MİNUA/ŞAMRAM KANALI YAZITLARININ GÜNCEL DURUMU VE KANALIN YENİDEN DEĞERLENDİRİLMESİ

Yıl 2026, Sayı: 5, 26 - 50, 26.03.2026

Murat Şen

https://izlik.org/JA29DJ77ZH

Öz

Urartuların, MÖ 9. yy. ile 7. yy. arasında, Van ve çevresinde kurmuş olduğu krallık yaklaşık 250 yıl bölgede hüküm sürmüştür. Kendinden önceki yaşam tarzını önemli oranda değiştirerek yeni bir siyasi, kültürel ve ekonomik oluşum başlatan Urartular yeni kent modellerinin ortaya çıkmasında öncü bir rol üstlenmişlerdir. Kurdukları yeni ve büyük organizasyon için suyu kendi formatlarına uygun bir şekilde yeniden planlamakta oldukça önemli bir role sahiptir. Yerleşimlerin su ihtiyacını karşılamak için su kanalları, barajlar, setler, su köprüleri, istinat duvarları ve sarnıçlar inşa eden Urartuların, Van merkezdeki en önemli su projelerinden biri Minua/Şamram Kanalı olarak bilinmektedir. Kanal, rezervuar alanı ile birlikte yaklaşık 55 km’lik bir uzunluğa sahiptir. Erek (Varag) Dağı’nın güneybatı etekleri boyunca devam eden kanalın inşası, kimi yerde kayaların oyulmasıyla devam etmiş; kimi yerde ise kil beden duvarları şeklinde vücut bulmuştur. Kanalın inşa programı içerisindeki en önemli kısımları içerisinde beden duvarları, istinat duvarları, köprüler ve yazıtlar bulunmaktadır. Bu çalışmada, Minua/Şamram Kanalı’nın önemli bir parçası olan yazıtların güncel durumları ele alınırken; aynı zamanda kanalın ismi üzerine bir değerlendirme yapılmıştır. Yazıtların kanalın hangi kısmına tekabül ettiği de çalışmada gösterilmektedir. İsmi üzerine yapılan değerlendirmede ise Şamram isminin kanalın asıl isminin önüne nasıl geçtiği üzerine bazı saptamalarda bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Urartu , Minua Kanalı , Urartu Yazıtı , Şamram , Antik Sulama Sistemleri

THE PRESENT CONDITION OF THE MINUA/ŞAMRAM CANAL INSCRIPTIONS AND A RE-EVELUATION OF THE CANAL

https://izlik.org/JA29DJ77ZH

Öz

The Urartian kingdom, established in and around the Van region between the ninth and seventh centuries BCE, dominated the area for approximately 250 years. By profoundly transforming pre-existing lifeways, the Urartians initiated a new political, cultural, and economic order and played a formative role in the development of new urban models. Within the framework of this large-scale and centrally organized system, the deliberate restructuring and control of water resources constituted a fundamental component of state planning. To meet the water demands of their settlements, the Urartians constructed an extensive infrastructure that included canals, dams, embankments, aqueducts, retaining walls, and cisterns. One of the most significant hydraulic projects in the central Van region is the Minua/Šamram Canal. Including its associated reservoir system, the canal extends for approximately 55 km. Running along the southwestern slopes of Mount Erek (Varag), its construction involved bedrock cutting in certain sections, while in others it was realized through substantial earthen embankment walls. Key elements of the canal’s construction program comprise embankment walls, retaining walls, bridges, and inscriptions. This study focuses on the current condition of the inscriptions, which represent a crucial component of the Minua/Šamram Canal, while simultaneously reassessing the nomenclature of the canal itself. The spatial distribution of the inscriptions and their correspondence to specific segments of the canal are also documented. In addressing the issue of nomenclature, particular emphasis is placed on the processes through which the name Šamram came to supersede the canal’s original designation.

Anahtar Kelimeler

Urartu , Minua Canal , Urartian Inscription , Shamram , Ancient Irrigation Systems

Kaynakça

• Belck, W., Lehmann, C. F. (1892-a). Inuspuas Sohn des Menuas. ZA, 7, 255-267.
• Belck, W., Lehmann, C. F. (1892-b). Über neuerliche aufgefundene Keilinschriften in russisch und türkisch Armenien. ZE, 24, 122-152.
• Belck, W., Lehmann, C. F. (1900-a). Bericht über die armenische Forschungsreise der H. Hrn. W. Belck und C. F. Lehmann. VBGAEU, 32, 29-66.
• Belck, W., Lehmann, C. F. (1900-b). Bericht über die Ergebnisse der von Dr. W. Belck und Dr. C. F. Lehmann 1898/1899 ausgeführten Forschungsreise in Armenien. Sitzungsberichte der Könglich Preussischen Akademie der Wissenschaft, 619-639.
• Belli, O. (1988). Van Bölgesi’nde Urartu Baraj ve Sulama Sisteminin Araştırılması. AST, 6, 313-331.
• Belli, O. (1996). Doğu Anadolu Bölgesi'nde Keşfedilen Urartu Barajlarına Toplu Bir Bakış. Belleten, 60/229, 631-680.
• Belli, O. (1999). Dams, Reservoirs and Irrigation Channels of the Van Plain in the Period of the Urartian Kingdom. AS, 49, 11-26.
• Burney, C. (1972). Urartian Irrigation Works. AS, 22, 179-186.
• Çifci A., Greaves A. M. (2013). Urartian Irrigation System: A Critical Review. ANES, 50, 191-214.
• Dinçol, A. M., Kavaklı E. (1978). Van Bölgesi’nde Bulunmuş Yeni Urartu Yazıtları. AnAr Ek Yayın, 73, XVIII, İstanbul.
• Evliya Çelebi. (2010). Seyahatname (17. yüzyıl) (Kahraman S.A., Dağlı Y. Ed.), 4-1, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• Erdoğan, S. (2017). Minua (Şamram) Kanalı ve Tariria Bahçesi İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 36, 11-24.
• Frahm, E. (2020). From Sammu-ramat to Semiramis and Beyond: Metamorphoses of an Assyrian Queen. In A. W. Lassen, S. Wagensonner Eds. Women at the Dawn of History. Yale Babylonian Collection, Yale University, New Haven, Connecticut, 46-111.
• Friedrich, J. (1932). Kleinasiatische Sprachdenkmäler (Kleine texte für Vorlesungen und Übungen 163), Berlin.
• Garbrecht, G. (1980). The Water Supply Systemat Tuspa (Urartu). World Archaeology, 11, (3), 306-312.
• Hammer, E. (2022). Role and Characteristics of Irrigation in the Kingdom of Urartu. (Edt. Rost, S.) Irrigation in Early States: New Diractions, Oriental Institute Publications, Chicago, 267-303.
• Khorenats’i, Moses. (1978). History of the Armenians, (Çev. Thomson, R. W.), Harvard University Press, London.
• Kleis, W. (1980). Bastam, an Urartian Citadel Complex of the Seventh Century B.C. American Journal of Archaeology, 84, (3), 299-304.
• König, F. W. (1955). Handbuch Der chaldischen Inschriften, Teil. I.
• König, F. W. (1957). Handbuch Der chaldischen Inschriften, Teil. II. 1957.
• Luckenbill, D. D. (1926). Ancient Records of Assyria And Babylonia, I, University of Chicago Press.
• Luckenbill, D. D. (1927). Ancient Records of Assyria And Babylonia, II, University of Chicago Press.
• Lehmann-Haupt, C., F. (1926). Armenien Einst und Jetzt: Reisen und Forschungen, Berlin und Leipzig, B. Behrs Verlag/Friedrich Feddersen.
• Lehmann-Haupt, C., F., (1928-35). Corpus Inscriptionum Chaldicrum 1, 2, W. de Gruyter & Company.
• Lehmann-Haupt, C., F., “Nachtrag zu seiner Mitteilung über neu gefundene chakdische Inschrifen”, ZE, 36: 765.
• Mandacı, E. (2020). Yeni Asur Krallarının Bayındırlık Faaliyetleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, (2), 435-458.
• Melikişvili, G. A. (1960). Urartskiye klinoobrazniye nadpisi, Moskova.
• Öğün, B. (1970). Van’da Urartu Sulama Tesisleri ve Şamram (Semiramis) Kanalı, Anadolu Matbaası.
• Payne, M. R. (1997). Urartu Yazılı Belgeler Kataloğu, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Payne, M. R. (2006). Urartu Çivi Yazılı Belgeler Kataloğu, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Grayson, A. K. (1987). The Royal Inscriptions of Mesopotamia Assyrian Periods Volume I, Assirian Rulers of the Third and Second Millennia BC (To 1115 BC), University of Toronto Press.
• Grayson, A. K. (2002). The Royal Inscriptions of Mesopotamia Assyrian Periods Volume II, Assirian Rulers of the First Millennium BC I (1114-859 BC), University of Toronto Press.
• Salvini, M. (2008). Corpus dei testi urartei, I, Roma, 2008.
• Salvini, M. (1992/1). Il canale di Semiramide. Geographia Antiqua I, 67-80.
• Sandalgian, J. (1900). Les inscriptions cunéiformes Urartiques: transcrites avec une triple traduction İnterlinéaire en Arménien classique, en Latin et en Française, suivies d’un glossaire et d’une grammaire, Venedik.
• Sarkisian, P. N. (1864). Telagroutiunk i pokr yev i mej hays, Venedik.
• Sevin, V. (2000). Urartu Bahçeleri, Belleten, LXIV, 240, 395-414.
• Schulz, F. E. (1840). Memoire sur le lac de Van et ses Environs, JA, 3 (9), 257-323.
• Siddall, L. R. (2015). An Inscription of Ashurnasirpal II in the Australian Institute of Archaeology, ANES, 52.
• Ur, J. (2005). Sennacherib's Northern Assyrian Canals: New Insights from Satellite Imagery and Aerial Photography, IRAQ, 67, no: 1, British Institute.