Osmanlı Toplumunda Sağlığı Etkileyen Unsurların Batılı Seyyahların Eserleri Çerçevesinde Değerlendirilmesi (XVI-XVII. Yüzyıl)

Öz

Bu çalışma XVI. ve XVII. yüzyıllarda Batılı seyyahların gözlemlerini temel alarak Osmanlı coğrafyasında sağlık ile ilgili uygulamaları algı ve söylem ekseninde ele almaktadır. Batılı seyyahların gözlemleriyle sağlığa etki eden faktörler, kaderci yaklaşım, temizlik usulleri ve bazı tedavi yöntemleri olarak tasnif edilebilmektedir. Onların bu gözlemleri yalnızca toplumun etki ve tepkilerini değil aynı zamanda seyyahların zihinsel dünyalarının söylemlerine yansımasını göstermektedir. Çalışma, esas alınan yüzyıllarda seyyahların izlenimleriyle uygulanan alternatif tedavi yöntemlerinin toplum sağlığına olan etkisini ortaya koymaktadır. Yöntem olarak bu çalışma, literatürdeki betimleyici ve karşılaştırmalı yaklaşımlardan ve sadece tarihsel veri sunan çalışmalardan farklı olarak sağlığı etkileyen unsurları seyyahların algı ve söylemleri ile değerlendirmektedir. Çalışmanın hedefi XVI-XVII. asırlarda sağlık olgusunun seyahatnamelere nasıl yansıdığı ve hangi kültürel kodlar üzerinden sağlık sisteminin işlevselliğini etkilendiğini ortaya koymaktır. Bu araştırma seyyahların anlatıları neticesinde Osmanlı toplumunun sağlık sistemine yaklaşımını sadece bilimsel açıdan değil aynı zamanda pratik, geleneksel ve önleyici alternatif tedavi tutumlarının da mevcut olduğunu açık bir biçimde göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Seyahatname
• Seyyahlar
• Sağlık
• Hastalık
• Tedavi.

An Assessment of the Factors Affectıng Health in Ottoman Socıety Based on the Works of Western Travelers (XVI-XVII. Century)

Öz

This study deals with the practices related to health in the Ottoman geography on the axis of perception and discourse, based on the observations of Western travelers' in the XVIth and XVIIth centuries. Factors affecting health, as observed by Western travelers', can bef classified as a fatalistic approach, methods of cleanliness, and certain treatment methods. Their observations reveal not only the society's influences and reactions but also the reflections of the travelers' mental worlds in their discourses. The study reveals the impact of alternative treatment methods applied based on travelers' impressions during the centuries in question on public health. As a method, this study differs from descriptive and comparative approaches in the literature and studies that only present historical data in that it evaluates factors affecting health through travelers' perceptions and discourses. The aim of the study is to reveal how the phenomenon of health was reflected in travelogues in the XVI-XVIIth centuries and through which cultural codes the functionality of the health system was affected. This research clearly demonstrates that, based on travelers' accounts, the Ottoman society's approach to healthcare was not solely scientific but also included practical, traditional, and preventive alternative treatment practices.

Anahtar Kelimeler

• Travelogue
• Travelers
• Health
• Disease
• Treatment.

Kaynakça

1. Batğı, Ö. (2017). “Seyahatnamelerde Osmanlı İnsanının Hastalıkları ve Tedavi Yöntemleri”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 4(8), 169-182.
2. Erer, S. ve Atıcı, E. (2010). “Selçuklu ve Osmanlılarda Müzikle Tedavi Yapılan Hastaneler”, Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 36(1), 29-32.
3. Hans Dernschwam (1987). İstanbul ve Anadolu’ya Seyahat Günlüğü, (Çev: Y. Önen), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
4. Jean-Baptiste Tavernier. (2006). Tavernier Seyahatnamesi, (Çev: T. Tunçdoğan), Kitap Yayınevi, İstanbul.
5. Jean Chardin. (2014). Chardin Seyahatnamesi, (Çev: A. Meral), Kitap Yayınevi, İstanbul.
6. Jean Thevenot. (1727). Voyages de Mr. de Thevenot en Europe, Asie, & Afrique. Erişim Tarihi:05.04.2026. https://archive.org/details/A056317063/page/114/mode/2up.
7. Jean Thevenot. (2014). Thevenot Seyahatnamesi, (Çev: A. Berktay), Kitap Yayınevi, İstanbul.
8. Luigi Bassano. (1545). I costumi et i modi particolari de la vita de Turchi. Erişim Tarihi: 04.04.2026. https://books.google.com.tr/booksid=pYIJLNl9RrwC&pg=PP4&hl=tr&source=gbs_selected_pages&cad=1#=twopage&q&f=false.

9. Luigi Bassona. (2011). Kanuni Dönemi Osmanlı İmparatorluğu’nda Gündelik Hayat, (Çev: S. Cangi), Yeditepe Yayınları, İstanbul.
10. Michael Heberer. (1610). Aegyptiaca Servitus: Das ist, warhafte Beschreibung einer dreyjährigen Dienstbarkeit, so zu Alexandrien in Egypten ihren Anfang und zu Constantinopel ihr Endschafft genommen. Erişim Tarihi: 05.04.2026. https://www.digitalesammlungen.de/en/view/bsb11921957page=342,343&q=Ottoman.
11. Michael Heberer. (2003). Osmanlı’da Bir Köle Brettenli Michael Heberer’in Anıları 1585-1588, (Çev: T. Noyan), Kitap Yayınevi, İstanbul.
12. Nicolas de Nicolay. (1568). Les quatre premiers livres des Navigations et peregrinations Orientales. Erişim Tarihi: 04.04.2026. https://books.google.com.tr/booksid=o1dOAAAAcAAJ&pg=PP20&hl=tr&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=twopage&q&f=false.
13. Nicolas de Nicolay. (2014). Muhteşem Süleyman’ın İmparatorluğunda, (Çev: Ş. Tekeli- M. Tokyay), Kitap Yayınevi, İstanbul.
14. O.G. Busbecq. (2002). Türk Mektupları, (Haz: R. Kibar), Kırk Ambar Kitaplığı, Ankara.
15. Pierre Belon. (2020). Pierre Belon Seyahatnamesi İstanbul ve Anadolu Gözlemleri (1546-1548), (Çev: H. Yalın), Kitap Yayınevi, İstanbul.
16. Özaykal, M. (2021). “Fetvalar Işığında Osmanlı’da Salgın Hastalıklar”, Dinî ve Etik Yönleriyle Salgın Hastalıklar (Ed: T. Erkoç Baydar), İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
17. Salomon Schweigger. (2004). Sultanlar Kentine Yolculuk (1578- 1581), (Çev: T. Noyan), Kitap Yayınevi, İstanbul.
18. Stephan Gerlach. (2007). Türkiye Günlüğü 1577-1578, (Çev: T. Noyan), II, Kitap Yayınevi, İstanbul.
19. Sarı, N. (1998). “Hekimbaşı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XVII, 161-164.
20. Üçel, A. G. (2018). Avrupalı Seyyahların Gözünden Osmanlı Dünyası ve İnsanları (1530-1699), İletişim Yayınları, İstanbul.
21. Yavuz, Z. (2024). “Gelecek Olumsallar Doğrulu ve Teolojik Fatalizm”, Dini Araştırmalar Dergisi, 67, 95-126.