Muhammed İkbal'in Cebrail Kanadı Eserinde İslam Medeniyetinin Yüceltilmesi ve Geçmişe Özlem

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 31, 305 - 327, 19.01.2026

Mehmet Kemal Çakmakçı

https://doi.org/10.33207/trkede.1783412

Öz

ÖZ: Bu çalışmada, modern İslam dünyasının önde gelen şair ve düşünürlerinden Muhammed İkbal'in Cebrail Kanadı adlı eseri, İslam medeniyeti ve Müslümanların tarihsel gelişimine dair görüşleri bağlamında kapsamlı bir metin analizine tabi tutulmuştur. İkbal'in bu eseri, Müslümanların geçmişteki bilim, felsefe, sanat ve ahlak alanlarındaki parlak dönemlerine duyduğu derin özlemi yansıtmakta, aynı zamanda o dönemin ruhani ve siyasi liderlerini, adalete dayalı yönetim anlayışını ve insan odaklı yaklaşımını merkeze almaktadır. Şair, Gazneliler ve Selçuklular gibi İslam’a hizmet etmiş güçlü devletlerin ruhunun yeniden canlanmasını arzulamaktadır. Endülüs'teki Kurtuba Camii gibi mimari şaheserler üzerinden İslam'ın evrensel ilham kaynaklarını yüceltmektedir. İkbal, bu kültürel ve entelektüel mirasın çağdaş Müslüman toplulukları için bir uyanış ve ilham kaynağı olması gerektiğine inanmaktadır. Ona göre, Müslümanlar tarihi miraslarından ders çıkararak ataletten ve pasiflikten kurtulmalı, modern dünyanın zorlukları karşısında dinamik, yenilikçi ve manevi değerlere bağlı bir duruş sergilemelidir. İslam medeniyetinin kendi sınırlarını aşarak dünyaya bilgi aktarımı ve aydınlanma taşıdığını dile getiren şair, ortaçağ Avrupası’nda Müslüman bilim adamlarının, astronomi, felsefe, matematik, tıp ve sanat alanlarındaki etkilerine de yine bu eserde yer vermiştir. Şair, gençlerin durağan olmamalarını, geçmiş dönem İslam âlimlerinin ve devletlerinin ihtişamlı zamanlarındaki gibi ilim, bilim, siyaset ve sanat gibi alanlarda kendilerini geliştirerek sürekli bir gelişim içerisinde olmalarını öğütlemiştir. İslam’ın yalnızca bir inanç sistemi olmadığını, aynı zamanda teslimiyet, direniş ve fedakârlık olduğunu da vurgulayan Muhammed İkbal, şiirleri vasıtasıyla şefkatli, merhametli ve hoşgörülü olmanın İslam'ın bireyin iç dünyasında yarattığı bir dönüşüm olduğuna dikkat çekmiştir. Bu çalışma, İkbal'in Cebrail'in Kanadı eserini, sadece estetik bir şiir koleksiyonu olarak değil, aynı zamanda Müslüman toplumların öz değerlerini yeniden keşfetmeleri ve modern dünyada etkin bir rol üstlenmeleri için güçlü bir çağrı niteliği taşıyan bir metin olarak ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Urdu Dili ve Edebiyatı , Muhammed İkbal , Cebrail Kanadı , İslam Medeniyeti , Geçmişe Özlem

The Exaltation Of Islamic Civilisation And Nostalgia For The Past In Muhammad Iqbal's Gabriel's Wing

Öz

In this study, Muhammad Iqbal's work Gabriel’s Wing, by one of the leading poets and thinkers of the modern Islamic world, has been subjected to a comprehensive textual analysis in the context of his views on Islamic civilisation and the historical development of Muslims. Iqbal's work reflects his deep longing for the brilliant periods of Muslims in the fields of science, philosophy, art and ethics in the past, while also focusing on the spiritual and political leaders of that era, their understanding of justice-based governance and their human-centred approach. The poet yearns for the revival of the spirit of powerful states that served Islam, such as the Ghaznavids and Seljuks. He extols the universal sources of inspiration of Islam through architectural masterpieces such as the Great Mosque of Córdoba in Andalusia. Iqbal believes that this cultural and intellectual heritage should be a source of awakening and inspiration for contemporary Muslim communities. According to him, Muslims should learn from their historical heritage to break free from inertia and passivity, and adopt a dynamic, innovative stance rooted in spiritual values in the face of the challenges of the modern world. The poet, who states that Islamic civilisation transcended its own boundaries to bring knowledge and enlightenment to the world, also highlights the influence of Muslim scientists in the fields of astronomy, philosophy, mathematics, medicine and art in medieval Europe in this work. The poet advised young people not to be stagnant, but to constantly develop themselves in fields such as science, politics and art, as Islamic scholars and states did in their glorious times in the past. Emphasising that Islam is not merely a belief system but also represents submission, resistance and sacrifice, Muhammad Iqbal draws attention through his poems to the fact that being compassionate, merciful and tolerant is a transformation created by Islam within the individual's inner world. This study approaches Iqbal's work Gabriel’s Wing not merely as an aesthetic collection of poetry, but as a text that serves as a powerful call for Muslim societies to rediscover their core values and take on an active role in the modern World.

Anahtar Kelimeler

Urdu Language and Literature , Muhammad Iqbal , The Wing of Gabriel , Islamic Civilization , Longing for the Past

Kaynakça

• BEKSAC, E. (2002). Kurtuba Ulucamii. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları.
• CAKMAKCİ, M. K. (2025). Muhammed İkbal’in “Hareket Zili” Eserinde Edebi Şahsiyetler. Söylem Filoloji Dergisi, 10 (1), 205-223.
• DEMIRCI, M. (1997). Hakîkat-i Muhammediyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
• IQBAL, A. (2012). Bal-e-Jibril. New Delhi: Islamic Book Foundation.
• IQBAL, M. (2010). Muhammed İkbal Külliyatı. (A. M. Şahin, Çev.)Şiir Serisi. İstanbul: Irmak Yayınevi.
• IQBAL, M. (2013). Cebrail Kanadı. (C. Soydan, Çev.). Ankara: Hece Yayınları.
• ISSEVER, M. R. (2024). Muhammad Iqbal and the Turks. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 8 (2), 243-257. doi:10.52115/apjir.1530081
• KUYUMCU, H. (2011). Çocuk ve Genç İkbal’in Şiir Dünyasında. Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (5), 71-88.
• NASIRUDDIN, M. (2018). Fikr-e Iqbal ki Roşni mein Nojawan Nasl ke liye Shahin betour Alamet. Khayabaan, (38), 140-152.
• SOYDAN, C. (2003). İkbal Felsefesinde Kadının Yeri. Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 3 (9), 55-66.
• YEZDANI, H. H. (2005). Şerh-i Bal-i Cibril. Lahor: Sang-i Mil Publications.