A Proposal for Restitution of the Templon of Arif Kale (Arykanda) Episcopal Church

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 47 - 72, 19.01.2026

Taner Akar

https://doi.org/10.33207/trkede.1675949

Öz

Arif Kale Settlement (Arykanda) is located within the boundaries of Arif Village in Finike district, Antalya province, 1.5 km southeast of the ancient city center of Arykanda, approximately 35 km along the Finike-Elmalı highway, and just south of the road. The Late Antique settlement, covering an area of approximately 22 acres, is surrounded by walls. It is believed that the transition from the ancient city of Arykanda, which was continuously inhabited from the Hellenistic period to the Early Byzantine period, to Arif Kale began in the 4th century AD and continued throughout the 5th century. Numismatic data from coins found in the Arif Kale excavations also point to approximately these dates. The bishop's church and baptistery, which are the subject of our study and contain liturgical architectural elements, are located at the southeastern end of the Arif Kale settlement, within the bishop's complex. The liturgical architectural elements identified during the excavations in both the church and the additions belonging to the second phase of the baptistery exhibit similar characteristics. The data partially revealed by the excavations and the scattered architectural elements provide important information about the establishment of the church's templon.

Anahtar Kelimeler

Church , Templon , Lycia , Arykanda , Early Byzantine , Restitution

Arif Kale (Arykanda) Piskoposluk Kilisesi Templon Kuruluşuna Dair Bir Restitüsyon Önerisi

Öz

Arif Kale Yerleşimi (Arykanda), Antalya ili Finike ilçesi Arif Köyü sınırları içerisinde, Antik Arykanda kent merkezinin 1,5 km güneydoğusunda, Finike-Elmalı karayolunun yaklaşık 35. kilometresinde ve yolun hemen güneyinde yer alır. Yaklaşık 22 dönümlük bir alanı kaplayan Geç Antik Çağ yerleşiminin etrafı surlarla çevrilidir. Hellenistik Dönem’den Erken Bizans Dönemi’ne kadar kesintisiz yerleşim gören Arykanda Antik Kenti’nden Arif Kale’ye geçişlerin MS 4. yüzyıldan itibaren başladığı ve 5. yüzyıl süresince devam ettiği düşünülmektedir. Arif Kale kazılarında ele geçen sikkelerin sunduğu numizmatik veriler de yaklaşık bu tarihleri işaret etmektedir. Çalışmamızın konusuna kaynaklık eden liturjik işlevli mimari elemanların bulunduğu piskoposluk kilisesi ve vaftizhane, Arif Kale yerleşiminin güneydoğu ucunda, piskoposluk yapı topluluğu içerisinde yer almaktadır. Kazı çalışmaları sırasında hem kilisede hem de vaftizhanenin ikinci evresine ait eklemelerde tespit edilen liturjik işlevli mimari elemanlar birbirine benzer özellikler göstermektedir. Gerçekleştirilen kazılarla kısmen açığa çıkarılan templona dair veriler ile dağınık durumda bulunan yapısal elemanlar, kilisenin templon kuruluşu hakkında önemli bilgiler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kilise , Templon , Likya , Restitüsyon , Erken Bizans , Arykanda

Kaynakça

• AKAR, Taner (2022), Arykanda Arif Kale Piskoposluk Kilisesi ve Vaftizhanesi, Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi, Mersin.
• AKYÜREK, Engin ve TİRYAKİ, Ayça (2010), “Rhodiapolis Piskoposluk Kilisesi Kazılarından Üç Mimari Plastik Eser Üzerine Değerlendirmeler”, Adalya, 13, 389-404.
• ALPASLAN Sema (1998), “Demre Aziz Nikolaos Kilisesi'ndeki Trapez Kesitli Levhalar; Levha Üstü ve Levha Kaideleri”, Adalya, 2, 235-248.
• ALPASLAN, Sema (2000), “Antalya İli ve Likya Bölgesinde Bizans Dönemine Ait Mimari Plastik Eserler”, Araştırma Sonuçları Toplantısı, 24-28 Mayıs 1999, 17/1, KTB Yayınları, Ankara, 29-38.
• ARIKAN, Suna Çağaptay (2001), The Church at Choma (Hacımusalar-Elmalı-Antalya) and İts Materials, Yüksek Lisans Tezi, Bilkent Üniversitesi, Ankara.
• ARMAĞAN, Muhsine Eda (2010), Kuşadası Kadıkalesi’ndeki Bizans Dönemi Taş Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, İzmir.
• ASANO, Kazuo (2001), “The Survey And Excavation Gemiler Adası Kaya Area Near Fethiye (1999 Season)”, Araştırma Sonuçları Toplantısı, 22-26 Mayıs 2000, 18/1, KTB Yayınları, , Ankara, 31-40.
• BOYD, Susan (2007), “The Champlevé Revetments”, Ed. Arthur Hubert Stanley MEGAW, Kourion, Excavation İn The Episcopal Precint, Dumbarton Oaks Studies 38, Harvard University Press, Washington, 235-320.
• BUCHWALD, Hans (2015), “Churches Ea And E At Sardis”, Ed. Katherine KİEFER ve Andrew RAMAG, Archaeological Exploration Of Sardis, Report 6, Harvard University Press Cambridge, Massachusetts London, England.
• DEMİR, Çağlar (2020), Andriake Antik Kenti A Kilisesi Mimari Plastik Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• DEMİRTON, Ceren (2018), Patara Kent Bazilikası Liturjik Taş Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
• DOĞAN, Sema (2005), “Bizans Mimarlığında Liturjik İşlevli Taş Yapıtlarda Terminoloji Sorunu”, Ed. Mustafa, Sacit, PEKAK, Sanat Tarihinde Terminoloji Sorunları Semineri I (Mimari ve Mimari Süsleme), 23-24 Kasım 2001, Ankara, 31- 41.
• EVCİM, Seçkin ve UZUN Mehmet Cihangir (2017), “Olympos Bizans Dönemi Delikli Levhaları”, Ed. Bedia Yelda OLCAY UÇKAN, Olympos I, 2000-2014 Araştırma Sonuçları, Akmed, İstanbul, 117-144.
• GOUGH, Michael (1968), Alahan Monastery: A Masterpiece of Early Christian Architecture, The Metropolitan Museum of Art Bulletin, The Metropolitan Museum of Art, 10, 455-464.
• GOUGH, Mary (1985), An Early Christian Monastery İn Southern Turkey, Toronto: Pontifical İnstitute of Mediaeval Studies, Toronto.
• HODDİNOTT, Ralph, Field (1963), Early Byzantine Churches İn Macedonia And Southern Serbia, A Study of The Origins And The Development Of East Christian Art, New York.
• İŞLER, Bülent (2009), Likya Bölgesi’nde Karabel Asarcık’taki Erken Bizans Dönemi Yerleşimi, Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara
• İŞLER, Bülent (2011), “Likya Bölgesinde Karabel Asarcık Doğu Kilisesi Kiborium Kemeri”, Ed. Ayşe Ceren EREL vd., Anadolu Kültürlerinde Süreklilik ve Değişim, Dr. A. Mine Kadıoğlu’na Armağan, 283-294, Ankara.
• İŞLER, Bülent (2016), “Orta Lykia Bölgesi’nde Yeni Bir Keşif: Günağı Kilisesi”, Pamukkale Üniversitesi SBED, 25, 363-392.
• İŞLER, Bülent (2016a), “Yeni Bulgular Işığında Antalya’nın Kale (Demre) İlçesi’ndeki Alacahisar Kilisesi”, Eurasian Academy Of Sciences Eurasian Art & Humanities Journal, 6, 1-21.
• KOCH, Guntram (2007), Erken Hıristiyan Sanatı, Çev. Ayşe Aydın, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
• MARKSTEİNER, Thomas ve NİEWÖHNER, Philipp (2004), “Die Kirche Von Istlada İn Lykien”, Mitteilungen Zur Christlichen Archӓologie 10. Verlag Der Österreichischen Akademie Der Wissenschaften, Wien, 21-51.
• MEGAW, Arthur Hubert Stanley (1974), “Byzantine Architecture And Decoration İn Cyprus: Metropolitan Or Provincial?”, Dumbarton Oaks Papers, 28, 57-88.
• MEGAW, Arthur Hubert Stanley (2007), Kourion, Excavation İn The Episcopal Precinct. Dumbarton Oaks Studies 38, Wasington D.C. Harvard University Press, 545-561.
• NİEWÖHNER, Philipp (2016), Die Byzantinischen Basiliken Von Milet, Bauwerke İn Milet, Teil 11, Berlin/Boston.
• OLCAY UÇKAN, Bedia Yelda, DEMİREL GÖKALP Zeliha, ÖZTAŞKIN Muradiye ve ÖGÜL ÖNCÜ Emre (2009), “Olympos 2008 Yılı Çalışmaları”, Kazı Sonuçları Toplantısı, 25-29 Mayıs, 31/4, KTB Yayınları, Ankara, 231-246.
• ORLANDOS, Anastasios K. (1952), Hē Xylostegos Palaiochristianike Basilike Tes Mesogeiakeslekanes, II, Hē En Athēnais Archaiologikē Hetaireia, Athens.
• ÖZTÜRK, Nurettin ve ÇEKİLMEZ Murat (2016), “2014 Myra-Andriake Liman Yerleşimi C Kilisesi Kazı Çalışmaları”, Atatürk Üniversitesi GSED, 36, 192-209.
• ÖZTAŞKIN Gökçen Kurtuluş ve SERTEL, Sinan (2017), “Olympos Piskoposluk Kilisesi’ndeki Nef Ayırımı Düzenlemeleri ve Levha Yanı Uygulaması”, Adalya, 20, 357-374.
• SERDAR, Pınar (2010), Likya ve Pamfilya Bölgeleri’ndeki Bizans Dönemi Taş Eserlerinin Motif, Bezeme Tekniği Ve Malzeme Değerlendirmesi, Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
• SERTEL Sinan (2017), Olympos Piskoposluk Kilisesi ve Vaftizhanesi Liturjik Taş Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, Denizli.
• TEKİNALP, Vahit Macit (2000), Geç Antik Dönem ve Sonrasında (M.S. 4-1. Y.Y.) Andriake Kenti, Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
• TEKİNALP, Vahit Macit (2006), “Arykanda Kenti Bizans Dönemi Mimari Plastik ve Liturjik Taş Eserleri” Ed. Burhan Varkıvanç vd., III. Uluslararası Likya Sempozyumu Bildirileri, 07-10 Kasım 2005, 2 , 789-799.
• TİRYAKİ, Ayça (2012), “Rhodiapolis Piskoposluk Kilisesi’nde İşlevi Tartışmalı Mimari Düzenlemeler: Yüksek Nef Ayrımı Ve Oturma Sekileri”, Tüba-Ked, 10, 21-30.
• VERİM, Ercan (2020), “Paphlagonia Hadrianoupolis’i Kilise A Mimarisi Üzerine Yeni Bir Değerlendirme”, Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 3, 3, 383-407.
• VERZONE, Paolo (1955), Alahan Manastırı Mimarisi Üzerinde Bir İnceleme, İTÜ Mimarlık Fakültesi, İstanbul.
• WESTPHALEN, Stephan (1998), “Die Basilika Von Priene, Architektur Und Liturgische Ausstattung”, Istanbuler Mitteilungen, 48: 279-340.
• YILMAZ, Gizem (2022), Ksanthos Antik Kenti Bizans Dönemi Mimari Plastik Eserleri, Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.