The Rüşdiye and İbtidai Schools of Cisr-i Ergene (Uzunköprü) District (1876-1914)

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 30, 191 - 227, 23.07.2025

Bircan Durmaz , İsmail Bülbül

https://doi.org/10.33207/trkede.1636783

Öz

The 19th century was a period of profound transformation and modernization in the Ottoman Empire. The reflections of these changes are seen in many fields such as in political, economic, military, and social spheres. Inevitably, radical changes were implemented in the field of education, which held a significant place in social life. Until the Tanzimat Edict, education in Ottoman institutions was primarily religious and traditional in nature; however, with the edict, efforts were made to modernize the education system. In line with this approach, schools were opened nationwide to provide education in the new method.
In this study, the rüşdiye and ibtidai schools in Cisr-i Ergene (Uzunköprü) established between 1876 and 1914 to provide modern education, similar to those in nearly all other sancaks (districts) and kazas (sub-districts) of the Ottoman Empire, are examined. Issues such as the establishment of the schools, the status of the teachers working in these schools, their salaries and tenure, the student enrollment numbers, the grades they received from the courses, and the courses taught in the schools were evaluated in the light of archival documents.
In the preparation of the study, the documents in various classifications in the Ottoman Archives of the Presidential State Archives Directorate, Edirne salnames (provincial yearbooks), Ministry of Education salnames (yearbooks) and relevant scholarly works, were used.

Anahtar Kelimeler

Rüşdiye , İbtidai School , Cisr-i Ergene , Education

Cisr-i Ergene (Uzunköprü) Kazası Rüşdiyesi ve İbtidai Mektepleri (1876-1914)

Öz

XIX. Yüzyıl, Osmanlı Devleti’nde birçok değişimin ve yenileşmenin yaşandığı yüzyıldır. Siyasi, ekonomik, askeri, sosyal gibi pek çok alanda bu değişimin yansımaları görülmektedir. Hiç şüphesiz toplum hayatında önemli yeri olan eğitim alanında da köklü değişiklerin yapılması kaçınılmazdır. Tanzimat Fermanı’na kadar Osmanlı eğitim kurumlarında dini ve geleneksel tarzda yapılan eğitim, fermanla birlikte modern bir kimliğe kavuşturulmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda bütün ülke genelinde yeni usulde eğitim verecek okullar açılmıştır.
Bu çalışmada 1876-1914 yılları arasında, Osmanlı Devleti’nin hemen hemen diğer bütün sancak veya kazalarında olduğu gibi Cisr-i Ergene (Uzunköprü) kazasında da modern eğitim verilmesi amacıyla açılan rüşdiye ve ibtidai mektepleri ele alınmıştır. Rüşdiye ve diğer mekteplerin açılışı, bu mekteplerde görev yapan muallimlerin durumları, aldıkları maaşlar, görev süreleri, öğrencilerin sayıları, derslerden aldıkları notlar, mekteplerde okutulan dersler gibi konular arşiv vesikaları ışığında değerlendirilmeye çalışılmıştır.
Çalışmanın hazırlanmasında başta Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde çeşitli tasniflerde yer alan belgeler ile Edirne vilayet salnameleri, maarif nezareti salnameleri ve konuyla ilgili araştırma eserlerinden faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Rüşdiye , İbtidai Mektebi , Cisr-i Ergene , Eğitim

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• Cevdet Evkaf (C..EV..): 471-23849.
• Dahiliye Defterler (DH.SAİDd…): 67/35.
• Dahiliye İdare (DH.İD..): 10/35.
• Evkaf Defterleri (EV.d…): 23570.
• Hariciye Nezareti Paris Sefareti (HR.SFR.04…): 584-50.
• İrade Dahiliye (İ..DH..): 796-64607, 797-64661.
• İrade Şura-yı Devlet (İ..ŞD..): 49/2731.
• Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT.): 40/10, 41/41, 41/101, 46/100, 50/71, 71/87, 75/30, 79/13, 88/80, 101/56, 102/109, 107/14, 107/53, 108/68, 108/134, 114/23, 148/80, 155/111, 186/5, 186/82, 197/76, 210/43, 229/23, 273/30, 278/51, 285/3, 293/32, 389/13, 441-6, 615/32, 742/20, 748/36, 749/25, 749/27, 753/14, 773/16, 783/38, 827/51, 871/17, 995/83, 1011-48, 1033-15.
• Maarif Nezareti Tedrisat-ı İbtidaiyye Kalemi (MF.İBT.): 7/89, 13/56, 14/24, 14/106, 15/43, 15/48, 23/49, 24/31, 26/100, 29/100, 45/2, 46/80, 53/34, 115/84, 117/151, 147/64, 158/74, 162/72, 191/83, 196/98, 220/52, 224/19, 226/83, 233/100, 224/19, 242/77, 242/81, 245/30, 271/24, 276/61, 332/15, 419/9, 449/64, 472/82.
• Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.): 87/52.
• Şura-yı Devlet (ŞD.): 1874/13, 2153/4.
• Yabancı Arşivler Makedonya Arşivi (YB.021): 122/2, 122/3.
• Yıldız Hazine-i Hassa (Y..PRK.HH..): 6/12.
• Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y..MTV.): 192/168.
• Yıldız Esas Evrakı (Y..EE..53-91): 55/91.
• Sâlnâmeler
• Sâlnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umumiyyesi (SNMU), Matbaa-i Âmire, İstanbul H. 1316/1898.
• Sâlnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umumiyyesi (SNMU), Matbaa-i Âmire, İstanbul H. 1317/1899.
• Sâlnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umumiyyesi (SNMU), Matbaa-i Âmire, İstanbul H. 1318/1900.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1301/1884.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1303/1886.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1306/1889.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1308/1891.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1309/1892.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1310/1892.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1311/1895.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1312/1896.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1313/1897.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1314/1898.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1315/1899.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1316/1900.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1317/1901.
• Sâlnâme-i Vilâyet-i Edirne (SVE), Edirne Vilâyet Matbaası, Edirne H. 1319/1902.
• Araştırma Eserleri
• AKYÜZ, Yahya (2007), Türk Eğitim Tarihi, Pegem Yayıncılık, Ankara.
• AKYÜZ, Yahya (1981), “Maarif Nazırı Haşim Paşa ile İlgili Orijinal Bir Belge ve Bazı Eğitimsel Görüşler, Sorunlar”, Belleten, XLV/2. 179, 205-214.
• ALKAN, Mehmet Ö. (2000), Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Modernleşme Sürecinde Eğitim İstatistikleri 1839-1924, Cilt 6, Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara.
• ALTINOVA, Ayşegül (2010), Osmanlı Modernleşmesinde Rüşdiye Mektepleri, Yayımlanmış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• ANTEL, Celâl Sadrettin (1940), “Tanzimat Maarifi” Tanzimat, Cilt 1, Maarif Matbaası, İstanbul, 444-642.
• ARTUK, İbrahim (2007), “Nişan”, TDV İslam Ansiklopedisi, 33, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 154-156.
• ATEŞ, Hacer (2023), “Rumeli’de Kurulan İlk Osmanlı Şehri: Ergene (Kuruluşundan XVI. Yüzyıl Sonlarına Kadar)”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, 6. 12, 393-415.
• BALTACI, Cahit (2004), “Mektep”, TDV İslam Ansiklopedisi, 29, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 6-7.
• ÇAĞIR, Mine ve İbrahim Caner Türk (2017), “1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Türk Eğitim Tarihindeki Yeri”, Avrasya Sosyal ve Ekonomik Araştırmaları Dergisi, 4. 11, 37-50.
• ÇELEBİ, Ercan (2020), “Taşra Rüşdiye Mekteplerinde Öğrenci İşlerine Dair Bazı Muamelât”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi,7. 2, 976-1009.
• ERGİN, Osman Nuri (1977), Türkiye Maarif Tarihi, Cilt 1-2, Eser Matbaası, İstanbul.
• ERGİN, Osman Nuri (1977), Türkiye Maarif Tarihi, Cilt 3-4, Eser Matbaası, İstanbul 1977.
• GÜNDÜZ, Mehmet (2023), Türkiye’de Ders Kitapları Tarihi, Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, Ankara.
• GÜNYOL, Vedad (1977), “Mektep”, İslâm Ansiklopedi,7, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 655-659.
• ÖZTÜRK, Cemil (2008), “Rüşdiye”, TDV İslam Ansiklopedisi,35, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 300-303.
• İPŞİRLİ, Mehmed (1995), “Enderun”, TDV İslam Ansiklopedisi,11, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul,185-187.
• KALLEK, Cengiz (1993), “Çeki”, TDV İslam Ansiklopedisi, 8, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 251.
• KALLEK, Cengiz (2002), “Kile”, TDV İslam Ansiklopedisi, 25, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 567-570.
• KALLEK, Cengiz (2007), “Okka”, TDV İslam Ansiklopedisi, 33, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 338-339.
• KALLEK, Cengiz (2020), “Şinik”, TDV İslam Ansiklopedisi, 39, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 169-170.
• KAYA DOĞANAY, Fatma (2011), Tanzimât’tan Cumhuriyet’e Rüşdiye Mektepleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• KODAMAN, Bayram (1991), Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
• MEMİOĞLU, A. Zeki (2003), “İmparatorluktan Cumhuriyete İlk Öğretimimiz”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi,10. 21, 241-252.
• MEMİŞOĞLU, Hüseyin (1995), “Bulgaristan’da Cemaati İslamiye ve Vakıf Kurumları”, Vakıflar Dergisi, 25, 297-308.
• SAKAOĞLU, Necdet (2003), Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
• SOMEL, Selçuk Akşin (2015), Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908), Çev. Osman Yeter, İletişim Yayınları, İstanbul.
• ŞANAL, Mustafa, “Selim Sabit Efendi’nin Öğretim Yöntemleri ile Ödül ve Ceza Vermeye İlişkin Görüşleri Üzerine Genel Bir Değerlendirme”, Milli Eğitim Dergisi (2024,7 Şubat), Erişim Adresi: https://dhgm.meb.gov.tr/ yayimlar/dergiler/Milli_Egitim_Dergisi/158/sanal.htm.
• Şemseddin Sami (2014), Kâmûs-ı Türkî, Haz. Raşid Gündoğdu ve Niyazi Adıgüzel ve Ebul Faruk Önal, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul.
• TAŞCAN, Arzu (2021), “XIX. Yüzyıl Sonlarında Edirne Vilâyeti’nin İdari, İktisadi ve Sosyal Tarihinden Bir Kesit (826 Numaralı Ayniyat Defteri Kayıtlarına Göre)”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi,10.1, 267-306.
• TDK (2005) Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2005.
• TEKELİ, İlhan (1985), “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Eğitim Sistemindeki Değişmeler”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, 2, İletişim Yayınları, İstanbul, 456-475.
• UĞUZ, Sacit (2011), I. Meşrûtiyet’ten Cumhuriyet’in İlk Yıllarına Tarsus (1876-1926), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• UĞUZ, Sacit ve KARATAŞ, Yakup (2013), “Tarsus Rüşdiyesi’nden Misak-ı Millî İlkokulu’na Bir Okulun Gelişimi ve Dönüşümü”, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,10. 22, 47-64.