önem arz etmektedir. Bahsi geçen tecrübelerde şüphesiz tarih sahnesine binaen Türklerin geliştirdikleri yaşam tarzlarına dönük bir kök ve kod sistemi vardır. Bu minval üzere otomobil, Türk milletinin psikososyal algısında attan sonraki en değerli araç olarak kabul edilmektedir. Bilindiği gibi otomobil; tarihî mecrada Hunlardan itibaren atlı-göçebe, konargöçer, göçerevli veya göçer bir hayat standardını tutturan Türk milleti için mühim bir yer kaplamaktadır. Dolayısıyla otomobil olgusunu, Hunlarla başladığı bilinen göçerevlilik sürecindeki at ve atlı araba kültürlerinin bir devamı olarak nitelendirmek mümkündür. Böylece Hunlardan Osmanlılara kadar süregelen konargöçer hayat standardı ekseninde atlı kültürden otomobilli kültüre geçişin tarihsel ve kültürel altyapıları üzerinde durulmalıdır. İçinde bulunulan zamanın şartları gereğince attan inen Türkler için göçebe veya göçküncü bir yaşam modelini sürdürmek otomobil ile daha da kolay bir hâl almıştır. Malum duruma yönelik olarak bu çalışma, otomobil kültürünün Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki tarihsel gelişim sürecini; modernleşme dinamikleri, teknolojik yenilikler ve toplumsal dönüşümler bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Dahası çalışmada halkbiliminin tarihsel ve işlevsel bakış açılarından hareketle Osmanlı Devleti’ndeki otomobil kültürünün ayrıntılı olarak açıklanması hedeflenmektedir. Netice itibarıyla Türklerin “atlı araba” olgusundan “otomobil” olgusuna geçiş süreci, kendine has kültürel değişim ve dönüşüm seyri içinde Osmanlı dönemindeki tarihî geri planına binaen izah edilmektedir. Böylelikle otomobil, bilhassa Osmanlı’nın başkenti olan İstanbul’daki gündelik hayatı etkileyen ve şekillendiren yönleriyle ele alınmaktadır. En nihayetinde otomobilin Osmanlı’daki günlük yaşam çizgisini belirleyen ve yönlendiren nitelikleri, tarihsel derinliğin el verdiği bir kültürel devamlılığa ilişkin olarak ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Otomobil
• Otomobil Kültürü
• Osmanlı
• Osmanlı Dönemi
• Otomobilin Osmanlı’daki Tarihsel Seyri

Kaynakça

1. ``` Arat, R. R. (2007). Yusuf Has Hacip – Kutadgu Bilig I: Metin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Atalay, B. (1985). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
3. Atalay, B. (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi III. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
4. Azcanlı, A. (1995). Türk Otomotiv Sanayiinin Tarihsel Gelişimi. Otomotiv Sanayii Derneği Yayınevi.
5. Bal, R. (2006). Türk Kara Kuvvetlerinde Süvari Birlikleri. (Yüksek Lisans Tezi), Ankara Üniversitesi.
6. Ban, G. (1992). Han Shu XI (Han Hanedanı Kitabı XI). Zhonghua Yayınevi.
7. Beihai, S. (1994). Xinjiang Yanhua (Doğu Türkistan Kaya Resimleri). Doğu Türkistan Güzel Sanatlar ve Fotoğrafçılık Yayınevi.
8. Beydili, C. (2005). Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. (E. Ercan, Çev.), Yurt Kitap Yayın.

9. Birol, S. (2009). Türkiye’de Otomobil Dergiciliği ve Otomobil Dergilerinin Otomobil Satın Alma Üzerine Etkisi. (Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi.
10. Bridges, J. K. (1968). Başlangıcından Bugüne Kara Ulaştırma Tarihi. Arkın Kitabevi.
11. Corbett, D. (2001). Otomobiller. (S. Aydın, Çev.), Alkım Yayınevi.
12. Çetiner, Y. (1996), Otomobilin Öyküsü: Türkiye’de Otomotiv Sanayii Nasıl Kuruldu?/Anılar-Belgeler-Fotoğraflar. Milliyet Yayınları.
13. Çınar, A. A. (1993). Türklerde At ve Atçılık. Kültür Bakanlığı Yayınları.
14. Çoruhlu, Y. (2013). Türk Mitolojisinin Ana Hatları. Kabalcı Yayınevi.
15. Demirbilek, S. (2005). Kutadgu Bilig’de At Kültürü. Millî Folklor, 68, 134-138.
16. Diken, H. A. (2022). Halk Ekonomisi ve Geleneksel Mutfak Kültürü Bağlamında Kaz. (Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi.
17. Diyarbekirli, N. (1972). Hun Sanatı. Millî Eğitim Basımevi.
18. Ergin, M. (2011). Orhun Abideleri. Boğaziçi Yayınları.
19. Esin, E. (1995). Türk Sanatında At. Türk Kültüründe At ve Çağdaş Atçılık, E. Gürsoy Naskali (Ed.), Türkiye Jokey Kulübü Yayını. s. 54-90.
20. Freund, P. ve Martin, G. (1996). Otomobilin Ekolojisi. (G. Koca, Çev.), Ayrıntı Yayınları.
21. Göksu, E. (2010). Türkiye Selçuklularında Ordu. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
22. Gökyay, O. Ş. (1973). Dedem Korkudun Kitabı. Millî Eğitim Basımevi.
23. Gumilëv, L. N. ( 2002). Hunlar. (D. A. Batur, Çev.), Selenge yayınları.
24. Güleç, E. (2005). Türk At Irkları. Anadolu At Irkları Yaşatma ve Geliştirme Derneği Yayınları.
25. Gülfidan, S. ve Alıncak, F. (2025). Geleneksel Atçılık Sporunun Gaziantep’teki Tarihi. Örnek: Hun Atlı Tören Arabası. Gazi Üniversitesi Türk Dünyası Geleneksel Oyun ve Sporları Dergisi, 1 (1), 9-15.
26. Güneş, S. (2012). Türk Toplumu ve Otomobil. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25, 213-230.
27. Güngör, E. (2003). Kültür Değişmesi ve Milliyetçilik. Hisar Kültür Gönüllüleri.
28. İzgi, Ö. (1989). Çin Elçisi Wang Yen-Te’nin Uygur Seyahatnamesi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
29. Kafesoğlu, İ. (1998). Türk Millî Kültürü. Ötüken Neşriyat.
30. Karaali, L. (2013). En İyisi ya da Hiç: “Mercedes’in Türk’ü”. Era Yayıncılık.
31. Kesik, M. (2011). At Üstünde Selçuklular: Türkiye Selçuklularında Ordu ve Savaş. Timaş Yayınları.
32. Köprülü, M. F. (2011). Selçukiler Zamanında Anadolu’da Türk Medeniyeti. Tarih İncelemeleri Dergisi, XXVI (1), 201-233.
33. Köymen, M. A. (2011). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi 1: Kuruluş Devri. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
34. Levend, A. S. (1949). İnönü Ansiklopedisi III (Türk Ansiklopedisi III), Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
35. Ligeti, L. (1986). Bilinmeyen İç Asya. (S. Karatay, Çev.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Németh, G. (1962). Attila ve Hunları. (Ş. Baştav, Çev.), Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
37. Otkan, P. (2018). Tarihçinin Kayıtları'na (Shi Ji) Göre Hunlar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
38. Ögel, B. (1978). Türk Kültür Tarihine Giriş 1: Türklerde Köy ve Şehir Hayatı (Göktürklerden Osmanlılara). Kültür Bakanlığı Yayınları.
39. Ögel, B. (1988). İslamiyet’ten Önce Türk Kültür Tarihi (Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. Seyhan, N. (1995). Türk Kültüründe At Tasvirleri. Türk Kültüründe At ve Çağdaş Atçılık, E. Gürsoy Naskali (Ed.), Resim Matbaacılık. s. 167-176.
41. Tekeli, İ. (2000). Araba Sevdası. Cogito, 24, 96-105.
42. Tekeli, İ. ve İlkin, S. (1995). Osmanlı İmparatorluğu’nda On Dokuzuncu Yüzyılda Araba Teknolojisinde ve Karayolu Yapımındaki Gelişmeler. Çağını Yakalayan Osmanlı: Osmanlı Devleti’nde Modern Haberleşme ve Ulaştırma Teknikleri, E. İhsanoğlu ve M. Kaçar (Haz.), Yıldız Yayınları. s. 395-440.
43. Turan, Osman. (1979). Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi I-II. Nakışlar Yayınevi.
44. Turan, Ş. (2000). Türk Kültür Tarihi. Bilgi Yayınevi.
45. Tuzcuoğulları, Ö. T. ve Karabaş, H. (2025). Eski Türklerde Atlı Araba Kültürüne Bir Örnek: Hun Atlı Tören Arabası. Gazi Üniversitesi Türk Dünyası Geleneksel Oyun ve Sporları Dergisi, 1 (2), 57-66.
46. Türkmen, Tuğşad Ata. (2014). Selçuklularda At ve At Kültürü. (Yüksek Lisans Tezi), Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi.
47. Uğurlu, S. B. (2009). Otomobil ve Benlik: Türk Edebiyatında Araba Olgusu. Turkish Studies, 4 (1-II), 1427-1462).
48. Ulusan Şahin, Ş. (2005). Türk Kültüründe At Arabası (At Arabalarının Dili). Bilig, 32, 165-178.
49. Uraz, M. (1994). Türk Mitolojisi. Düşünen Adam Yayınları.
50. Ziya Gökalp. (2018). Türk Medeniyeti Tarihi. A. Duymaz (Haz.), Ötüken Neşriyat. ```