Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil’s Verse Drama Named Ma’şûka Yâhûd Muhâfaza-i Aşk

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 329 - 354, 19.01.2026

Fikri Kula

https://doi.org/10.33207/trkede.1764127

Öz

One of the new genres that entered Turkish literature during the Westernization period was Western-style theatre. Verse theatre, born from the union of poetry and theatre, is a form of Western-style theatre. This form, in which Western writers frequently wrote works, began to be used from the earliest examples of Western-style Turkish theatre. Under the influence of Westernization, some thinkers in the Ottoman Empire argued that Western civilization was the only civilization that could be taken as an example and that the Ottoman Empire should also be included within the circle of Western civilization. On the other hand, thinkers and artists who defend the view that the ancient traditions of the nation and the principles of the Islamic religion should be preserved in interaction with the West and that a unified whole should be achieved, turn to history as a basis for this view. This trend brought about the inclusion of Andalusian history, one of the peak examples of Islamic civilization, in works published after the Tanzimat. In addition to different literary genres dealing with the history of Andalusia, especially the works of Abdülhak Hâmid Tarhan, Nazife, Tezer, Abdullahü’s-Sagîr, which are within the Andalusian circle, are in the form of verse drama. Abdülhak Hâmid Tarhan, one of the pioneers of the modernization process of Turkish literature, influenced many names with his groundbreaking writing, and he had a great influence on Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil, one of the artists of the Ara Nesil, and this influence resulted in Tepedelenlizâde writing all of his plays in verse. Tepedelenlizade wrote the work Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk to imitate Hâmid’s work Nazife. The work Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk is one of the pioneers of verse drama examples in Turkish literature and is also important because it takes its subject from Andalusian history, one of the important themes of the period. In this study, Tepedelenlizâde Hüseyin Kamil's play Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk, which has not been translated into Latin letters before, will be translated and examined, its place in Tepedelenlizâde's art will be emphasized and a comparison will be made with the work Nazife, which was written as an imitation.

Anahtar Kelimeler

Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil , verse drama , Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk , Abdülhak Hâmid Tarhan , Nazife.

Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil'in Ma'şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk Adlı Manzum Tiyatrosu

Öz

Batılılaşma döneminde Türk edebiyatına giren yeni türlerden biri Batı tarzı tiyatrodur. Şiir ile tiyatronun birlikteliğinden doğan manzum tiyatro, Batı tarzı tiyatronun bir formudur. Batılı yazarların sıkça eser verdiği bu form, Batılı tarzdaki Türk tiyatrosunun ilk dönem örneklerinden itibaren kullanılmaya başlanır. Batılılaşmanın etkisiyle Osmanlı Devleti’nde bazı mütefekkirler Batı medeniyetinin örnek alınabilecek tek medeniyet olduğunu ve Osmanlı’nın da Batı medeniyeti dairesine girmesini savunurlar. Buna mukabil, Batı ile etkileşimde milletin kadim geleneğinin ve İslam dininin esaslarının da muhafaza edilerek terkibe ulaşılması görüşünü savunan mütefekkir ve sanatkârlar bu görüşe dayanak olarak tarihe yönelirler. Bu yöneliş İslam medeniyetinin zirve örneklerinden Endülüs tarihinin Tanzimat sonrasında yayımlanan eserlerde konu edinilmesini beraberinde getirir. Endülüs tarihini işleyen farklı edebi türlerin yanı sıra özellikle Abdülhak Hâmid Tarhan’ın Endülüs dairesi içinde yer alan Nazife, Tezer, Abdullahü’s-Sagîr eserleri manzum tiyatro formundadır. Türk edebiyatının yenileşme sürecinin öncülerinden Abdülhak Hâmid Tarhan, ufuk açıcı kalemiyle birçok ismi etkilediği gibi Ara Nesil sanatkârlarından Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil’in üzerindeki tesiri büyük olup bu etki Tepedelenlizâde’nin bütün tiyatrolarını manzum olarak kaleme alması sonucunu doğurur. Tepedelenlizâde, Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk eserini Hâmid’in Nazife eserini taklit etmek için yazar. Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk eseri Türk edebiyatının manzum tiyatro örneklerinin öncülerinden olup konusunu dönemin önemli temalarından Endülüs tarihinden almasıyla da önem arz eder. Bu çalışmada Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil’in daha önce Latin harflerine aktarılmamış Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk oyunu çevrilip incelenerek Tepedelenlizâde’nin sanatındaki yeri vurgulanacak olup taklit olarak yazıldığı Nazife eseriyle mukayesesi yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil , manzum tiyatro , Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk , Abdülhak Hâmid Tarhan , Nazife.

Kaynakça

• AĞCA, Ümran (2001), Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil -Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri-, Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
• Ahmed Rasim (1980), Matbuat Hatıralarından Muharrir, Şair, Edib, Haz. Kâzım YETİŞ, Tercüman, 1. Baskı, İstanbul.
• ALAN, Selami (2021)., “Türk Edebiyatında Tanzimat’tan Servet-i Fünûn’a Uzanan Köprü: ‘Ara Nesil’”, Akademik MATBUAT, 5.2, 61-90.
• AND, Metin (1983), Şair Evlenmesi’nden Önceki İlk Türkçe Oyunlar, İnkilâp ve Aka Kitabevi, İstanbul.
• AND, Metin (2014), Başlangıcından 1983’e Türk Tiyatro Tarihi, İletişim Yayınları, 7. Baskı, İstanbul.
• AYVAZOĞLU, Beşir (1996), “Edebiyatımızda Endülüs”, Ed. Ahmet BELADA, Endülüs’ten İspanya’ya, TDV Yayınları, Ankara, 79-85.
• BİRİNCİ, Necat (2000), “Ara Nesil Edebiyatı”, Edebiyat Üzerine İncelemeler, Kitabevi Yayınları, İstanbul, 89- 110.
• ÇETİNDAŞ, Dilek (2017), “Tepedelenlizade Hüseyin Kâmil ve Santimantal, Gotik, Manzum Soliloğu: Bir Müteverrimenin Hissiyatı”, SOBİDER, 17, 114-151.
• ENGİNÜN, İnci (2016), Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat’tan Cumhuriyet’e, Dergâh Yayınları, 11. Baskı, İstanbul.
• GARİPER, Cafer (2013), “Ara Nesil”, Ed. Ramazan KORKMAZ, Yeni Türk Edebiyatı El Kitabı, Grafiker Yayınları, 3. Baskı, Ankara,109-120.
• GÜNDOĞDU, Mehmet Ali (2017), “Tanzimat Yazarlarına Göre Endülüs’ün Yıkılış Sebepleri”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED],58, 315-338.
• GÜNEŞ, Mehmet (2019), “Vicdanın Sesiyle Vuslata Ermek Şemsettin Sami’nin Vicdan Piyesinde Endülüs Müslümanlarının Dramı”, Ed. Üzeyir ASLAN ve Hakan TAŞ, Vakıf İnsan Prof. Dr. Hikmet Özdemir Armağanı, Kriter Yayınları, İstanbul, 404-411.
• GÜRSOY, Belkıs (1995), “Türk Edebiyâtında Endülüs”, Kubbealtı Akademi Mecmûası, 24.1, 9-22.
• HARMANCI, Abdullah (2019), “Edebiyatımızda ‘Ara Nesil’”, Medeniyet ve Toplum Dergisi (METDER), 3.2, 157-166.
• İNAL, İbnü’l-Emin Mahmud Kemal (2000), Son Asır Türk Şairleri (Kemâlü’ş-Şuarâ), Haz. Metin Kayahan ÖZGÜL, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, Ankara.
• KAPLAN, Mehmet (2011), Tevfik Fikret (Devir,Şahsiyet,Eser), Dergâh Yayınları, 14. Baskı, İstanbul.
• KARACA, Alâaddin (1989), “Edebiyatımızda Endülüs”, İlim ve Sanat, 24, 34-39.
• OKAY, Orhan (2011), Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı, Dergâh Yayınları, 3. Baskı, İstanbul.
• ÖZGÜL, Metin Kayahan (2013), “Edebiyatın Melez Güzelleri”, Kandille İskandil, Kitabevi Yayınları, İstanbul, 211- 231.
• TARHAN, Abdülhak Hâmid (2002), Abdülhak Hâmid Tarhan Tiyatroları 5 Tarık, İbn Musa, Tezer, Nazife, Abdullahü’s-Sagîr, Haz. İnci ENGİNÜN, Dergâh Yayınları, İstanbul.
• Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil (1302), “Mukaddime”, Gülşen, 25, 98-99.
• Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil (1303), Ma’şûka yâhûd Muhâfaza-i Aşk, Matbaa-i Ebüzziyâ, İstanbul.
• Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil (1304), Bir Müteverrimenin Hissiyatı, Şirket-i Mürettibiye Matbaası, İstanbul.
• ULUSOY TUNÇEL, Ayşe (2007), “Türk Edebiyatında ‘Manzum Tiyatro’ Formunun Doğuşu”, Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 24, 43-66.
• YILMAZ, Enser (2022), “Hyde Park’tan Geçerken Şiirine Yazılan Bir Nazire: Tepedelenlizâde Hüseyin Kâmil’in Bursa’dan Gelirken Yahut Türrehâtımdan Bir Parça Başlıklı Şiiri”, Edebî Eleştiri Dergisi, 6.2, 192-209.
• Ziya Paşa (2017), Endülüs Tarihi, Haz. Yasemin ÇİÇEK, Timaş Yayınları, 7. Baskı, İstanbul.