ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ

Kübra Yiğit Tekel; Duygu Mutlu Bayraktar

doi:10.26468/trakyasobed.1346084

ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ

Öz

Bu çalışmanın amacı, özel yetenekli ortaokul öğrencilerinin, kariyer gelişimlerinde, ergen ebeveyn kariyer uyumu ve ebeveyn psikolojik kontrolünün yordayıcı etkisini ortaya koymaktır. Bu amaçla çalışmaya İstanbul’da bulunan Bilim ve Sanat Merkezinde eğitim görmekte olan 171 özel yetenekli ortaokul öğrencisi katılmıştır. Araştırmada katılımcıların sosyo-demografik bilgilerini almak için Kişisel Bilgi Formu, nicel verilere ulaşmak adına “Çocuklar İçin Kariyer Gelişim Ölçeği”, “Ergen-Ebeveyn Kariyer Uyumu Ölçeği” ve “Psikolojik Kontrol Ölçeği” kullanılmıştır. Araştırmada istatistiksel analizlerin yapılmasında SPSS 26.00 veri analiz programı kullanılmıştır. Verilerin analizinde sınıf düzeyi ve ailenin mesleki yönlendirmesinin kariyer gelişimi, ergen-ebeveyn kariyer uyumu ve anneden algılanan psikolojik kontrole göre anlamlı bir biçimde farklılaşıp farklılaşmadığı Çok Değişkenli Varyans Analizi (MANOVA) ile incelenmiştir. Algılanan psikolojik kontrol ve ergen-ebeveyn kariyer uyumunun kariyer gelişimini yordamasına yönelik bulgular için ise çoklu regresyon analizi yapılmıştır. Yapılan analiz sonucuna göre, ergen-ebeveyn kariyer uyumunun ve annelerinden algılanan psikolojik kontrolün özel yetenekli öğrencilerin kariyer gelişiminine ilişkin toplam varyansın %22’sini açıkladığını ergen ebeveyn kariyer uyumunun güçlü bir biçimde etkilediğini ortaya koymuştur. MANOVA sonuçları sınıf düzeyine göre ergen-ebeveyn kariyer uyumu ve kariyer gelişim düzeyi benzerlik gösterirken, algılanan psikolojik kontrol düzeyi anlamlı farklılık göstermektedir. Ebeveynlerinin mesleki yönlendirmesine göre ise kariyer gelişimleri, ebeveyn kariyer uyumu ve psikolojik kontrol düzeyleri anlamlı farklılık göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Akgül, H., & Ayer, Z. (2020). Kariyer gelişimi bağlamında sanayi 4.0’ın meslek seçimine etkisine yönelik bir analiz. Akademik İncelemeler Dergisi, 15(1), 223-244. https://doi.org/10.17550/akademikincelemeler.597581
Aksu, G. (2019). 12-15 Yaş arası ergenlerin zorbalık davranışı ile ebeveynden algıladıkları psikolojik kontrol arasındaki ilişkide olumsuz otomatik düşüncelerin aracı rolünün incelenmesi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi], Işık Üniversitesi.
Alisinanoğlu, F. (2002). Gençlik dönemi özellikleri ve genç anne-baba iletişimi. Eğitim ve bilim, 27(123).
Aşık, G., & Akgül, H. (2022). Üniversite öğrencilerinin kariyer stresleri, kariyer kararında ailenin etkisi ve kariyer kararı verme yetkinlik algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 192-212. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1083796
Aydın, A. (2020). Ergenlerin anne-babalarından algıladıkları psikolojik kontrol ile öznel iyi oluşları arasındaki ilişkinin incelenmesi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi], Karabük Üniversitesi.
Bacanlı, F., Sürücü, M. & Özer, A. (2007). Çocuklar için kariyer gelişim ölçeğinin faktör yapısı ve güvenirliği. 9. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi, İzmir.
Bacanlı, F., Akyol, E. Y., Kaynak, S., & Özhan, M. B. (2018). Ergen-ebeveyn kariyer uyumu ölçeği'ni Türkçeye uyarlama çalışması. Ege Eğitim Dergisi, 19(2), 389-407. https://doi.org/10.12984/egeefd.396759
Bacanlı, F., & Sürücü, M. (2011). İlköğretim öğrencilerinin kariyer gelişimleri ile ebeveyne bağlanmaları arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(4), 679-700. https://dergipark.org.tr/en/pub/tebd/issue/26098/274983

Bahadır, R. Y., & Sürücü, A. (2019). Lise öğrencilerinin anne baba tutumlarının kariyer kararı yetkinlik beklentisini yordayıcı gücü. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 2444-2461. https://doi.org/10.33206/mjss.524308
Bakır, V., & Büyükgöze-Kavas, A. (2021). Çocukların kariyer gelişiminde ebeveyn desteği ve sosyo-demografik özelliklerin rolü. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 51, 119-136. https://doi.org/10.53444/deubefd.780311
Barber, B. K. (1996). Parental psychological control: Revisiting a neglected construct. Child Development, 67(6), 3296-3319. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1996.tb01915.x
Barber, B. K., & Harmon, E. L. (2002). Violating the self: Parental psychological control of children and adolescents. In B. K. Barber (Ed.), Intrusive parenting: How psychological control affects children and adolescents (pp. 15–52). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10422-002
Barber, B. K., Xia, M., Olsen, J. A., McNeely, C. A., & Bose, K. (2012). Feeling Disrespected By Parents: Refining The Measurement and Understanding Of Psychological Control. Journal of Adolescence, 35(2), 273-287. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2011.10.010
Bulut, B., & Bacanlı, F. (2022). Üstün yetenekli öğrencilerin kariyer gelişimi alanında 2000-2021 yılları arasında yapılmış olan makalelerin incelenmesi. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 5(2), 51-69. https://doi.org/10.58501/kpdd.1172785
Chen, C. P., & Wong, J. (2013). Career counseling for gifted students. Australian Journal of Career Development, 22(3), 121-129. https://doi.org/10.1177/1038416213507909
Çimen, S. (2017). Duygusal özerklik kazanımında benlik saygısı ve karar verme stillerinin etkilerinin belirlenmesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi], Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
Demircioğlu, H., Işık, E., & Tutaş-Öndaş, S., (2021). Özel yetenekli çocukların ebeveynlerine yönelik algıladıkları psikolojik kontrol düzeylerinin incelenmesi. Sosyal Bilimler Dergisi, 8(51), 381-400. https://doi.org/10.29228/sobider.50620
Deniz, S. (2001). Bireyin meslek seçimini etkileyen kaynaklar: Yeni teknolojilerden internet. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6, (1), 36–44. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/217395
Flegg, R. B. (1997). The science career decision: A model describing the career orientation and decision-making processes of science-track students [Unpublished doctoral thesis], Queensland University of Technology.
Greene, M. J. (2003). Gifted adrift? Career counseling of the gifted and talented. Roeper Review, 25(2), 66-72. https://doi.org/10.1080/02783190309554201
Greene, M. J. (2006). Helping build lives: Career and life development of gifted and talented students. Professional School Counseling, 10(1). https://doi.org/10.1177/2156759X0601001S05
Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate Data Analysis. Cengage Learning.
Jeong, E., and Lim, J. (2021). The effects of parental control perceived by college students on career maturity: Focusing on multiple mediating effects of self-determination and self-efficacy. Family and Environment Research, 59(3), 325-340. https://doi.org/10.6115/fer.2021.024
Jung, J. Y. (2013). The cognitive processes associated with occupational/career indecision: A model for gifted adolescents. Journal for the Education of the Gifted, 36(4), 433-460. https://doi.org/10.1177/0162353213506067
Jung, J. Y. (2014). Modeling the occupational/career decision-making processes of intellectually gifted adolescents: A competing models strategy. Journal for the Education of the Gifted, 37(2), 128-152. https://doi.org/10.1177/0162353214529045
Jung, J. Y. (2018). Occupational/career amotivation and indecision for gifted and talented adolescents: A cognitive decision-making process perspective. Journal of Psychologists and Counsellors in Schools, 28(2), 143-165. https://doi.org/10.1017/jgc.2016.33.
Kalaycı, Ş. (2014). SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik. Asil Yayın Dağıtım.
Karamenderes, A., & Siyez, D. M. (2022). Kariyere ilişkin ebeveyn destek algısı ölçeği (KİEDAÖ): Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Ege Eğitim Dergisi, 23(1), 35-49. https://doi.org/10.12984/egeefd.902340
Kaya, S., (2023). Üstün zekalı öğrencilerde kariyer ve yetenek gelişimi yetkinlikleri, benlik saygısı ve mükemmeliyetçilik arasındaki ilişkinin incelenmesi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Bahçeşehir Üniversitesi.
Kerr, B., & Sodano, S. (2003). Career assessment with intellectually gifted students. Journal of Career Assessment, 11(2), 168–186. https://doi.org/10.1177/1069072703011002004
Kındap, Y., Sayıl, M., & Kumru, A. (2008). Anneden algılanan kontrolün niteliği ile ergenin psikososyal uyumu ve arkadaşlıkları arasındaki ilişkiler: Benlik değerinin aracı rolü. Türk Psikoloji Dergisi. 23(61), 92-107.
Kirk, R. E. (1996). Practical significance: A concept whose time has come. Educational and psychological measurement, 56(5), 746-759.
Koçakoğlu, M. G., & Yalçın, B. (2020). Kariyer gelişim sürecinde aile. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 6(37), 1921-1929. http://dx.doi.org/10.31576/smryj.658
Kontaş, H., Ünişen, A., & Sürücü, M. (2016). Üstün yetenekli öğrencilerin problem çözme becerileri ve kariyer gelişimleri. Turkish Studies, 11(3), 1569-1586. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.9223
Kutlu, A., & Apaydın, B. (2019). Ortaokul öğrencilerinin algılanan anne baba tutumlarının kariyer gelişimleri ile ilişkisi. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 2(1), 54-72. https://dergipark.org.tr/en/pub/kpdd/issue/46471/555236
Matthews, D. J., & Foster, J. F. (2005). Being smart about gifted children: A guidebook for parents and educators. Scottsdale, AZ: Great Potential Press.
Miller, K., & Cummings, G. (2009). Gifted and talented students' career aspirations and influences: A systematic review of the literature. International Journal of Nursing Education Scholarship, 6(1). https://doi.org/10.2202/1548-923X.1667
Muratori, M. C., & Smith, C. K. (2015). Guiding the talent and career development of the gifted individual. Journal of Counseling & Development, 93(2), 173-182. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.2015.00193.x
Otto, L. B. (2000). Youth perspectives on parental career influence. Journal of Career Development, 27(2), 111-118. https://doi.org/10.1177/089484530002700205
Özcan, D. (2017). Career decision-making of the gifted and talented. South African Journal of Education, 37(4), 1-8. https://doi.org/10.15700/saje.v37n4a1521
Paa, H. K., & McWhirter, E. H. (2000). Perceived influences on high school students' current career expectations. The Career Development Quarterly, 49(1), 29-44. https://doi.org/10.1002/j.2161-0045.2000.tb00749.x
Pappas, T. S., & Kounenou, K. (2011). Career decision making of Greek post secondary vocational students: The impact of parents and career decision making self efficacy. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 15, 3410-3414. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2011.04.310
Park, S. H., & Lee, J. M. (2020). The effect of perceived parental psychological control on learned-helplessness and career maturity: moderated mediation effect of resilience. Journal of Family Relations, 26(4), 129-150.
Sampson Jr, J. P., & Chason, A. K. (2008). Helping gifted and talented adolescents and young adults: Make informed and careful career choices. In Handbook of giftedness in children: Psychoeducational theory, research, and best practices (pp. 327-346). Boston, MA: Springer US.
Sayıl, M., & Kındap, Y. (2010). Ergenin anne-babadan algıladığı psikolojik kontrol: Psikolojik kontrol ölçeğinin geçerlik ve güvenirliği. Türk Psikoloji Yazıları, 13(25), 62-71.
Shoffner, M.F., & Newsome, W. D. (2001). Identity development of gifted female adolescents: The ınfluence of career development, age and life-role salience. The Journal of Secondary Gifted Education, 12(4), 201-211. https://doi.org/10.4219/jsge-2001-671
Smith, C. K., & Wood, S. M. (2020). Supporting the career development of gifted students: New role and function for school psychologists. Psychology in the Schools, 57(10), 1558-1568. https://doi.org/10.1002/pits.22344
Stewart, J. B. (1999). Career counselling for the academically gifted student. Canadian Journal Of Counselling And Psychotherapy, 33(1). https://cjc-rcc.ucalgary.ca/article/view/58611
Super, D.E. (1953). A theory of vocational development. American Psychologist, 8, 185- 190. https://doi.org/10.1037/h0056046
Super D. (1990). A Life Span, Life Space Approach to Career Development. In D.Brown & L. Brooks (Edit.) Career Choice and Development: Applying Contemporary Theory to Practice (s.197-261). San Francisco: Jossey-Bass.
Sürücü, M., Kontaş, H., & Bacanlı, F. (2015). Üstün yetenekli ilköğretim öğrencilerinin kariyer gelişimleri. Electronic Turkish Studies, 10(15). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8883
Şama, H. (2020). Ergenlerin kariyer kaygısını yordamada aile desteği ve umudun rolü. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi
Tecimer, S. (2017). Lise öğrencilerinin kariyer gelişiminde aile rolünün farklı değişkenlere göre incelenmesi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Doğu Akdeniz Üniversitesi.
Turan, M. E., & İskender, M. (2020). Ergenlerde kariyer ve yetenek gelişimi öz-yeterliğinin, üst bilişsel farkındalık, yaşam doyumu ve algılanan arkadaş sosyal desteği ile ilişkisi. Ekev Akademi Dergisi, 84, 435-448. https://dergipark.org.tr/en/pub/sosekev/issue/71841/1154879
Turner, S., & Lapan, R. T. (2002). Career self-efficacy and perceptions of parent support in adolescent career development. The Career Development Quarterly, 51(1), 44-55. https://doi.org/10.1002/j.2161-0045.2002.tb00591.x
Xing, X., & Rojewski, J. W. (2018). Family influences on career decision-making self-efficacy of Chinese secondary vocational students. New Waves-Educational Research and Development Journal. 21(1), 48-67.
Yıldırım-Kurtuluş, H., Meral, K., & Kurtuluş, E. (2021). Ergen-ebeveyn kariyer uyumu ile duygusal özerklik arasındaki ilişki: Benlik saygısının aracı rolü. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 11, 280-297. https://doi.org/10.21733/ibad.931260
Yiğit-Tekel, K. (2021). Bibliyoterapi temelli önleyici grup rehberlik programının özel yetenekli öğrencilerin sosyal duygusal öğrenme becerilerine etkisi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Biruni Üniversitesi.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Öğrenme, Motivasyon ve Duygu

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Kübra Yiğit Tekel ^*
0000-0002-5456-3568
Türkiye

Duygu Mutlu Bayraktar
0000-0002-2276-3768
Türkiye

Erken Görünüm Tarihi

27 Mayıs 2025

Yayımlanma Tarihi

19 Haziran 2025

Gönderilme Tarihi

21 Ağustos 2023

Kabul Tarihi

10 Nisan 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 27 Sayı: Ek

DOI

https://doi.org/10.26468/trakyasobed.1346084

IZ

https://izlik.org/JA62RL97RG

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Yiğit Tekel, K., & Mutlu Bayraktar, D. (2025). ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(Ek), 141-158. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.1346084

AMA

1.Yiğit Tekel K, Mutlu Bayraktar D. ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2025;27(Ek):141-158. doi:10.26468/trakyasobed.1346084

Chicago

Yiğit Tekel, Kübra, ve Duygu Mutlu Bayraktar. 2025. “ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27 (Ek): 141-58. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.1346084.

EndNote

Yiğit Tekel K, Mutlu Bayraktar D (01 Haziran 2025) ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27 Ek 141–158.

IEEE

[1]K. Yiğit Tekel ve D. Mutlu Bayraktar, “ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 27, sy Ek, ss. 141–158, Haz. 2025, doi: 10.26468/trakyasobed.1346084.

ISNAD

Yiğit Tekel, Kübra - Mutlu Bayraktar, Duygu. “ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27/Ek (01 Haziran 2025): 141-158. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.1346084.

JAMA

1.Yiğit Tekel K, Mutlu Bayraktar D. ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2025;27:141–158.

MLA

Yiğit Tekel, Kübra, ve Duygu Mutlu Bayraktar. “ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 27, sy Ek, Haziran 2025, ss. 141-58, doi:10.26468/trakyasobed.1346084.

Vancouver

1.Kübra Yiğit Tekel, Duygu Mutlu Bayraktar. ÖZEL YETENEKLİ ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN KARİYER GELİŞİMLERİNDE, ERGEN EBEVEYN KARİYER UYUMU VE EBEVEYN PSİKOLOJİK KONTROLÜNÜN YORDAYICI ROLÜ. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 01 Haziran 2025;27(Ek):141-58. doi:10.26468/trakyasobed.1346084