İran’ın Azerbaycan’da nüfuz arayışı: Dini ideolojik bir vaka

Öz

İran, çoğunlukla Şii nüfusa sahip Azerbaycan’da nüfuzunu artırmak için dini ideolojik bir kimlik siyaseti uygulamaya çalışmıştır. Söz konusu kimlik siyaseti hem kamu diplomasisi aracılığıyla hem de doğrudan siyasi aksiyonlarla gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma, İran’ın Azerbaycan’daki nüfuz arayışında dini ideolojisini nasıl kullandığını kapsamlı bir biçimde açıklamaya çalışmaktadır. Bununla birlikte, İran’ın dini ideolojisini kullanarak Azerbaycan’ı etkisi altına almaya çalışmasının Azerbaycan üzerinde açtığı siyasi etkilere de odaklanmaktadır. Çalışma, uluslararası ilişkiler ve dış politikada dinin yeri ve kullanımına ilişkin kavramsal bir çerçeve sunarak, İran’ın dini ideolojisi ve dış politikasını bağlantılandırmaktadır. Sonrasında Azerbaycan’da ortaya çıkan siyasi tepkileri anlamlandırmak adına Azerbaycan’ın din siyasetini ele almakta ve son olarak İran’ın Azerbaycan politikasında dini ideolojiyi tartışmaktadır. Araştırma, birincil kaynaklara dayalı akademik çalışmalar, raporlar, hükümet belgeleri ve haber web sitelerinden yararlanarak bir içerik analizi yapmaktadır. Böylece Azerbaycan ve İran arasındaki karmaşık ilişkilerin siyasi etkilerinin dini ideolojik boyutta nasıl şekillendiği ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan
• İran Dış Politikası
• Din

Iran’s quest for influence in Azerbaijan: A case of religious ideology

Abstract

Iran’s foreign policy approach based on its theocratic regime, and its strategy of Shia geopolitics for expanding the regional area of influence has manifested itself in Azerbaijan. Iran has sought to implement a religious ideological identity politics to extend its influence in Azerbaijan, which has mostly a Shia population. The identity politics in question has been performed through public diplomacy and direct political actions. This study aims to provide an in-depth examination of how Iran utilizes its religious ideology in pursuit of influence in Azerbaijan. Besides, it dives into political impacts on Azerbaijan caused by Iran’s endeavour to exercise influence over Azerbaijan. By providing a conceptual framework for the place and employment of religion in International Relations and foreign policy, the study connects Iran’s religious ideology with its foreign policy. Afterwards, it deals with the religion policy of Azerbaijan for the sake of interpreting the emergent political reactions in Azerbaijan, and lastly discusses the religious ideology in Iran’s Azerbaijan policy. The research conducts a content analysis by using academic works, reports, government documents and news websites. Thus, the study demonstrates how political impacts of the complicated relations between Azerbaijan and Iran have been shaped in a religious ideological aspect.

Keywords

• Azerbaijan
• Foreign policy of Iran
• Religion

Kaynakça

1. Abrahamian, E. (2008). A history of modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press.
2. Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan. (t.y.). Religion. Presidential Library. https://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf adresinden 10 Nisan 2024 tarihinde alınmıştır.
3. Ağacan, K. (1997). İran’ın Azerbaycan politikası. Soydaş Dergisi, 1(1), 15–28.
4. Alasgerli, M., ve Hacıyeva, Y. (2021). İranın təbliğat və təxribat mexanizmləri necə formalaşdırılır, necə idarə olunur? https://qafqazinfo.az/news/detail/iranin-tebligat-ve-texribat-mexanizmleri-nece-formalasdirilir-nece-idare-olunur-339304 adresinden 17 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
5. Alıoğlu, E. (2015). Ekstremist Bağırzadənin üzü və astarı. https://news.milli.az/politics/381371.html adresinden 8 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
6. Aliyev, A. (2014). İran’ın Azerbaycan’daki dinî faaliyetleri ve etkileri. Kafkas Araştırmaları Dergisi, 21(3), 45–60.
7. Aliyev, A. (2019). Azerbaycanda din və dövlət münasibətləri: Tarixi və müasir baxışlar. Elm Yayınları.
8. Aliyev, F. (2012). Azərbaycanda İran təsirinə qarşı dövlət siyasəti. Elm Yayınevi.

9. Aliyev, S. (2023). Dini siyasi alətə çevirən İran. https://xalqqazeti.az/az/siyaset/dini-siyasi-alete-ceviren-iran
10. Alsmadi, F. (2015). Azerbaijan: religious pluralism and challenges of cultivating identity. https://studies.aljazeera.net/en/reports/2015/10/20151015112738701335.html
11. Altbach, P. G., ve Knight, J. (2007). The internationalization of higher education: Motivations and realities. Journal of Studies in International Education, 11(3-4), 290–305. https://doi.org/10.1177/1028315307303542
12. Alzubaidi, A. N., ve Mohammadi, S. (2020). Education as a soft power tool: Iran’s approach as public strategy [Conference presentation]. In Proceedings of the INTED2020 Conference (pp. 9321–9329). Valencia, Spain.
13. Amaşov, Ə. (2011). Azərbaycan-İran münasibətlərində media faktoru. Erişim adresi: https://www.anl.az/down/meqale/525/2011/aprel/167694.htm (Erişim tarihi: 22 Mayıs 2024)
14. Anspress.com. (2023, Mart 31). Fazil Mustafanın vurulmasında İran izləri. Erişim adresi: https://anspress.com/fazil-mustafanin-vurulmasinda-iran-izleri (Erişim tarihi: 21 Mayıs 2024)
15. Apa.az. (2012). Azərbaycan İslam Partiyası adını dəyişir. https://apa.az/domestic-policy/-263930 adresinden 5 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
16. Aslanlı, A. ve Hesenov, İ. (2005). Haydar Aliyev dönemi Azerbaycan dış politikası. Platin Yayınları.
17. Azad. (2011). İran Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmağa son qoymalıdır. https://anl.az/down/meqale/hafta_ichi/2011/yanvar/152682.htm adresinden 14 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
18. Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası. (1995). https://e-qanun.az/framework/897
19. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Kütüphanesi. (2022). Azərbaycan-İran münasibətləri. https://files.preslib.az/projects/azeriran/a1.pdf adresinden 23 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
20. Azerbaycan Cumhuriyeti dini kurumlarla iş üzere devlet komitesi. (2018). Azərbaycan Respublikası dini qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin 2018-ci ildə fəaliyyəti barədə hesabatı. https://scara.gov.az/az/report/senedler/hesabatlar/azerbaycan-respublikasi-dini-qurumlarla-is-uzre-dovlet-komitesinin-2018-ci-ilde-fealiyyeti-barede-hesabati adresinden 10 Nisan 2024 tarihinde alınmıştır.
21. Azerbaycan Cumhuriyeti Dini Kurumlarla İş Üzere Devlet Komitesi. (2023). Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin 2023-cü ildəki fəaliyyəti barədə. https://scara.gov.az/az/report/senedler/hesabatlar/azerbaycan-respublikasi-dini-qurumlarla-is-uzre-dovlet-komitesinin-2023-cu-ilde-fealiyyeti-barede adresinden 23 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
22. Babayeva, F. (2020). Azərbaycanda multikulturalizm ənənələri. https://www.anl.az/down/meqale/yeni_az/2020/yanvar/694877.htm adresinden 12 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
23. Balcı, B. (2004). Between Sunnism and Shiism: Islam in Post-Soviet Azerbaijan, Central Asian Survey, 23, 205–217. https://doi.org/10.1080/02634930410001310544
24. Başar, U. (2020). İran Karabağ savaşının kaybedeni mi?. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/iran-karabag-savasinin-kaybedeni-mi/2052813 adresinden 22 Temmuz 2024 tarihinde alınmıştır.
25. BBC. (2023). Fazil Mustafaya qarşı törədilmiş cinayət hadisəsi ilə bağlı 4 nəfər “saxlanılıb”. https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-65106906 adresinden 15 Nisan 2024 tarihinde alınmıştır.
26. Brunner, R. (2009). Shiism in the Modern Context: From Religious Quietism to Political Activism. Religion Compass, 3(1), 136–153. https://doi.org/10.1111/j.1749-8171.2008.00123.x
27. Borszik, O. (2016). International sanctions against Iran and Tehran’s responses: political effects on the targeted regime. Contemporary Politics, 22(1), 20–39. https://doi.org/10.1080/13569775.2015.1112951
28. Cafersoy, N. (2001). Elçibey dönemi Azerbaycan dış politikası; bir bağımsızlık mücadelesinin diplomatik öyküsü. ASAM Yayınları.
29. Cavadova, H. (2014). İran-Azərbaycan hərbi əməkdaşlığına nə mane olur?. https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan/2014/04/140414_iran_azeri_military_relations adresinden 2 Haziran 2024 tarihinde alınmıştır.
30. Chubin, S. (1994). Iran’s strategic aims and constraints. P. Clawson (Ed.), Iran’s strategic intentions and capabilities (s. 65–93) içinde. Washington, DC: National Defense University Press.
31. Cornell, S. E. (2011). Azerbaijan since independence. New York: M.E. Sharpe.
32. Ehteshami, A., ve Zweiri, M. (2007). Iran and the rise of its neoconservatives: The politics of Tehran’s silent revolution. London: I.B. Tauris.
33. Çaylı, Ş. (2016). Russian and US impact in relationship between islamic countries after 2001: Iran, Suudi Arabia and Egipt examples. JOEEP: Journal of Emerging Economies and Policy, 1(1), 62–72. https://dergipark.org.tr/tr/pub/joeep/issue/35719/398205#article_cite
34. Çelik, A. H., ve Kebapçıoğlu, R. (2017). Karabağ sorunu üzerinden İran Ermenistan ilişkilerine bir bakış: sorun edilmeyen sorun. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 39(226), 117–134.
35. Eken, M.E. (2015). Jeopolitik derinlik, akılcı güç ve popüler kültür: stratejik bir konsept olarak gündelik hayatın önemi. M. Şahin, ve S. Çevik, (Ed.), Türk dış politikası ve kamu diplomasisi, (s. 17–44) içinde. İstanbul: Nobel.
36. Feyruzov, S. (2021). İran Azərbaycana hansı cəbhələrdən təsir edir?—Fars teologiyasının 3 əsas istiqaməti. https://demokrat.az/az/news/92180/iran-azerbaycana-hansi-cebhelerden-tesir-edir-fars-teologiyasinin-3-esas-istiqameti adresinden 12 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
37. Fox, J. ve Sandler, S. (2004). Bringing religion into international relationand Basingstoke: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781403981127
38. Gafarov, R. (2016). Azerbaycanda dini radikalizm və təhlükəsizlik problemləri. Elm ve Tehsil Yayınları.
39. Gafarov, S. (2010). Pan-Turkism ve Şiilik: Azerbaycan’da ideolojik mücadele. Bilgesam Yayınları.
40. Gafarov, S. (2012). İranın Azərbaycandakı təsiri və şiə kimliyinin möhkəmləndirilməsi. Qanun Yayınları.
41. Göyüşov, A. ve Sgərov, E. (2010). Islam, and Islamic Education in Soviet and Independent Azerbaijan. Kemper, M., Motika, R. & Reichmut, S. (Ed.), Islamic Education in the Soviet Union and Its Successor States, (s. 168–222) içinde. Abingdon: Routledge.
42. Corley, F. (2019). Azerbaijan: large fine amid continuing religious censorship. https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2509 adresinden 25 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
43. Global.az. (2015). Həbs edilən Taleh Bağırzadə haqqında şok fakt – Nardaranlıları aldadan “hacı” yəhudi imiş. https://qlobal.az/hebs-edilen-taleh-bairzade-haqqinda-sok-fakt-nardaranlilari-aldadan-haci-yehudi-imis/ adresinden 3 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
44. Guliyev, S. (2016). Azərbaycanda dini təhsil və dünyəvilik. Baku: Qanun Yayınları.
45. GunazTV.az. (2021). İran Partiyası Azərbaycanın daxili işinə qarışdı. https://gunaz.tv/az/post/5745 adresinden 9 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
46. Haynes, J. (2016). Religious transnational actors and soft power. Oxon and New York: Routledge.
47. Haynes, J. (2021). Introduction: religion and international relations in the twenty-first century. Haynes, J. (Ed.), Handbook on religion and international relations. Cheltenham and Northampton (7. Baskı, s. 1–3) içinde. Edward Elgar Publishing.
48. Haynes, J. (2021). Religion in international relations: theory and practice. Haynes, J. (Ed.), Handbook on religion and international relations. Cheltenham and Northampton (7. Baskı, s. 5–23) içinde. Edward Elgar Publishing.
49. Hunter, S. T. (2010). Iran’s foreign policy in the Post-Soviet era: resisting the new international order. Santa Barbara: Praeger.
50. İsmayılov, E. (2012). Çarlık Rusyası döneminde Azerbaycan’da misyonerlik faaliyetleri. Kafkas Araştırmaları Dergisi, 34, 45–60.
51. İsmayılov, V. (2018). Azərbaycanın Beynəlxalq Hərbi Əlaqələri və Tərəfdaşları. https://525.az/news/100872-azerbaycanin-beynelxalq-herbi-elaqeleri-ve-terefdaslari adresinden 2 Haziran 2024 tarihinde alınmıştır.
52. Jödicke, A. (2017). Shia groups and Iranian religious influence in Azerbaijan: the impact of trans-boundary religious ties on national religious policy. Eurasian Geography and Economics, 58(5), 533–556. http://doi.org/10.1080/15387216.2017.1413579
53. Karataş, İ. (2021). Iran’s use of Afghan shiite migrants as proxies: the case of Liwa Fatemiyoun. The Journal of Iranian Studies, 5(1), 31–53. http://doi.org/10.33201/iranian.880171
54. Karsh, E. (2002). The Iran-Iraq war 1980-1988. Oxford: Osprey Publishing.
55. Kerimli, T. (2015). Taleh Bağırov kimdir və nə istəyir? https://oxu.az/cemiyyet/taleh-bagirov-kimdir-ve-ne-isteyir adresinden 2 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
56. Kerimova, E. (2016). Dini radikalizmə qarşı mübarizə: nəticələr və vəzifələr. https://www.yeniazerbaycan.com/Sosial_e30782_az.html adresinden 9 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
57. Keskin, A. (2020). İran’ın Karabağ siyasetinin 5 yüzü. https://fikirturu.com/jeo-strateji/iranin-karabag-siyasetinin-5-%20yuzu/?%20fbclid=%20IwAR20GYeslDVo0E_dKODBl9MuoT-I2QypDaM3xqgs%20LOUbU3BN8UL%20WTsEHz4 adresinden 6 Haziran 2024 tarihinde alınmıştır.
58. Khosravi, S. (2008). Young and defiant in Tehran. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
59. Louër, L. (2008). Transnational Shia politics: religious and political networks in the gulf. London: Hurst.
60. Majidpour, M. (2013). The Unintended Consequences of US-led Sanctions on Iranian Industries. Iranian Studies, 46(1), 1–15. https://doi.org/10.1080/00210862.2012.740897
61. Mammedov, C. (2018). Azərbaycanda dövlət-din münasibətləri: Tarix və müasirlik. Bakı: TUNA Nəşriyyatı.
62. Mehtiyev, F. (2005). Dağlıq Qarabağ məsələsi və AİP-nin mövqeyi. Baku: Elm ve Tehsil Yayınları.
63. Memmedov, A. (2018). Azerbaycan’da din-devlet ilişkilerinin hukuki boyutları. Hukuk ve Toplum Dergisi, 10(4), 55–70.
64. Mia.az. (2011). İslam Partiyasının sədri Mövsüm Səmədov həbs olunub. https://www.mia.az/w29166/29166 adresinden 8 Nisan 2024 tarihinde alınmıştır.
65. Milani, M. (2013). Why Tehran won’t abandon Assad(ism). The Washington Quarterly, 36(4), 79–93.
66. Monique, C. ve Racimora, W. (2013). The Armenia Iran relationship: strategic implication for security in the South Caucasus Region. http://www.esisc.org/upload/publications/analyses/the-armenian-iranrelationship/Armenian-Iran%20relationship.pdf adresinden 18 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
67. Musavat.com. (2009). Azərbaycanda ənənəvi və qeyri-ənənəvi dini cərəyanlar. https://musavat.com/news/olke/azerbaycanda-enenevi-ve-qeyri-enenevi-dini-cereyanlar_52005.html adresinden 9 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
68. Musavat.com. (2011). Bakıda missionerliyi yayan kitablar satılır, Quran yığışdırılır. https://musavat.com/news/bakida-missionerliyi-yayan-kitablar-satilir-quran-yigisdirilir_111274.html adresinden 25 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
69. Mustafayev, V. (2023). İranın Azərbaycana qarşı ideoloji fəaliyyətinin mərhələləri. https://ethnoglobus.az/print:page,1,919-ranin-azrbaycana-qari-deoloj-falyytnn-mrhllr.html adresinden 21 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
70. Nasr, V. (2006). The Shia revival: how conflicts within islam will shape the future. New York abd London: W.W. Norton ve Company. https://doi.org/10.2307/20032188
71. Nesipli, N. (2000). Azerbaycan ve Moskova-Erivan-Tahran ittifakının jeopolitik kuşatması. Ankara: ASAM Yayınları.
72. Norton, A. R. (2007). The role of Hezbollah in Lebanese domestic politics. The International Spectator, 42(4), 475–491. https://doi.org/10.1080/03932720701722852
73. Nye, J. (2004). Soft power: the means to success in world politics. Washington, DC: Public Affairs.
74. Politicon.co. (2021). Iran’s sectarian politics and the fear of losing its image in Azerbaijan. https://www.politicon.co/az/analytics/123/irans-sectarian-policy-and-fear-of-losing-its-image-in-azerbaijan adresinden 8 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
75. Qafqazinfo.az. (2023). Rufulla Axundzadə vəzifəli şəxslərə qarşı sui-qəsd hazırlayıbmış. https://www.qafqazinfo.az/news/detail/rufulla-axundzade-vezifeli-sexslere-qarsi-sui-qesd-hazirlayibmis-video-400543 adresinden 9 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
76. Qurbanlı, M. (2021). Dini sahədə dövlət siyasəti: Reallıqlar və hədəflər. Dövlət və Din, 70(3), 7–13.
77. Qurbanlı, M. (2021). Dini sahədə dövlət siyasəti: Reallıqlar və hədəflər. https://scara.gov.az/az/x%C9%99b%C9%99r/ictimaiyyetle-elaqeler/meqale/dini-sahede-dovlet-siyaseti-reall%C4%B1qlar-ve-hedefler adresinden 22 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
78. Rotella, S. (2009). Alleged Hezbollah plot in Azerbaijan. https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-may-30-fg-shadow30-story.html adresinden 7 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
79. Rovşanoglu, K. (2023). Şiəlikdə müctəhidlik institutu. https://bakuresearchinstitute.org/sielikde-muctehidlik-institutu/?utm_source adresinden 13 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
80. Samedov, E. (2009). Azərbaycanda din-dövlət münasibətləri və dini təhsilin formalaşması. Bakı: AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutu.
81. Seib, P. (2012). Real-time diplomacy: politics and power in the social media era. New York: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137010902
82. Semati, M. (2008). Media, culture and society in Iran. London: Routledge.
83. Shaffer, B. (2002). Is there a muslim foreign policy? The case of the Caspian. Current History, 101(568), 382–387.
84. Sia.az. (2011). Partiya sədri: “Azərbaycan İslam Partiyasının rəhbərliyi İrandan idarə olunurlar”. https://sia.az/az/news/politics/165435.html adresinden 5 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
85. Sinkaya, B. (2012). İran’ın Kafkasya politikası. Aydın M. (Ed.), Kafkaslarda değişim dönüşüm (Avrasya üçlemesi III). (s. 229–256) içinde. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
86. STRATFOR. (2011). Tensions growing between Azerbaijan and Iran?. https://worldview.stratfor.com/article/tensions-growing-between-azerbaijan-and-iran?utm_source adresinden 23 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
87. Şehitoğlu, R. (2024). Struggling with disinformation as an instrument of public diplomacy: A model proposal for Azerbaijan. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 10(2), 96–116. https://doi.org/10.25272/icps.1512183
88. Şen, G. (2012). İran ve “Arap Baharı”: Bağlam, söylem ve siyaset. Ortadoğu Etütleri, 3(2), 95–118.
89. Takeyh, R. ve Maloney, S. (2011). The self-limiting success of Iran sanctions. International Affairs, 87, 1297–1312.
90. Uygur, H. (2020). Dağlık Karabağ işgali ve İran’ın yaklaşımı. https://iramcenter.org/daglik-karabag-isgali-ve-iranin-yaklasimi-277 adresinden 22 Temmuz 2024 tarihinde alınmıştır.
91. Üç Nokta. (2017). Tolerantlıq öz mövqeyini, xüsusiyyətlərini qoruyaraq başqalarına hörmətlə yanaşmaqdır. https://www.elibrary.az/docs/qazet/qzt2017_1432.htm adresinden 12 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.
92. Wehrey, F. (2013). The forgotten uprising in eastern Saudi Arabia. Carnegie endowment for international peace. https://carnegie-production-assets.s3.amazonaws.com/static/files/eastern_saudi_uprising.pdf adresinden 17 Temmuz 2024 tarihinde alınmıştır.
93. Yunusov, A. (2004). Islam in Azerbaijan. Baku: Friedrich Ebert Stiftung.
94. Valiyev, A. (2018). Islamic movements in Azerbaijan. https://mesbar.org/islamic-movements-in-azerbaijan/?utm_source adresinden 26 Mayıs 2024 tarihinde alınmıştır.