Türkçe Manzum Sözlük Şerhlerinden Şerh-i Lügat-i Ferişteoğlu

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 30, 343 - 374, 23.07.2025

Muhittin Turan

https://doi.org/10.33207/trkede.1673442

Öz

Kelime öğretiminin yanında aruz vezni, belagat, edebî bilgiler, genel kültür gibi alanlarda bilgiler veren manzum sözlüklerin daha iyi anlaşılması için çeşitli şerhlerin kaleme alındığı bilinmektedir. Lügat-i Ferişteoğlu şerhleri de bunlardandır. Abdüllatif İbni Melek tarafından 1392 yılında kaleme alınan ve Anadolu’da ilk Arapça-Türkçe manzum sözlük olma özelliğine sahip olan eserin dört şerhi tespit edilmiştir. Bu yazıda XVIII. yüzyıl şârihlerinden Mustafa bin el-Hâcc Muhammed tarafından 23 Muharrem 1175/ 24 Ağustos 1761’de kaleme alınan şerh incelenecektir. Diğer manzum sözlük şerhlerine göre hacimli sayılabilecek eserde kelimelerin okunuşları, manaları, müştakları, çokluk şekilleri, kemiyet ve keyfiyetleri, vezin bilgileri, kültür ve edebiyat tarihiyle ilgili bilgiler vb. ayrıntılı bir biçimde verilmiştir. Şârih, eserine bir dibace yazmamış, Lügat-i Ferişteoğlu’nun nâzımı olan Abdüllatif İbni Melek’in dibacesini aynen alıp şerhinin başına koymuştur. Hâtime bölümü de bulunmayan eserde, Lügat-i Ferişteoğlu’nun manzume sayısı olan 21 kıtanın tamamı şerh edilmiştir. Çalışmada, Lügat-i Ferişteoğlu hakkında kısa ve hatırlatıcı bilgiler verilecek ve Şerh-i Lügat-i Ferişteoğlu incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Şerh , Manzum Sözlük Şerhi , Şerh-i Lügat-i Ferişteoğlu , Manzum Sözlük , Lügat-i Ferişteoğlu.

Şerh-i Lügat-i Ferişteoğlu From The Turkısh Verse Dıctıonary Commentarıes

Öz

It is known that various commentaries were written for a better understanding of the versified dictionaries which provide information in fields such as prosody, rhetoric, literary knowledge, and general culture along with vocabulary teaching. The commentaries of Lügat-i Ferişteoğlu are among these. Four commentaries of the work, which was written by Abdüllatif İbni Melek in 1392 and has the distinction of being the first Arabic-Turkish versified dictionary in Anatolia, have been identified. In this article, the commentary written in 23 Muharrem 1175/24 August 1761 by Mustafa bin el-Hacc Muhammed, one of the 18th-century commentators, will be examined. In the work, which can be considered voluminous compared to other versified dictionary commentaries, the pronunciations, meanings, derivatives, plural forms, quantity and quality, prosody information, and information related to culture and literary history, etc., of the words are given in detail. The commentator did not write a preface to his work but took the preface of Abdüllatif İbni Melek, who was the author of Lügat-i Ferişteoğlu's verse, and placed it at the beginning of his commentary. In the work, which also does not have a conclusion section, all 21 stanzas of Lügat-i Ferişteoğlu's poem have been commented on. In the study, short and reminder information about Lügat-i Ferişteoğlu will be given, and the Commentary of Lügat-i Ferişteoğlu will be examined.

Anahtar Kelimeler

Comment , Verse Dictionary Commentary , Şerh-i Lügat-i Ferişteoğlu , Verse Dictionary , Lügat-i Ferişteoğlu.

Kaynakça

• AHTERÎ MUSTAFA EFENDİ, Ahterî-i Kebir, haz. Ahmet Kırkkılıç, TDK Yay., Ankara, 2009.
• AYMELEK, Handan (2015), Pîr Mehmed Bin Yusuf El Ankaravî’nin Tercümân El-Lüga (Ķara Pīrī Lügati) “د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ” Maddeleri-İnceleme-Metin, Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, Denizli.
• BOLELLİ, Nusrettin (2006), Arapça Dilbilgisi-Nahiv Sarf ve Terimleri, Yasin Yayınları, İstanbul.
• ÇELEBİ, Muharrem (1995), “Ezdâd”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 12. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 47-48.
• DİLÇİN, Cem (1983), Yeni Tarama Sözlüğü, TDK Yayınları, Ankara.
• ECEVİT, Ayşe Mihriban (2023), Yahya B. Nasuh B. İsrail’in Şerhu Lugati Ferişteoğlu Adlı Eserinin Tahkiki, Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
• ELMALI, Hüseyin (1995), “Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 12, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 516-517.
• EREN, Hasan (2020), Eren-Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, TDK Yayınları, Ankara.
• HATİP, Abdulaziz (2009), “Semîn el-Halebî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 3, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 492-493.
• GÜLENSOY, Tuncer (2011), Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, II C., TDK Yayınları, Ankara.
• KAÇALİN, Mustafa S. (2012), “Vankulu”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 42, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 513.
• KARA, Ömer (2020), “el-Müfredât”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 31. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 503-504.
• KARAVELİOĞLU, Murat Ali (2005), On Altıncı Yüzyıl Şairlerinden Prizrenli Şemʿî’nin Divanı’nın Edisyon Kritiği ve İncelenmesi, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• KILIÇ, Atabey (2007), “Türkçe-Arapça Manzum Sözlüklerden Sübḥa-i Ṣıbyān-2 (Metin)”, Turkish Studies, 2, 29-71.
• KILIÇ, Hulusi (1989), “Ahterî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 184-185.
• KILIÇ, Hulusi (1992), “el-Besâir ve’z-Zehâir”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 5, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 528.
• KILIÇ, Hulusi (2001), “el-Kâmûsü’l-Muhît”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 24, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 287-288.
• KILIÇ, Hulusi (2010), “Tâcü’l-Luga”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 39, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 356-357.
• KUT, Günay ve BAYRAKTAR Nimet (2021), Yazma Eserlerde Vakıf Mühürleri, Türkiye Yazma Eser Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul.
• MUHTAR, Cemal (1993), İki Kur’an Sözlüğü Lüğat-ı Ferişteoğlu ve Lüğat-ı Kânûn-ı İlâhî, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, İstanbul.
• MÜTERCİM ÂSIM EFENDİ. El-Okyânûsu’l-Basît Fî-Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît, 6 C., haz. Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2013-2014.
• ÖZ, Yusuf, (1999), Tuhfe-i Şâhidî Şerhleri, Konya.
• Savgu’l-Me’âl Fî-Neşri Nazm-ı Le’âl/ Şerh-i Nazmü Lâ’l, Millî Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 726/5.
• Şerh-i Bahrü’l-Garâ’ib, Çankırı İl Halk Kütüphanesi, 18 Hk 388.
• Şerh-i Hediyyetü’s-Sıbyân/Nâtıkıyye, Ahmed Dursun Nâtıkî, Ankara Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 8975.
• Şerhu Lügat-i Feriştehoğlu, Millî Kütüphane Türkçe Yazmalar, 06 Mil Yz A 2751/2.
• Şerh-i Lügat-i Keskin, Çorum Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi, 19 Hk 1911.
• Şerh-i Seb’a-i Ebhur, Nuruosmaniye Kütüphanesi 34 Nk 4755.
• Şerh-i Şâhidî, Muhammed bin Ebubekir, Manisa İl Halk Kütüphanesi, 45 Hk 5303/2.
• Şerh-i Şâhidî, Ahmed bin Mehmed Selâmî ibni Ağrıboz, Ankara Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 2674.
• Şerh-i Şâhidî, Bosnalı Sûdî, Süleymaniye Kütüphanesi 866.
• Şerh-i Tuhfe-i Şâhidî, İsmail bin Osman, Ankara Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 9811/2.
• Şerh-i Tuhfe-i Şâhidî, Celâl, Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi 4259, 1b-78b.
• Şerh-i Tuhfe-i Vehbî. Ahmed Hayâtî bin Ahmed el-Elbistânî, Konya Mevlana, 42 Kon 4830/3.
• Şerhu Lügati İbni Ferişte, Hacı Mustafa bin Muhammed, Süleymaniye Âtıf Efendi 34 Atf 2723.
• Şerhu Lügati İbni Ferişte, Hacı Mustafa bin Muhammed, Süleymaniye Âtıf Efendi 34 Atf 2724.
• Şerhu Lügati İbni Ferişte, Hacı Mustafa bin Muhammed, Süleymaniye Âtıf Efendi 34 Atf 2725.
• Şerhu Lügati İbni Ferişte, Hacı Mustafa bin Muhammed, Süleymaniye Âtıf Efendi 34 Atf 2726.
• Şerh-i Nuhbe-i Vehbî, Yayaköylü Ahmed Reşîd bin Ali bin Ahmed el-Karak, Süleymaniye Kütüphanesi, Dârülmesnevi 564.
• Şerh-i Sübha-i Sıbyân, Hacı İsmail Zühdî bin Ömer, Gazi Hüsrev Bey Türkçe Yazmaları, 5888.
• TÂHİRÜ’L-MEVLEVÎ (1994), Edebiyat Lügatı, Enderun Kitabevi, İstanbul.
• TANRIVERDİ, Eyyüp (2006), “Merkezzade Ahmed Efendi’nin El-Bâbûs Adlı Arapça-Türkçe Sözlüğü”, Kutadgu Bilig Felsefe-Bilim Araştırmaları, 319-366.
• TULUM, Mertol (2011), 17. Yüzyıl Türkçesi ve Söz Varlığı, TDK Yayınları, Ankara.
• TURAN, Muhittin (2023), Abdurrahmân-ı Hâkî-Savgu’l-Meʾâl Fî-Neşri Nazm-ı Leʾâl, Kurgan Edebiyat, Ankara.
• TURAN, Muhittin (2025), “Türkçe Manzum Sözlük Şerhleri-I (Dibaceler)”, Turkish Studies, 20(1), 747-784.
• TÜCCAR, Zülfikar (1993), “Dahîl”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 8, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 412-413.
• TÜLÜCÜ, Süleyman (1991), “Asmaî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 3, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 499-500.
• VANKULU MEHMED, Vankulu Lügati, haz. Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi, 1-2, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2014.