Lübnan, Mısır Ve Libya Halk Edebiyatlarında "Cuhâ"

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 137 - 162, 19.01.2026

Seher Doğancı

https://doi.org/10.33207/trkede.1679302

Öz

Cuhâ (جُحا) lakabıyla meşhur kişi Nasreddin Hocayla figüratif özdeşlik kuran simgesel bir kişi olup Arap halk edebiyatında geniş bir yere sahiptir. Araştırmacılar onun hicri birinci yüzyılın ortalarında Emeviler döneminin sonu ile Abbasiler döneminin başları arasında bir aralıkta ya da halife Harûn Reşîd’in 786 ile 809 yılları arasında hüküm sürdüğü dönemde yaşamış entelektüel bir kişi olduğu görüşünü ileri sürmektedir. Öte yandan, Arap kaynaklarında bedevi Fezâra (فزارة) kabilesine mensup Ebû’l-Ġusn Decîn bin Sabît أبو الغُصن( دجين بن ثابت) ’in onuncu yüzyılın sonunda yaşayan bir Arap olduğu ve Cuhâ lakabıyla anıldığı da zikredilmektedir. Bu çalışma Arap halk edebiyatında önemli bir yere sahip olan Cuhâ’nın şahsiyetini, felsefesini, bilgeliğini ve Arap halk edebiyatındaki yerini izah etmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede Lübnan, Mısır ve Libya halk edebiyatında Cuhâ’ya atfedilen en meşhur on hikâyenin derlenmesi, Türkçeye özet çevirilerinin yapılmasıyla bunların tematik ve yapısal olarak incelenmesi mümkün olmuş ve veri toplama süreci gerçekleşmiştir. Hikâyeler, dört temel kritere göre analiz edilmiş olup bunlar arasında konu (hikâyelerin teması ve iletilmek istenen mesaj), kişiler kadrosu (ana karakterler, özellikle Cuhâ’nın konumu ve rolü), zaman (hikâyelerin geçtiği dönem veya zaman unsurları) ve mekân (hikâyelerin geçtiği coğrafi ve toplumsal ortam) yer almaktadır. Söz konusu hikâyelerin örneklem seçimi Mervân el-Ehzeb tarafından yazılan Cihâ ve Şilletuhu Kısasun Şa‘biyyetun mine’ş-Şark, Şevkî Hasan tarafından yazılan Nevâdir Cuhâ li’l-Etfâl ve ‘Alî Mustafâ el- Mısrâtî tarafından yazılan Cuhâ fî Libyâ Dirâse fî’l-Edebi’ş-Şa‘bî adlı kitaplar başta olmak üzere pek çok Arapça kaynaktan temin edilmektedir. İlaveten, çalışmada kullanılan yöntem nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi olup söz konusu Arapça, İngilizce ve Türkçe kaynakların okunmasıyla Cuhâ figürü tarihsel, kültürel ve edebi bağlamda ele alınmış ve içerik temelli bir çözümleme yapılmıştır. Çalışmanın geçerliği, üç farklı Arap ülkesinden alınan örnek hikâyeler çerçevesinde Cuhâ’nın evrensel özelliklerinin ve kültürel farklılıklarının irdelenmesiyle sağlanmıştır. Güvenirlik ise, çok sayıda kaynak kullanılması, verilerin doğrudan çevirilerle desteklenmesi ve analiz sürecinde belirlenen ölçütlere bağlı kalınmasıyla artırılmıştır

Anahtar Kelimeler

Cuhâ , Nasreddin Hoca , Lübnan , Mısır , Libya

Etik Beyan

ETİK BEYANI GEREKLİ KILACAK BİR ÇALIŞMA DEĞİLDİR.

“Juha” in the Folk Literature of Lebenon, Egypt and Libya

Öz

The figure known by the nickname Juha is a symbolic character closely associated with Nasreddin Hodja and holds a prominent place in Arab folk literature. Scholars suggest that he was an intellectual who lived between the end of the Umayyad period and the beginning of the Abbasid era, possibly during the reign of Caliph Harun al Rashid (786–809), or around the mid-1st century Hijri. Some Arab sources also identify Abu al Ḥusn Dajin ibn Thabit, a member of the Bedouin Fazarah tribe who lived in the late 10th century, as another historical figure known by the nickname Juha. This study aims to examine Juha’s persona, philosophy, and wisdom, as well as his significance in Arab folk literature. It focuses on collecting ten of the most well-known stories attributed to Juha from Lebanese, Egyptian, and Libyan oral traditions, providing their summarized translations into Turkish, and conducting both thematic and structural analyses. The analysis is based on four main criteria: theme (the core message of the stories), characters (especially Juha’s role), time (temporal or historical setting), and place (geographical and social context). The selected stories were primarily sourced from Arabic works, including Jiḥa wa Shillatuhu: Qiṣaṣun Shabiyyatun min al Sharq by Marwan al Ahzab, Nawadir Joḥa lil Aṭfal by Shawqi Ḥasan, and Juḥa fi Libiya: Dirasa fi al Adab al Shabi by Ali Moṣṭafa al Miṣraṭi. The study employs document analysis, a qualitative research method, drawing on Arabic, English, and Turkish sources to explore Juha within historical, cultural, and literary contexts. Validity is ensured through the examination of universal and culturally specific traits of Juha across stories from three different Arab regions. Reliability is reinforced by using diverse sources, supporting data with direct translations, and adhering consistently to defined analytical criteria.

Anahtar Kelimeler

Juha , Nasreddin Hodja , Lebenon , Egypt , Libya

Kaynakça

• ‘ARÂBÎ, Mansûr ‘Alî (2000), Hikâyâtu Cuhâ ve’l-Himâr ve Hikâyât Uhrâ, Al Faluna, Mısır.
• ALŞİBLİ, İbrahim ve KADDUM, Mahmud (2022). “Arap ve Türk Edebiyatı Arasında (Nasreddin Hoca) Cuha Karşılaştırmalı Bir Edebi Çalışma”, Darulfunun İlahiyat, 33.1, 43-61.
• ALTINKAYA DUMAN, Aliye (2023), Kültürlerarası Çeviri ve Mizah Bağlamında Çin Kültüründe Nasreddin Hoca, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
• ARICI, Ali Fuat (2018), “Eğitsel Yönleriyle Nasreddin Hoca Fıkraları: Bir İçerik Analizi”, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20.3, 602-621.
• AVADALLAH, Abdulaziz ve UYLAŞ, Sait (2010), “Fıkra Türünün Arap ve Türk Edebiyatlarındaki Yeri”, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED), 42, 147-174.
• BARTHES, Roland (2005), Göstergebilimsel Serüven, Çev. Mehmet RİFAT ve Sema RİFAT, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul.
• BITOUN, Catherine (2006), “Semiotics, as a Tool to Understand and Take Action”, The Marketing Review, 6.2, 111-121.
• CEVEYDÎ, Dervîş (2019), Nevâdiru’l-Cuhâ’l-Kubrâ, Beyrut, Ed-Dâru’l-Numûzeciyye.
• CİBAVÎ, Muhammed (2019), Türk ve Arap Toplumlarında Siyasi, Edebi ve Kültürel Bir Figür Olarak Nasreddin Hoca, Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, İstanbul.
• CORRAO, Maria (2010), “Cuhâ ve Kıssatuhu Elletî lâ Tentehî: Zuhûru Edilletin Cedîdetin ‘alâ İntişâri Nevâdiri Cuhâ”, Çev. Nu‘mân Muhammed Sâlih EL MÛSEVÎ, es-Sekafetu’ş-Şa‘biyye, 8, 58-67.
• DÂVUD, Fettûh (2020), “Cuhâ: Beyne’l-Vakı‘i’t-Târîhî ve İstilhâmi’r-Remz”, (2025, 28 Ağustos), Erişim Adresi: https://www.academia.edu/94220276/جحا_بين_الواقع_التاريخي_واستلهام_الرمز
• DORSON, RICHARD M. (1972), Folklore and Folklife, The University of Chicago Press, London.
• EBÛ ZEYD, Ahlâm (2017), “Mu’temerân ‘Arbayân Bimısri ve’l-İmârât Ru’ye Vetahavvilât Bi’lmansûrati ve Nevâdiri Cuhâ bi’ş-Şârika ”, es-Sekafetu’ş-Şa‘biyye, 36, 180-201.
• EBÛ’L-BEKR EL-HAVÂRİZMÎ (1424h.), el-Emsâlu’l-Muvellede, el Mecma‘u’s-Sekâfî, Abu Dabi.
• EL-‘AKKÂD, ‘Abbâs (2013), Cuhâ ed-Dâhiku’l-Mudhik, Hindâvî, Mısır.
• EL-CÂHIZ (1995), El-Kavl Fî’l-Biğâl, Nşr. Charles Pellat, Dâru’l-Ceyl, Beyrut.
• EL-EHDEB, Mervân (2012), Cihâ ve Şilletuhu Kısasun Şa‘biyyetun mine’ş-Şark, Semîr, Beyrut.
• EL-MEYDÂNÎ EN-NÎSÂBÛRÎ (1392h), Mecmu‘u’l-Emsâl, Thk Muhammed Muhyî’d-Dîn ‘Abdu’l-Hamîd, 1 Cilt, Dâru’l-Ma‘rife, Beyrut.
• EL-MISRÂTÎ, ‘Alî Mustafâ (1985), Cuhâ fî Libyâ Dirâse fî’l-Edebi’ş-Şa‘bî, el Munşeetu’l-‘Âmme Lilneşri ve’t-Tevzi‘, Libya.
• EN-NECCÂR, Muhammed Receb (1978), Cuhâ’l-‘Arabî, ‘Âlemu’l-Ma‘rife, Kuveyt.
• FİRRÂC, ‘Abdu’s-Settâr Ahmed (2008), Ahbâru’l-Cuhâ, Mektebe Mısır, Mısır.
• GÖRKEM, İsmail (2012), “Nasreddin Hoca Olgusunun Algılanması ve Anlamlandırılması Üzerine”, Türkbilig, 23, 83-106.
• HASAN, Şevkî (2016), Nevâdir Cuhâ li’l-Etfâl, el-Mu’essesetu’l-‘Arabiyyetu’l-Hadîs, Mısır.
• İBNU’N-NEDÎM (1348), El-Fihrist, Dâru’l-Ma‘rife, Kahire.
• İSİMSİZ, “Fî Misli Hazâ’l-yevmî Rahale eş-Şâir Ahmed Ahmed Kunâbe”, Bivâbetu’l-Vasat, (2022, 17 Ekim), Erişim Adresi: https://alwasat.ly/news/art-culture/269780.
• İSİMSİZ, (2022, 17 Ekim). “eş-Şâ’ir Ahmed eş-Şârif”, Cem‘iyyetu’l-İhyâ ve’t-Tecdîd, Erişim Adresi: https://ahya.ly/الشاعر-أحمد-الشارف/
• İSİMSİZ, “el-‘Â’ilâtu’l-Lubnâniyye … Rıhle fî Cuzûri’t-Târîh Âl Cuhâ”, Zahle Dar Salem, (2025, 18 Nisan), Erişim Adresi: https://zahledarsalem.com/18931/
• KALAYCI, Muhammed (2021), “Nasreddin Hoca Fıkralarında Şahıs Kadrosu”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 4, 251-261.
• KİYLÂNÎ, Kâmil (2012), Cuhâ ve’l-Bahlâ’, Hindâvî, Mısır.
• MARZOLPH, Ulrich (1995), “Molla Nasr al –Din in Persia”, Iranian Studies, 28, 3-5.
• MARZOLPH, Ulrich (2005), “Juha in the Arabian Nights”, Journal of Arabic Literature, 36.3, 311-322.
• PROPP, Vladimir (1997), Theory and History of Folklore, vol.5, University of Minnesota Press, Mineapolis.
• PROPP, Vladimir (2009), Morphology of the Folktale, University of Texas Press, Austin.
• SAKAOĞLU, Saim (1985), “Balkan Ülkelerinde Nasrettin Hoca’ya Mâl Edilen Bölge Tiplerine Ait Fıkralar”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 33.1985, 131-135.
• ŞENOCAK, Ebru (2016), “Bir Mit Yaratıcısı Olarak Nasreddin Hoca”, AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 4.8, 159-168.
• WULF, Christoph (2015), Tarihsel Kültürel Antropoloji, Çev. Özgür Dünya SARISOY, Dipnot Yayınları, Ankara.