Dijital Yönetişimde Etik İkilemler ve Adalet: Güven, Hakkaniyet ve Gelişen Teknoetik Üzerine İslami Bir Perspektif

Yıl 2026, Cilt: 40 Sayı: 1, 162 - 178, 01.01.2026

Mustafa Cihan Yaralı

https://doi.org/10.16951/trendbusecon.1728239

Öz

Bu çalışma, dijitalleşmenin Türkiye’de İslami yönetişim ilkeleri (adalet, şeffaflık, emanet ve sosyal sorumluluk) kapsamında kurumsal etik ve adalete etkisini incelemektedir. Araştırma, İstanbul, Ankara, Konya, Erzurum ve Trabzon’da en az 5 yıllık deneyime sahip 8 uzmanla (Akademisyen (İslam Ekonomisi), Dijital Dönüşüm Danışmanı, İslam Bankası Müdürü, STK Temsilcisi (İslami İş Ahlakı), Teknoloji Hukuku Uzmanı, Kamu Sektörü Yöneticisi, İslam Hukuku Akademisyeni, İş Ahlakı Danışmanı) yarı yapılandırılmış mülakatlar yaparak tematik analiz yöntemiyle verileri değerlendirmiştir. Bulgular, dijitalleşmenin İslami ilkelerle kısmen uyumlu olduğunu ancak denetim eksikliği ve etik ihlaller nedeniyle riskler taşıdığını göstermektedir. Katılımcıların %75’i kamu dijital projelerinde şeffaflık ve hesap verebilirlik sorunlarına dikkat çekerken, %62’si veri güvenliği ihlallerinin "emanet" ilkesini zedelediğini belirtmiştir. Yapay zekâ algoritmalarındaki önyargıların İslami adaleti tehdit ettiği (%75) ve dezenformasyonun "doğruluk" ilkesini zayıflattığı (%50) vurgulanmıştır. Öte yandan, blokzincirin İslami finans alanında şeffaflığı artırma potansiyeli (%25) olumlu bir bulgu olarak öne çıkmıştır. Çözüm önerileri arasında İslami dijital etik kılavuzları (%87), şeriat uyumlu FinTech denetimleri (%75) ve blokzincir tabanlı zakat sistemleri (%50) yer almaktadır. Genç katılımcılar modern fıkıh yorumlarına (%82) önem verirken, kıdemliler kurumsal reformları (%85) önceliklendirmiştir. Sonuç olarak, İslami değerlerle uyumlu bir dijital dönüşüm için disiplinlerarası iş birliği, etik standartlar ve güçlü denetim mekanizmaları gereklidir. Çalışmanın Türkiye ile sınırlı olması ve nicel veri içermemesi, gelecek araştırmalarda karşılaştırmalı ve karma yöntemli çalışmaların önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslami Yönetişim , Dijitalleşme , Kurumsal Adalet , Algoritmik Önyargı , Etik

Etik Beyan

Bu çalışma için Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Etik Kurulu’ndan 2025.06.238 numaralı karar ile etik onay alınmıştır. Etik kurul onayı 23.05.2025 tarihinde alınmıştır.

Ethical Dilemmas and Justice in Digital Governance: An Islamic Perspective on Trust, Equity, and Emerging Technoethics

Öz

This study examines the impact of digitalisation on corporate ethics and justice in Türkiye within the framework of Islamic governance principles, such as justice, transparency, trust and social responsibility. Semi-structured interviews were conducted with eight experts in Istanbul, Ankara, Konya, Erzurum and Trabzon, who had at least five years' experience in fields such as Islamic economics, digital transformation, Islamic banking, Islamic business ethics, technology law, public sector management and Islamic law. The data was analysed using thematic analysis. The findings suggest that, while digitalisation is partially compatible with Islamic principles, it also poses risks due to a lack of oversight and ethical violations. While 75% of participants highlighted transparency and accountability issues in public digital projects, 62% stated that data security breaches undermine the principle of 'trust'. Participants also emphasised that biases in AI algorithms threaten Islamic justice (75%), while disinformation undermines the principle of 'truth' (50%). Conversely, blockchain's potential to increase transparency in Islamic finance was identified as a positive finding by 25% of participants. Suggested solutions include Islamic digital ethics guidelines (87%), Sharia-compliant FinTech audits (75%), and blockchain-based zakat systems (50%). Younger respondents prioritised modern interpretations of Islamic jurisprudence (82%), whereas senior respondents prioritised institutional reforms (85%). Consequently, interdisciplinary collaboration, ethical standards and robust oversight mechanisms are essential for a digital transformation that aligns with Islamic values. However, the study's limitation to Türkiye and the lack of quantitative data highlight the importance of comparative and mixed-methods research studies in future research.

Anahtar Kelimeler

Islamic Governance , Corporate , Digitalization Justice , Algorithmic Bias , Ethics

Etik Beyan

Ethical approval for this study was obtained from the Ethics Committee of Nevşehir Hacı Bektaş Veli University with decision number 2025.06.238. The ethical approval was granted on 23 May 2025.

Kaynakça

• Alaeddin, O., Al Dakash, M., & Azrak, T. (2021). Implementing the blockchain technology in islamic financial industry: opportunities and challenges. Journal of Information Technology Management, 13(3), 99-115.
• Alam, N., Gupta, L., & Zameni, A. (2019). Fintech and Islamic finance. sl: Springer International Publishing.
• Asutay, M. (2007). A political economy approach to Islamic economics: Systemic understanding for an alternative economic system. Kyoto Bulletin of Islamic Area Studies, 1(2), 3-18.
• Auda, J. (2008). Maqasid al-Shariah as philosophy of Islamic law: a systems approach. International Institute of Islamic Thought (IIIT).
• Ayub, M. (2009). Understanding islamic finance. John Wiley & Sons.
• Barry, W. A., & Bouvier, G. (2012). Cross-cultural Communication: Arab and Welsh students’ use of Facebook. Journal of Arab & Muslim Media Research, 4(2-3), 165-184.
• Beekun, R. I., & Badawi, J. A. (2005). Balancing ethical responsibility among multiple organizational stakeholders: The Islamic perspective. Journal of Business Ethics, 60, 131-145.
• Chapra, M. U. (2008). The Islamic vision of development in the light of Maqāsid al-sharī ‘ah. Islamic Research and Training Institute Islamic Development Bank Jeddah, DOI, 10.
• Chapra, M. U. (2016). The future of economics: An Islamic perspective (Vol. 21). Kube Publishing Ltd.
• Chaudhary, M. Y. (2020). Initial considerations for islamic digital ethics. Philosophy & Technology, 33(4), 639-657.
• Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2017). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Sage publications.
• Demirel, E. & Yaralı, C. (2023). İmalat işletmelerinin dijitalleşme süreçleri üzerine nitel bir çalışma. Yönetim ve Ekonomi, 30(100. Yıl Özel Sayısı), 21-41.
• Desai, M. I. E. (2016). Islamic Finance–Opportunities and Challenges. Journal of Islamic Banking and Finance, 33(1), 86-90.
• Dusuki, A. W., & Abdullah, N. I. (2007). "Why Do Malaysian Customers Patronize Islamic Banks?" International Journal of Bank Marketing, 25(3), 142-160.
• Ergun, H. (2024). Gamifying ethical entrepreneurship: The role of AI in ıslamic finance. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(3), 1741-1752. [CrossRef]
• Ergun, H., Sucu, M. Ç., Yaralı, M. C., Gülal, M., & Kılıçarslan, A. (2022). Finansal performans, kurumsal yönetim ve marka değeri arasındaki ilişki: Borsa İstanbul kurumsal yönetim endeksi kapsamındaki bankalar üzerine bir uygulama. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 12(2), 852-869. [CrossRef]
• Fazelpour, S., Lipton, Z. C., & Danks, D. (2022). Algorithmic fairness and the situated dynamics of justice. Canadian Journal of Philosophy, 52(1), 44-60.
• Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., Luetge, C., Madelin, R., Pagallo, U., Rossi, F., Schafer, B., Valcke, P., & Vayena, E. (2018). AI4People—An ethical framework for a good AI society: Opportunities, risks, principles, and recommendations. Minds and Machines, 28(4), 689-707. [CrossRef]
• Hood, C. (1991). A public management for all seasons? Public Administration, 69(1), 3-19. [CrossRef]
• Iqbal, Z., & Mirakhor, A. (2011). An introduction to Islamic finance: Theory and practice (Vol. 687). John Wiley & Sons.
• Kahf, M. (1999, April). The performance of the institution of zakah in theory and practice. In International conference on Islamic economics towards the 21st Century, Kuala Lumpur (pp. 9-12).
• Kamali, M. H. (2008). Shari'ah law: An introduction. Simon and Schuster.
• Karamolla, T. (2024). Küreselleşen İşletmelerin Dijital Dönüşümü ve Dijital Yönetim Yaklaşımı. In: Acar, S. & Çelik, S. & Künç, S. (eds.), Küresel Ekonomi ve İşletmeler: Geleceğin Trendleri. Özgür Yayınları. [CrossRef]
• Kunhibava, S., Muneeza, A., Mustapha, Z., & Khalid, M. (2024). Blockchain use case in islamic social finance. ISRA international journal of islamic finance, 16(1), 93-110.
• Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4).
• Lewis, M. K. (2005). Islamic corporate governance. Review of Islamic Economics, 9(1), 5-29.
• Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
• Mecek, M., Kocakula, Ö. (2019). E-Devlet ve E-Yönetişimde İdari, Siyasi ve Etik Sorunlar. E-Yönetişim: Kavramsal/Kuramsal Çerçeve, Ülke İncelemeleri ve Türkiye'ye Yansımaları (Ed. Bekir Parlak ve Kadir Caner Doğan). Beta Yayınları: İstanbul, 195-230.
• Mirakhor, A., Iqbal, Z., & Sadr, S. K. (Eds.). (2020). Handbook of ethics of Islamic economics and finance (Vol. 5). Walter de Gruyter GmbH & Co KG.
• Moisseron, J. Y., Moschetto, B. L., & Teulon, F. (2015). Islamic finance: a review of the literature. International Business and Economics Research Journal, 14(5), 745-762.
• Öner, M. H. (2024). Digitalization and transparent brokerage in Islamic capital markets: Kuveyt Turk Securities Inc. İçinde O. Okka & H. Ergün (Ed.), Roadmap of Islamic finance: Lasting solutions in a changing world (ss. 155–168). Ankara: Nobel Yayıncılık.
• Öner, M. H., & Lökçe, A. (2024). The impact of AI-based digitalization on banks' profitability: Evidence from the Türkiye banking sector. International Journal of Financial Economics and Banking Practices, 5(2), 211–234. [CrossRef]
• Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice. Sage publications.
• Rice, G. (1999). Islamic ethics and the implications for business. Journal of Business Ethics, 18(4), 345-358. [CrossRef]
• Siddiqi, M. N. (2004). Riba, bank interest and the rationale of its prohibition. Jeddah: Islamic Research and Training Institute.
• Standard, D. (2021). Global Islamic fintech report. Global Islamic Fintech Report, 56.
• Tekindal, M., & Arsu, Ş. U. (2020). Nitel araştırma yöntemi olarak fenomenolojik yaklaşımın kapsamı ve sürecine yönelik bir derleme. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 20(1), 153-172.
• Uçar, M. (2025). Ekonomik büyüme, doğal sermaye ve doğrudan yabancı yatırım arasındaki ilişki: MINT ülkelerinden kanıtlar. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(1), 481-495. [CrossRef]
• Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146-1151. [CrossRef]
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (1999). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11 baski: 1999-2018).