Yaşlı Sağlığında Holistik Yaklaşım: Spiritüalite ve Manevi Destek Uygulamaları

Öz

Yaşlı nüfusun dünya genelinde artışıyla birlikte sağlık hizmetlerinin yalnızca biyolojik temelli yaklaşımlarla sınırlandırılmasının yetersiz kaldığı görülmektedir. Holistik sağlık yaklaşımı, bireyi fiziksel, zihinsel, psiko-sosyal ve manevi boyutlarıyla bütüncül bir varlık olarak ele almakta; bu yaklaşımın temel unsurlarından biri olarak spiritüaliteyi sağlık hizmetlerinin merkezine yerleştirmektedir. Spiritüalite, bireyin yaşamın anlamı, amacı, varoluşsal sorgulamaları ve içsel denge arayışıyla ilişkili olup özellikle yaşlılık döneminde yalnızlık, umutsuzluk, kronik hastalık ve ölüm algısına bağlı olarak daha belirgin bir ihtiyaç haline gelmektedir. Bu çalışmanın amacı, yaşlı sağlığında holistik yaklaşım bağlamında spiritüalitenin rolünü ele almak, Türkiye’de manevi destek hizmetlerinin kurumsal yapısını incelemek ve bu hizmetlerin yaşlı bireylerin biopsikososyal iyilik hali üzerindeki etkilerini değerlendirmektir. Çalışma bir derleme çalışması niteliğindedir. Çalışmanın hazırlanmasında literatür taranmış ve konu ilgili olan akademik makale ve kitaplara ulaşılmaya çalışılmış, yazım aşamasında da ihtiyaç duyulan alt temalara ilişkin yeni kaynaklar da irdelenerek çalışma tamamlanıncaya kadar veri taraması yapılmaya devam edilmiştir. Spiritüalite, yaşlı bireylerin yaşamının son dönemlerinde anlam, huzur ve kabullenme duygularını güçlendirerek yaşam kalitesini artırmaktadır. Bu nedenle spiritüel bakım, lüks bir destek değil; insan onuruna dayalı, temel bir sağlık hakkıdır. Türkiye’de manevi destek hizmetlerinin kurumsallaşması önemli bir gelişme olmakla birlikte, bu hizmetlerin bilimsel, etik ve holistik temeller doğrultusunda geliştirilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle spiritüel bakımın daha geniş, çok boyutlu ve multidisipliner bir yapıya dönüştürülmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Holistik yaklaşım
• spiritüalite
• yaşlı bireyler
• manevi destek hizmetleri
• sağlık sistemi

Holistic Approach to Elderly Health: Spirituality and Spiritual Support Practices

Öz

With the increasing global aging population, limiting healthcare solely to biologically based approaches has proven inadequate, necessitating the adoption of a holistic health approach that considers the individual as a comprehensive being encompassing physical, mental, psychosocial, and spiritual dimensions, placing spirituality at the core of healthcare services. Spirituality, linked to the search for meaning, existential questions, and inner balance, becomes a more pronounced need in old age due to perceptions of loneliness, chronic illness, and mortality. This compilation study aims to address the role of spirituality within the context of holistic elderly health, examine the institutional structure of spiritual support services in Turkey, and assess their impact on the biopsychosocial well-being of older adults. The literature review confirms that older individuals require care encompassing their inner world alongside their physical needs, as spirituality enhances the quality of life in later stages by fostering a sense of meaning, peace, and acceptance. While the institutionalization of spiritual support services in Turkey is a significant development, it is crucial that these services be developed in line with scientific, ethical, and holistic foundations, underscoring the necessity of transforming spiritual care into a broader, multidimensional, and multidisciplinary structure.

Anahtar Kelimeler

• : Holistic approach
• spirituality
• elderly individuals
• spiritual care services
• health system

Kaynakça

1. Çelik, A. S., Özdemir, F., Durmaz, H., & Pasinlioğlu, T. (2014). Hemşirelerin maneviyat ve manevi bakımı algılama düzeyleri ve etkileyen bazı faktörlerin belirlenmesi. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 1–12.
2. Demirsoy, N., Değirmen, N., & Kırımlıoğlu, N. (2011). Holism kavramının sağlık hizmetlerinde yeri ve önemi. Turkiye Klinikleri J Med Ethics, 19(3), 165-174.
3. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2016). Hastanelerde manevi destek dönemi başlıyor [Basın bülteni]. Erişim adresi: http://www.diyanet.gov.tr/tr/icerik/hastanelerde-manevi-destek-donemi-basliyor%E2%80%A6/25477
4. Dünya Tabipler Birliği. (1981). Hasta Hakları Bildirgesi [Lizbon Bildirgesi]. Erişim adresi: http://www.wma.net/en/30publications/10policies/l4/
5. Dünya Tabipler Birliği. (1994). Avrupa Hasta Haklarının Geliştirilmesi Bildirgesi [Amsterdam Bildirgesi]. Erişim adresi: http://www.who.int/genomics/public/eu_declaration1994.pdf
6. Ergül, Ş., & Bayık, A. (2004). Hemşirelik ve manevi bakım. Cumhuriyet Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 8(1), 37–45.
7. Erikson, E. H., Erikson, J. M., & Kivnick, H. Q. (1994). Vital involvement in old age. WW Norton & Company.
8. Hasta Hakları Yönetmeliği. (1998). T.C. Resmi Gazete (Sayı: 23420, 01.08.1998).

9. Kavas, E., & Kavas, N. (2015). “Hastalarda manevi bakım ihtiyacı’’ konusunda doktor, ebe ve hemşirelerin manevi destek algısının belirlenmesi: Denizli örneği. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 10(14), 449-460.
10. Kimter, N. (2015). Din ve maneviyatı kavramlaştırma: Birleşme ve ayrılma noktaları. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (3), 85-118.
11. Nazım, Y. (2015). Palyatif bakımda Diyanet İşleri Başkanlığının rolü [TKHK bildirisi]. Erişim adresi: www.tkhk.gov.tr/Dosyalar/ff311747ef734a7bb60c391b8f90f4a3.pdf
12. Neugarten, B. L., Havighurst, R. J., & Tobin, S. S. (1961). The measurement of life satisfaction. Journal of Gerontology, 16, 134–143.
13. Öz, F. (2004). Sağlık alanında temel kavramlar. Ankara: İmaj İç ve Dış Tic. AŞ., 1-31.
14. Sülü, E. (2006). Yoğun bakımda yatan çocuk hastaların annelerinin manevi bakım (spiritüel bakım) gereksinimleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=XohQ0H2mJnBfxLPsY8dG47cYuSZ2i5U0FS5oPQX-vnu23iHzeLqqCvzW9g_rxwN4
15. Wigglesworth, C. (2013). SQ-One skills of sprituel intelligence (Çev. S. Toksoy). İstanbul: Kural Dışı Yayınları.
16. Yelboğa, N. (2025). Ölüm korkusu ve ölüm korkusuyla baş etme üzerine bir değerlendirme. ODU Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(1), 765-779.
17. Yılmaz, M. (2011). Holistik bakımın bir boyutu: Spiritualite, doğası ve hemşirelikle ilişkisi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 14(2), 61-70.