Çağdaş Bilimkurgu Sinemasında Yapay Zeka ve Posthüman Beden Temsilleri: Oblivion (2013), Ex Machina (2014) ve Upgrade (2018) Filmleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz

Öz

Yapay zekânın yaşamımızın bir parçası olmaya başladığı zaman diliminde üretilmiş olan çağdaş bilim kurgu filmleri, teknolojik gelişmeleri insan varlığını temelden etkileyen varoluşsal bir dönüşüm olarak yansıtmaya başlamıştır. Yapay zekâ ve robot teknolojilerindeki gelişmelerin ivme kazandığı 2010’lu yıllarda yapılan Oblivion (2013), Ex Machina (2014) ve Upgrade (2018) filmleri, yapay zekânın farklı şekillerde bedenlenerek insan varlığının karşısına çıkışını konu edinmektedir. Yapay zekâ ve posthüman bedenin bu filmlerde ne şekilde temsil edildiğini ortaya koymayı amaçlayan bu çalışmada, incelenen filmler posthümanist kuramın önde gelen temsilcilerinden Donna Haraway’in ‘siborg’ ve N. Katherine Hayles’in ‘bedenlenme’ kavramları çerçevesinde metinsel analiz ve karşılaştırmalı analiz yöntemleriyle çözümlenmiştir. İnceleme sonucunda yapay zekânın kontrolünde olan posthüman bedenin,Oblivion filminde kopyalanabilen ve seri üretilebilen biyolojik bir aparat, Ex Machina filminde yedek parçalarla tamir edilebilen sentetik bir arayüz, Upgrade filminde ise işgal edilebilen bir donanım olarak kurgulandığı görülmüştür. Bu filmlerin karşılaştırmalı analizinde ise incelenen tüm filmlerde insanın özerk ve tekil bir varlık olarak merkeze alındığı liberal hümanist anlatının çöküşüne vurgu yapıldığı tespit edilmiştir. Bu filmlerde insanın kendi yarattığı teknoloji karşısında kontrolü yitirmiş pasif bir nesneye, bedeninin ise işgal edilebilir, kopyalanabilir ve yedek protezlerle değiştirilebilir posthüman bir varlığa dönüştüğü sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zeka
• Posthümanizm
• Bedenlenme
• Siborg
• Bilimkurgu Sineması

Representations of Artificial Intelligence and the Posthuman Body in Contemporary Science Fiction Cinema: A Comparative Analysis of Oblivion (2013), Ex Machina (2014), and Upgrade (2018)

Öz

Contemporary science fiction films, produced in an era when artificial intelligence is increasingly integrated into daily life, have started to portray technological advancements as an existential transformation that fundamentally affects human existence. In the 2010s, a period marked by accelerated advancements in artificial intelligence and robotics, films such as Oblivion (2013), Ex Machina (2014), and Upgrade (2018) focus on the role of artificial intelligence materializing in different embodied forms, confronting human existence. This study aims to reveal how artificial intelligence and the posthuman body are represented by analyzing these films through textual and comparative methods drawing upon the concepts of leading posthumanist theorists, namely Donna Haraway’s ‘cyborg’ and N. Katherine Hayles’ ‘embodiment’. The analysis reveals that the posthuman body controlled by artificial intelligence is constructed in Oblivion as a biological apparatus that can be replicated and mass-produced, in Ex Machina as a synthetic interface that can be repaired with spare parts, and in Upgrade as hardware that can be occupied. Furthermore, the comparative approach demonstrates that these films emphasize the collapse of the liberal humanist narrative, which centers on the individual as an autonomous and singular being. The study concludes that in these films, humans, under the dominion of their own created technology, have become passive objects, and their bodies have transformed into posthuman entities that can be occupied, replicated, and replaced with prosthetics.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Posthumanism
• Embodiment
• Cyborg
• Science Fiction Cinema

Kaynakça

1. Ağın, B. (2020). Posthümanizm: Kavram, Kuram, Bilim Kurgu, Siyasal Kitabevi, Ankara.
2. Akbaş, A. (2024). Yapay Zekâ ile Toplumsal Dönüşüm: Sosyolojik Perspektif. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 10(22), 151-180.
3. Akşit, O. O. (2017). Sinemada Özne Olarak Robotlar: Ben, Robot Örneği. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi (8), 1-9.
4. Beyazyüz, S. (2024). Ölümsüzlük Arzusuna Bilim Kurgu Sineması Perspektifinden Bakmak: Elysium ve Upgrade Film Örnekleri. Sinefilozofi Dergisi, Sayı:18, Cilt:9, 309-335.
5. Bulut F ve Özkan G. (2020). Siborg Teknolojisi ve Uygulamalarının Tıp Etiği Açısından Değerlendirilmesi. Uludağ Tıp Dergisi, 46 (2): 255-262.
6. Bukatman, S. (1993). Terminal identity: The Virtual Subject in Postmodern Science Fiction. Duke University Press, Durham.
7. Braidotti, R. (2021). İnsan Sonrası. Çev. Öznur Karakuş, Kolektif Kitap, İstanbul.
8. Copeland, B. J. (2003). The Turing Test. İçinde J. H. Moor (Ed.), The Turing Test: The Elusive Standard of Artificial Intelligence (pp. 1–21). Kluwer Academic Publishers, Dordrecht.

9. Çam, N. (2024). Antihümanizm’in ve Felsefi Posthümanizm’in Karşılaştırmalı Bir Analizi. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 23(2), 634-658.
10. Çelebi, E., ve Gültekin, A. (2020). Ontolojik Sınırların Belirsizliği: Yapay Zekâ, Mit ve Her (Aşk) Filmi Üzerinden Bir Değerlendirme. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 6(1), 40-46.
11. Çelik, E. E. (2017). İnsan ve Sonrası. Felsefi Düşün Akademik Felsefe Dergisi, Sayı: 9 / Hümanizm, s. 1-15.
12. Dağ, A. (2020). İnsansız Dünya Transhümanizm. Ketebe Yayınları, İstanbul.
13. Deacon, D vd. (2021). Researching Communications: A Practical Guide to Methods in Media And Cultural Analysis, Bloomsbury Publishing, Londra.
14. Doğan, H. (2024). İnsan Olmanın Anlamı ve Anlamsızlığı: Posthümanist Sanatın Romantik Estetiği. Art Vision, 30(53), 187-196.
15. Duman Yıldızbakan, T. (2026). Dijital Çağda Öznenin Yeniden İnşası: Hümanizmden Transhümanizme Biyopolitik ve Etik Dönüşümler. Medeniyet Sanat Dergisi, 11(2), 177-191.
16. Foucault, M. (1994). Kelimeler ve Şeyler: İnsan Bilimlerinin Bir Arkeolojisi, Çev. Mehmet Ali Kılıçbay, İmge Kitabevi, Ankara.
17. Garland, A. (Yönetmen). (2014). Ex Machina [Film]. A24; Universal Pictures.
18. Graham, E. L. (2002). Representations of The Post/Human: Monsters, Aliens and Others in Popular Culture, Manchester University Press, Manchester.
19. Haraway, D. J. (1991). Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature, Routledge, New York.
20. Haraway, D. (2006). Siborg Manifestosu, Çev. Akınhay, O., Agora Kitaplığı, İstanbul.
21. Hayles, N. K. (1999). How We Became Posthuman: Virtual Bodies in Cybernetics, Literature, and Informatics, The University of Chicago Press, Chicago.
22. Keskin, S. ve Yılmaz, H. (2023). Ex Machina: Yapay Zekânın Post-Kadınlaştırılması ve Kadınsal Günahkârlığın Sinemasal Yeniden Üretimi. Baçini Sanat Dergisi, 1(2), 1-26.
23. Kosinski, J. (Yönetmen). (2013). Oblivion [Film]. Universal Pictures.
24. Kuhn, A. ve Westwell, G. (2012). A Dictionary of Film Studies. Oxford University Press, Oxford.
25. Kürkçüoğlu, H. (2024). Kültüre Karşı Yapay Zekâ: Posthümanizm, Tekillik ve Jetgiller Yanılgısı. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(48), 2082-2098.
26. Mulvey, L. (2006). Visual pleasure and narrative cinema. İçinde M. G. Durham & D. M. Kellner (Ed.), Media and Cultural Studies: Keyworks (pp. 342–352). Blackwell Publishing.
27. Ormanlı, O. (2021). Neo Sinema: Tekniğe ve Teknolojiye Dair Okumalar. İçinde E. A. Seçmen (Ed.) Blade Runner ve Ötesi: Ex Machina (2014) ve The Archive (2020)’ın Yapay Zekâ ve Sinema İlişkisi Bağlamında İncelenmesi (ss. 525-550). Doruk Yayınları, İstanbul.
28. Öztürk, R. (2025). Cinema and Philosophy: Misunderstanding Freedom and the Existential Error in Ex Machina. Acta Infologica, 9(2), 702-718.
29. Şahin, A. (2021). İnsansız Dünya: Transhümanizm, Necmettin Erbakan Üniversitesi Medeniyet ve Toplum Dergisi, 5 (2), 191-194.
30. Tan, C. (2021). Dehümanizasyonun Gölgesinde, Korporatizmin Hizmetinde bir Posthümanizm Vizyonu: RoboCop. Kültür Araştırmaları Dergisi(9), 199-220.
31. Tarr, A. ve White, D. R. (2018). Introduction, A. Tarr ve D. R. White (Ed.), Posthumanism in Young Adult Fiction: Finding Humanity in a Posthuman World İçinde (pp. ix – xxiv). University Press of Mississippi, Jackson.
32. Vural, A. E. ve Toplu, M. (2025). Dijitalleşen Dünyada Yapay Zekâ ve Yabancılaşma: Her (2013) ve Ex Machina (2014) Filmlerinin Değerlendirilmesi. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 69, 177-193.
33. Whannell, L. (Director). (2018). Upgrade [Film]. Blumhouse Productions.
34. Wolfe, C. (2010). What Is Posthumanism? University of Minnesota Press, Minneapolis.
35. Zengin, F. (2022). Yapay Zekâ ve Sinema. İçinde F. Zengin (Ed.) Yapay Zekâ ve Sinema: Tarihi Arka Plana Bakış (ss. 35- 68). İstanbul Gelişim Üniversitesi Yayınları, İstanbul.