Medya Ekolojisi Perspektifinden Yapay Zekâ: Türkiye'nin Eğitim ve Bilim Alanındaki Arayışları ve Yeni Sorumluluklar

Öz

Yapay zekâ teknolojileri günümüzde salt birer araç olmanın ötesine geçerek insan algısını, kurumsal yapıları ve toplumsal ilişkileri yeniden şekillendiren kuşatıcı bir ekolojik ortam hâline gelmiştir. Bu çalışma, yapay zekânın eğitim ve bilim alanında yarattığı dönüşümü Medya Ekolojisi perspektifiyle ele alarak Türkiye’nin bilgi üretim ve aktarım süreçlerine yön veren Millî Eğitim Bakanlığı (MEB), Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) yapay zekâ düzenleyici metinlerini, strateji belgelerini ve etik rehberlerini incelemektedir. Çalışmanın özgün metodolojik katkısı, medya ekolojisi geleneğinin bir araştırma tasarımına ve geleneğine de dönüştürdüğü Marshall McLuhan’ın Tetrad Dörtlü Analizi’ni klasik kullanımından farklılaştırılarak bir yapısal söylem analizi aracı olarak yeniden kurgulamasıdır. MAXQDA 26 nitel veri analizi yazılımı aracılığıyla metinlerin figür ve zemin analizi yapılmıştır. Analiz bulguları kurumların yapay zekâyı bilişsel ve kurumsal bir kapasite artırıcı olan genişletme unsuru olarak kabul edip hantal süreçleri eskitme yasasıyla tasfiye ettiğini göstermektedir. Ancak teknolojik otomatizmin yol açabileceği sosyal izolasyon, epistemik güven erozyonu ve banalizasyon gibi distopik risklere ve tersine dönme olgusuna karşı millî değerler, akademik dürüstlük ve hukuki hesap verebilirlik gibi insani unsurların şiddetle geri getirildiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak Türkiye’deki eğitim ve bilim kurumlarının yapay zekâ düzenlemeleri basit birer bürokratik kural seti değil ahlaki, hukuki ve pedagojik failliği makineye devretmeyi reddederek insanda tutmaya çalışan stratejik bir karşı ortam ve bağışıklık sistemi inşasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zeka
• Medya Ekolojisi
• Tetrad Analizi
• Eğitim Politikaları
• Teknoloji Etiği.

Artificial Intelligence from Media Ecology Perspective: Türkiye’s Quest and New Responsibilities in Education and Science

Öz

Artificial intelligence technologies have transcended bei ng mere tools to become an all-encompassing ecological environment that reshapes human perception, institutional structures, and social relations.Adopting a Media Ecology perspective, this study examines the transformative impact of artificial intelligence in education and science by analyzing the regulatory texts, strategy documents, and ethical guidelines of the Ministry of National Education (MEB), the Council of Higher Education (YÖK), and the Scientific and Technological Research Council of Türkiye (TÜBİTAK)—the three primary institutions shaping Türkiye’s knowledge production and transfer processes. The study’s distinctive methodological contribution lies in its reconceptualization of Marshall McLuhan’s Tetrad, a heuristic traditionally employed within the media ecology tradition for artifact analysis, into a structural discourse analysis tool. Utilizing MAXQDA 26 qualitative data analysis software, a systematic figure/ground analysis of the texts was conducted. The findings reveal that these institutions embrace artificial intelligence as a cognitive and institutional capacity multiplier through the law of enhancement, while simultaneously phasing out cumbersome processes through obsolescence. However, in response to the dystopian risks posed by technological automatism—such as social isolation, epistemic trust erosion, and banalization and the phenomenon of reversal, human-centric elements including national values, academic integrity, and legal accountability are vigorously retrieved. Consequently, artificial intelligence regulations in Türkiye’s educational and scientific institutions are not merely bureaucratic rule sets; rather, they constitute the strategic construction of a counter-environment and an immune system that refuses to delegate moral, legal, and pedagogical agency to machines, resolutely retaining it within the human domain.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Media Ecology
• Tetrad Analysis
• Education Policies
• Technology Ethics.

Kaynakça

1. Baudrillard, J. (2021). Simulakrlar ve Simülasyon (14. Basım b.). (O. Adanır, Çev.) Ankara: Doğu Batı.
2. Crawford, K. (2021). Atlas of AI: Power, Politics, and the Planetary Costs of Artificial Intelligence. New Haven and London: Yale University Press
3. Dall'Agnese, C. W., Canavilhas, J., & Barichello, E. M. (2020). The McLuhan’s Tetrad in communication research: systematic review of applications in Brazil and Portugal. MATRIZes, 221-239.
4. Ellul, J. (2003). Teknoloji Toplumu. (M. Ceylan, Çev.) İstanbul: Bakış Yayınlan.
5. European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Official Journal of the European Union.
6. Hamut, A. H. (2022). Medya Ekoloji Geleneği ve Türkiye’ye Yansımaları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 47-76.
7. Hindkjaer, R. (2010). The Digital Game as a Hybrid Medium. Aalborg University.
8. Iseri, Z. M., & Logan, R. K. (2016). Laws of Media, Their Environments and Their Users: The Flip of the Artifact, Its Ground and Its Users. Philosophies, 153-161.

9. McLuhan, M. (1964). Understanding Media: The extensions of man (7 b.). Toronto: McGrawHill Book Company.
10. McLuhan, M., & McLuhan, E. (1988). Laws of Media. Toronto: Univesity Of Toronto Press.
11. MEB. (2025). Egitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025-2029). Ankara: https://yegitek.meb.gov.tr/.
12. Miles, M. B., & Huberman,, A. M. (1994). Qualitative Data Analysis: An Expanded Sourcebook.California: Sage Publications, 2nd ed.
13. OECD. (2025). Governing with Artificial Intelligence: The State of Play and Way Forward in Core Government Functions. Paris: OECD Publishing.
14. Ong, W. J. (2013). Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi. İstanbul: Metis.
15. Pasquale, F. (2015). The black box society: the secret algorithms that control money and information. Cambridge
16. Patterson, J. (2024). Artificial Intelligence Through McLuhan’s Tetrad of Media Effects: Libraries Maintaining the Human in the AI Regime. Theological Librarianship,17-19.
17. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: integrating theory and practice.SAGE Publications.
18. Postman, N. (1970). The Reformed English Curriculum. A. C. Eurich içinde, High school 1980; the shape of the future in American secondary education (s. 160-168). New York: Academy for Educational Development Pitman Pub. Corp.
19. Postman, N. (2006). Teknopoli. (M. E. Yılmaz, Çev.) İstanbul: Paradigma Yayınları.
20. Roberts, H., Cowls, J., Morley, J., Taddeo, M., Wang, V., & Floridi, L. (2021). The Chinese approach to artificial intelligence: an analysis of policy, ethics, and regulation. AI & Soc, 59-77.
21. Russell, S. J., & Norvig, P. (2022). Artificial Intelligence A Modern Approach. United Kingdom: Pearson Education Limited.
22. Strate, L. (2012). The Medium and McLuhan 's Message. Communications and Media Studies.
23. Strate, L. (2017). Media Ecology: An Approach to Understanding the Human Condition. New York: Peter Lang.
24. Šobota, D., & Goldstein, S. (2025). Artificial Intelligence in the Workplace: Trade Union Experiences and Perceptions and the Role for Critical Artificial Intelligence Literacy. The Ninth European Conference on Information Literacy (ECIL). Bamberg, Germany.
25. Takkeci, M. S., & Erdem, A. (2024). McLuhan’s Tetrad as a Tool to Interpret the Impact of Online Studio Education on Design Studio Pedagogy. Trends Higher Education, 273-296.
26. Thomas, J. C. (2007). Operationalizing McLuhan’s Tetrad to focus on innovation effects. Iowa State University.
27. TÜBİTAK. (2026). Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi. Ankara: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu.
28. Topçu, S. (2024). Yeni Medya Mecraları’nın Marshall Mcluhan’nın Tetrad Yaklaşımı Üzerinden Değerlendirilmesi. Kurgu, 1-19.
29. Turner, A. (2015). McLuhan in the Library. Art Libraries Journal, 5-10.
30. Ulaş, M. (2025). Akademisyenlerin Yapay Zekâ Teknolojilerini Kullanma Motivasyonları Üzerine Nitel Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 142-159.
31. UNESCO. (2021). AI and education Guidance for policy-makers. Paris: United Nations Educational, Scienti!c and Cultural Organization.
32. Varol, E., & Çelik Varol, M. (2019). Kavram ve Kuramlarıyla Marshall Mcluhan’a Bakış: Günümüzün Egemen Medya Araçları Ekseninde Bir Değerlendirme. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 137-158.
33. Vlasov, A. (2025). Understanding Generative AI: mapping media effects within McLuhan’s Tetrad model.
34. Wachs, A. (2012). The Triptych Tetrad: Marshall McLuhan's Neo-Medieval Communication Theory. Duquesne University.
35. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık. ISBN:9789750269820
36. YÖK. (2024). Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber. Ankara: Yükseköğretim Kurulu.
37. Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs Books.