12-18 YAŞ ARALIĞI BİREYLERDE SİBER ZORBALIK, SİBER MAĞDURİYET FARKINDALIĞI VE DİJİTAL OKURYAZARLIK BİLİNCİ ÜZERİNE İNCELEME

Öz

Çalışmanın amacı, 12-18 yaş aralığındaki ergenlerin siber zorbalık, siber mağduriyet farkındalığı ve dijital okuryazarlık bilincini ortaya koymaktır. Araştırmanın evrenini, Samsun ilindeki 12-18 yaş arası bireyler, örneklem grubunu ise bu bireyler arasından tesadüfi örnekleme yöntemiyle seçilmiş ve çalışmaya gönüllü olarak katılımda bulunmayı kabul etmiş 351 katılımcı oluşturmaktadır. Çalışma bilimsel araştırma yöntemlerinden nicel yöntemle tasarlanmaktadır. Veri toplama sürecinde “Kişisel Bilgi Formu”, “E-Mağduriyet Ölçeği”, “E-Zorbalık Ölçeği” ve “21. Yüzyıl Dijital Okuryazarlık Becerileri Ölçeği” kullanılmıştır. Araştırmada erkek katılımcıların kadın katılımcılara kıyasla daha yüksek siber mağduriyet yaşadığı ve daha yüksek siber zorbalık yaptığı görülmüştür.12-15 yaş arasındaki bireylerin 16 yaş ve üstü bireylere göre dijital okuryazarlık düzeyleri daha yüksek ve siber zorbalık düzeyleri daha düşük olduğu tespit edilmiştir. Gelir düzeyi düşük ve anne eğitim düzeyi üniversite olan katılımcıların siber mağduriyeti daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Babasının eğitim düzeyinin üniversite olduğunu beyan eden katılımcıların dijital okuryazarlık toplam ve bilgi okuryazarlık alt boyutlara ilişkin toplam ortalamaların daha yüksek olduğu gözlemlenmiştir. Annesinin özel sektörde kendi işini yaptığını beyan eden bireylerin siber mağduriyet ilişkin toplam ortalama puanlarının diğer gruplara kıyasla daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Babasının kamuda çalıştığını beyan eden bireylerin özel sekterde (Çalışan) olduğunu beyan eden bireylere göre bilgi okuryazarlık alt toplam ortalama puanlarının daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Araştırmaya katılan bireylerin Dijital Okuryazarlık ve Bilgi Okuryazarlık puanları ile e-zorbalık puanları arasında negatif zayıf düzeyde anlamlı ilişkiler bulunurken, e-zorbalık ve e-mağduriyet düzeyleri arasında pozitif orta düzeyde anlamlı ilişki tespit edilmiştir. Sonuç olarak, bireylerin dijital platformlarda bilinçli ve etik davranışlar sergilemeleri e-zorbalık yaşatma ve e-zorbalık yaşama ihtimalini düşürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital Okuryazarlık
• Siber Zorbalık
• Siber Mağduriyet

A STUDY ON CYBERBULLYING, CYBER VICTIMIZATION, AND DIGITAL LITERACY AWARENESS AMONG INDIVIDUALS AGED 12 TO 18

Öz

This study investigates adolescents' understanding of digital literacy, cyberbullying, and cyber victimization among those aged 12 to 18 living in Samsun.. The research sample consists of 351 individuals who were selected through random sampling and voluntarily participated without any external pressure or incentives. A quantitative research design was employed, using the "Personal Information Form," "E-Victimization Scale," "E-Bullying Scale," and the "21st Century Digital Literacy Skills Scale" for data collection. Findings revealed that male participants reported higher levels of both cyber victimization and cyberbullying compared to females. Participants aged 12–15 had higher digital literacy and lower cyberbullying levels than those aged 16 and above. Those with lower income levels and whose mothers had a university education reported higher cyber victimization. Additionally, participants whose fathers had university-level education had higher digital literacy and information literacy scores. The study also found that participants whose mothers were self-employed in the private sector had higher cyber victimization scores. Moreover, those whose fathers worked in the public sector had higher information literacy scores than those whose fathers worked in the private sector. Statistical analysis showed weak negative correlations between digital and information literacy levels and cyberbullying scores, suggesting that increased digital literacy is associated with reduced cyberbullying. A moderate positive correlation was found between cyberbullying and cyber victimization, suggesting that individuals experiencing higher levels of cyberbullying tend to report greater instances of cyber victimization. In conclusion, promoting conscious and ethical behavior on digital platforms may reduce the likelihood of individuals engaging in or experiencing cyberbullying.

Anahtar Kelimeler

• Digital Literacy
• Cyberbullying
• Cyber Victimization

Kaynakça

1. Akbaba, S., & Eroğlu, Y. (2013). İlköğretim öğrencilerinde siber zorbalık ve mağduriyetin yordayıcıları. Journal of Uludag University Faculty of Education, 26(1), 105–122.
2. Akkurt Nurtan, K., & Evgin, D. (2019). 9. sınıf öğrencilerinde internet bağımlılığı, siber zorbalık, siber mağduriyet ve anne-baba tutumları arasındaki ilişkinin belirlenmesi [Master’s thesis, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi]. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Açık Erişim Sistemi.http://hdl.handle.net/20.500.11787/578
3. Akman, A. (2024). Dijital okuryazarlık becerilerine ilişkin öğrenci algıları. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(3), 538–561. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1423190
4. Aksaray, D. D. S. (2011). Siber zorbalık. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20(2), 405–432.
5. Aktepe, E. (2013, Şubat). Ergenlerde siber zorbalık ve siber mağduriyet. New/Yeni Symposium Journal, 51(1), 31–36.
6. Altun, O., & Yukselturk, E. (2024). Lise öğrencilerinin dijital okuryazarlık ve siber güvenlik farkındalıklarının incelenmesi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 321–346.
7. Aydoğdu, Ö. U., & Faiz, M. (2024). Examination of middle school students’ digital literacy levels. Journal of Interdisciplinary Education: Theory and Practice, 6(2), 86–108. https://doi.org/10.47157/jietp.1482171
8. Aytaç, Ö., Uçan, G., & Baydur, H. (2022). Aile iletişim kalıpları ve akran ilişkilerinin siber mağduriyet ve zorbalık üzerindeki etkisi: İnternet bağımlılığının aracı etkisi. Bağımlılık Dergisi, 23(4), 440–451. https://doi.org/10.51982/bagimli.1020126

9. Bacanak, A., Karamustafaoğlu, O., & Köse, S. (2003). Yeni bir bakış: Eğitimde teknoloji okuryazarlığı. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 14(14), 191–196.
10. Bahadırtürk, D. (2025). İlkokul öğrencilerinin dijital okuryazarlık düzeyleri ile eleştirel düşünme eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. Necmettin Erbakan Üniversitesi Açık Erişim Sistemi. https://acikerisim.erbakan.edu.tr/items/8ca52681-dfd8-4841-a0a0-695d193ecc30
11. Bastidas Velandia, M. A. B. V., Bazurto, S., Bedoya, N., Barrionuevo, N., & Artos, S. (2021). Ergenlerde siber zorbalık ve yeni teknolojiler nedeniyle artışı. Kronos – Dil Öğretim Dergisi, 2(1), 50–59. https://doi.org/10.29166/kronos.v2i1.3023
12. Bayhan, V. (2020). Z kuşağı lise gençlerinde sosyal medya bağımlılığı ile siber zorbalık ve siber mağduriyet deneyimleri. İlahiyat Akademi, 12, 117–144.
13. Binay, H. B.,& Şahin, F. Y. (2025). Ergenlerin Kendi Kendine Yardım Temelli Çevrimiçi Psikolojik Destek Programı İle Kaygı Ve Stresle Başa Çıkmaya Yönelik İhtiyaçlarının İncelenmesi. Klinik ve Ruh Sağlığı Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 5(1), 1-20.
14. Boyar, Ü., & Arslantaş, H. (2024). Ergenlerde siber zorbalık, siber mağduriyet ve depresyon: Kesitsel bir çalışma. ADYÜ Sağlık Bilimleri Dergisi, 10(1), 69–83. https://doi.org/10.30569/adiyamansaglik.1340112
15. Burnukara, P. (2009). İlk ve orta ergenlikte geleneksel ve sanal akran zorbalığına ilişkin betimsel bir inceleme (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
16. Çelik, T., & Tekin, Y. (2015). Sosyal medyanın bireyler üzerindeki olumsuz etkilerine ilişkin bir örnek: Siber zorbalık. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(36), 343–355. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS2832
17. Çiftçi, H. (2018). Siber zorbalık davranışları ve siber mağduriyet düzeylerinin karşılaştırılması. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(6), 887–897.
18. Çiftçi, S., & Sakallı, H. (2016). Sınıf öğretmeni adaylarının dijital vatandaşlık düzeyleri ile siber zorbalık eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama, 6(2), 100–119. https://doi.org/10.17943/etku.97311
19. Demir, Ö., & Seferoğlu, S. S. (2016). Bilgi okuryazarlığı, internet bağımlılığı, sanal aylaklık ve çeşitli diğer değişkenlerin sanal zorbalık ile ilişkisinin incelenmesi. Online Journal of Technology Addiction and Cyberbullying, 3(1), 1–26.
20. Dominguez-Alonso, J., Portela-Pino, I., & Alvarez-Garcia, D. (2023). Incidence and demographic correlates of self-reported cyber-victimization among adolescent respondents. Journal of Technology and Science Education, 13(3), 823–836. https://doi.org/10.3926/jotse.2000
21. Erdoğan, E. (2021). Dijital okuryazarlık ve siber zorbalık: Ortaokul öğrencilerine yönelik bir ilişkisel tarama araştırması. International Journal of Field Education, 7(2), 61–76. https://doi.org/10.32570/ijofe.1013788
22. Eurydice Network. (2012). Key data on education in Europe 2012 https://data.europa.eu/doi/10.2797/77414
23. Gençdoğan, B., & Çikrıkci, Ö. (2015). E-zorbalık ve e-mağduriyet ölçeğinin Türkçe formlarının geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 11(1), 359–373.
24. Gölpek Sarı, F., & Seferoğlu, S. S. (2019). Ortaokul öğrencilerinin sanal zorbalık farkındalık durumları ile sanal zorbalık yapma ve mağdur olma durumlarının incelenmesi. Online Journal of Technology Addiction and Cyberbullying, 6(1), 54–76.
25. Gönen, M., & Korkmaz, Ö. (2024). Ortaokul öğrencilerinin dijital okuryazarlıkları, dijital ortamda ahlaki değerlere dönük algıları ve siber zorbalık düzeyleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(3), 407–426. https://doi.org/10.17860/mersinefd.1464688
26. Gürkan, H., Atabay, E., & Gezgin, D. M. (2022). Lise öğrencileri arasında dijital şiddet: Siber zorbalık, akıllı telefon bağımlılığı ve medya okuryazarlık arasındaki ilişki. Trakya Eğitim Dergisi, 12(3), 1799–1820. https://doi.org/10.24315/tred.1115385
27. Kahraman, A., & Özen, Ü. (2025). Yerel yönetimlerin dijital dönüşümü sürecinde bilişim teknolojileri ve dijital yeterliliklerin değerlendirilmesi. EKEV Akademi Dergisi(101), 404–427. https://doi.org/10.17753/sosekev.1584989
28. Kalaycı, R. (2023). 21. yüzyıl dijital okuryazarlık becerileri ölçeğinin geliştirilmesi, geçerlik ve güvenirlik çalışması (Tez No. 793544) [Yüksek lisans tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
29. Karasar, N. (2005). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler. Nobel Yayıncılık.
30. Keleş, A., & Tagay, Ö. (2025). Ergenlerin siber zorbalık seviyelerinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 73, 734-757. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1543367
31. Korkmaz, A. (2016). Siber zorbalık davranışları sergileme ve siber zorbalığa maruz kalma durumlarının karşılaştırılması. TRT Akademi, 1(2), 620–639.
32. Korkmaz, D. (2022). Postmodern çağda Z kuşağının dijital okuryazarlık sorunu (1. baskı). Nobel Bilimsel Yayınevi.
33. Kowalski, R. M., & Limber, S. P. (2007). Electronic bullying among middle school students. Journal of Adolescent Health, 41(6),S22–S30. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2007.08.017
34. Kozan, M., & Bulut Özek, M. (2019). BÖTE bölümü öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeyleri ve siber zorbalığa ilişkin duyarlılıklarının incelenmesi. Fırat University Journal of Social Sciences, 29(1), 107–120. https://doi.org/10.18069/firatsbed.538657
35. Lam, L. T., & Li, Y. (2013). The validation of the E-Victimisation Scale (E-VS) and the E-Bullying Scale (E-BS) for adolescents. Computers in Human Behavior, 29(1), 3–7.
36. Maxwell, C. E., & Maxwell, E. M. (2014). Gender differences in digital literacy among undergraduate students of Faculty of Education, Kogi State University: Implications for e-resources & library use. Advances in Social Sciences Research Journal, 1(7), 96–108. https://doi.org/10.14738/assrj.17.492
37. Messias, E., Kindrick, K., & Castro, J. (2014). School bullying, cyberbullying, or both: Correlates of teen suicidality in the 2011 CDC Youth Risk Behavior Survey. Comprehensive Psychiatry, 55(5), 1063–1068. https://doi.org/10.1016/j.comppsych.2014.02.005
38. Özbay, A. (2013). Ergenlerde siber zorbalık, siber mağduriyet, aleksitimi ve öfke ifade etme biçimleri arasındaki ilişki [Yüksek lisans tezi, Fatih Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=2-xwyoU5mAAv9Rh1ziCWrw&no=4R3Qh31C3nKceSNSIJIi_g
39. Öztürk, M. (2015). Ortaokul öğrencilerinin dijital vatandaşlık düzeyleri [Yüksek lisans tezi, Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=AfPyboorehVR7ao3mkluaw&no=RVfpkbe8VdEOD1GvcsmZkQ
40. Öztürk, Y. (2020). Dijital okuryazarlık hakkında lise öğrencilerinin kendilerine ve anne-babalarına yönelik görüşleri: Kırıkkale ili örneği [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi].YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=_mcuu3hpU_aytQi1LasIlg&no=OcMUvWWBLK9edmVKrDxXmQ
41. Pala, Ş. M., & Başıbüyük, A. (2020). Ortaokul beşinci sınıf öğrencilerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 9(3), 897–921. https://doi.org/10.30703/cije.672882
42. Pollmann, A.,Bates, K. E., &Fuhrmann, D. (2025). A frameworkforunderstandingadverseadolescentexperiences. Nature Human Behaviour, 1-14.
43. Seçkin-Kapucu, M., Özcan, H., & Karakaya-Özyer, K. (2021). The relationship between middle school students’ digital literacy levels, social media usage purposes and cyberbullying threat level. International Journal of Modern Education Studies, 5(2), 537–566. http://dx.doi.org/10.51383/ijonmes.2021.136
44. Serin, H. (2012). Ergenlerde siber zorbalık/siber mağduriyet yaşantıları ve bu davranışlara ilişkin öğretmen ve eğitim yöneticilerinin görüşleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/49120.pdf
45. Şahin, E. K., & Sarıçam, H. (2022). Okumaya yönelik tutum, dijital okuryazarlık ve okul bağlılığı arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 11(4), 1743–1765.
46. Taştekin, E. (2016). Ergenlerin arkadaşlık ilişkileri ve benlik saygısı ile siber zorbalık ve siber mağduriyet arasındaki ilişkiler (Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi).Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=ii064FIshkq037xsJbKSxA&no=Um9Ul-oP9GFN81X5yrprRg
47. Taştekin, E., & Bayhan, P. (2018). Ergenler arasındaki siber zorbalığın ve mağduriyetin incelenmesi. Online Journal of Technology Addiction and Cyberbullying, 5(2), 21–45.
48. Wang, J., Iannotti, R. J., & Nansel, T. R. (2009). School bullying among adolescents in the United States: Physical, verbal, relational, and cyber. Journal of Adolescent Health, 45(4), 368–375. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2009.03.021
49. Yetim, S. (2015). Siber zorbalık, Türkiye ve ABD karşılaştırması (ABD v. Drew dosyası). Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 120, 325–384.
50. Yıldırım, A., Şimsek, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. (9. Baskı). Ankara:Seçkin.
51. Yıldız, N., & Keskin, H. (2016). Ergenlik dönemindeki öğrencilerin dijital ve matbu okumaya karşı tutumlarının çeşitli değişkenlere göre değerlendirilmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(1), 344–361.