Lübnan, Mısır Ve Libya Halk Edebiyatlarında "Cuhâ"

Cuhâ (جُحا) lakabıyla meşhur kişi Nasreddin Hocayla figüratif özdeşlik kuran simgesel bir kişi olup Arap halk edebiyatında geniş bir yere sahiptir. Araştırmacılar onun hicri birinci yüzyılın ortalarında Emeviler döneminin sonu ile Abbasiler döneminin başları arasında bir aralıkta ya da halife Harûn Reşîd’in 786 ile 809 yılları arasında hüküm sürdüğü dönemde yaşamış entelektüel bir kişi olduğu görüşünü ileri sürmektedir. Öte yandan, Arap kaynaklarında bedevi Fezâra (فزارة) kabilesine mensup Ebû’l-Ġusn Decîn bin Sabît أبو الغُصن( دجين بن ثابت) ’in onuncu yüzyılın sonunda yaşayan bir Arap olduğu ve Cuhâ lakabıyla anıldığı da zikredilmektedir. Bu çalışma Arap halk edebiyatında önemli bir yere sahip olan Cuhâ’nın şahsiyetini, felsefesini, bilgeliğini ve Arap halk edebiyatındaki yerini izah etmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede Lübnan, Mısır ve Libya halk edebiyatında Cuhâ’ya atfedilen en meşhur on hikâyenin derlenmesi, Türkçeye özet çevirilerinin yapılmasıyla bunların tematik ve yapısal olarak incelenmesi mümkün olmuş ve veri toplama süreci gerçekleşmiştir. Hikâyeler, dört temel kritere göre analiz edilmiş olup bunlar arasında konu (hikâyelerin teması ve iletilmek istenen mesaj), kişiler kadrosu (ana karakterler, özellikle Cuhâ’nın konumu ve rolü), zaman (hikâyelerin geçtiği dönem veya zaman unsurları) ve mekân (hikâyelerin geçtiği coğrafi ve toplumsal ortam) yer almaktadır. Söz konusu hikâyelerin örneklem seçimi Mervân el-Ehzeb tarafından yazılan Cihâ ve Şilletuhu Kısasun Şa‘biyyetun mine’ş-Şark, Şevkî Hasan tarafından yazılan Nevâdir Cuhâ li’l-Etfâl ve ‘Alî Mustafâ el- Mısrâtî tarafından yazılan Cuhâ fî Libyâ Dirâse fî’l-Edebi’ş-Şa‘bî adlı kitaplar başta olmak üzere pek çok Arapça kaynaktan temin edilmektedir. İlaveten, çalışmada kullanılan yöntem nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi olup söz konusu Arapça, İngilizce ve Türkçe kaynakların okunmasıyla Cuhâ figürü tarihsel, kültürel ve edebi bağlamda ele alınmış ve içerik temelli bir çözümleme yapılmıştır. Çalışmanın geçerliği, üç farklı Arap ülkesinden alınan örnek hikâyeler çerçevesinde Cuhâ’nın evrensel özelliklerinin ve kültürel farklılıklarının irdelenmesiyle sağlanmıştır. Güvenirlik ise, çok sayıda kaynak kullanılması, verilerin doğrudan çevirilerle desteklenmesi ve analiz sürecinde belirlenen ölçütlere bağlı kalınmasıyla artırılmıştır

The figure known by the nickname Juha is a symbolic character closely associated with Nasreddin Hodja and holds a prominent place in Arab folk literature. Scholars suggest that he was an intellectual who lived between the end of the Umayyad period and the beginning of the Abbasid era, possibly during the reign of Caliph Harun al Rashid (786–809), or around the mid-1st century Hijri. Some Arab sources also identify Abu al Ḥusn Dajin ibn Thabit, a member of the Bedouin Fazarah tribe who lived in the late 10th century, as another historical figure known by the nickname Juha. This study aims to examine Juha’s persona, philosophy, and wisdom, as well as his significance in Arab folk literature. It focuses on collecting ten of the most well-known stories attributed to Juha from Lebanese, Egyptian, and Libyan oral traditions, providing their summarized translations into Turkish, and conducting both thematic and structural analyses. The analysis is based on four main criteria: theme (the core message of the stories), characters (especially Juha’s role), time (temporal or historical setting), and place (geographical and social context). The selected stories were primarily sourced from Arabic works, including Jiḥa wa Shillatuhu: Qiṣaṣun Shabiyyatun min al Sharq by Marwan al Ahzab, Nawadir Joḥa lil Aṭfal by Shawqi Ḥasan, and Juḥa fi Libiya: Dirasa fi al Adab al Shabi by Ali Moṣṭafa al Miṣraṭi. The study employs document analysis, a qualitative research method, drawing on Arabic, English, and Turkish sources to explore Juha within historical, cultural, and literary contexts. Validity is ensured through the examination of universal and culturally specific traits of Juha across stories from three different Arab regions. Reliability is reinforced by using diverse sources, supporting data with direct translations, and adhering consistently to defined analytical criteria.