Aktif Yaşlanma Bağlamında Kurum Bakımı Alan ve Almayan Yaşlı Bireylerin Karşılaştırılması Adına Nitel Bir Araştırma

Öz

Bu araştırma kurum bakımı alan ve almayan bireylerin aktif yaşlanma durumlarını değerlendirmeyi amaçlayan ve aynı zamanda yaşlı bireylerin aktif yaşlanmaya ilişkin algılarını değerlendiren bir araştırmadır. Nitel araştırma çerçevesinde fenomenolojik stratejisinin izlendiği araştırmada 33 yaşlı birey ile yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Katılımcılardan alınan ifadeleri analiz etmek adına tematik analiz yöntemi uygulanmıştır. Elde edilen bulgulara göre, evde yaşayan yaşlıların aktif yaşlanma algıları ve düzeyleri kurum bakımı alanlara göre daha yüksektir. Aynı zamanda aktif yaşlanmanın çeşitli belirleyicileri açısından (medeni durum, ekonomik gelir durumu, sosyal güvence, eğitim durumu) evde yaşayan bireyler kurum bakımı alan bireylere göre daha avantajlıdır. Bu belirleyicilerden bazıları (eğitim durumu, gelir durumu gibi) doğrudan yaşlı bireylerin aktif yaşlanma durumları üzerinde etkilidir. Ayrıca cinsiyet değişkeni de temel belirleyici olarak görülmese de kadınların yaşadığı dezavantajlar bağlamında etkili bir değişkendir. Sonuç olarak bu çalışmada kurum bakımının Türkiye gerçeklerine uygun olmadığı, evde bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve geliştirilmesi gerektiği, aktif yaşlanma anlayışının topluma yayılması gerektiği ifade edilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Yaşlılık
• Aktif Yaşlanma
• Aktif Yaşlanma Belirleyicileri
• Kurum Bakımı
• Evde Bakım.

A Qualitative Study on the Comparison of Elderly Individuals Receiving and Not Receiving Institutional Care in the Context of Active Aging

Öz

This study aims to explore how older adults receiving and not receiving institutional care experience and make sense of active aging within a phenomenological framework. Conducted through a qualitative research design, the study involved face-to-face semi-structured interviews with 33 older adults living in Osmaniye, Türkiye (12 in institutional care and 21 living at home). Participants’ narratives were analyzed using Braun and Clarke’s (2006) six-phase thematic analysis approach. The findings reveal that active aging is primarily shaped by the dimensions of autonomy, belonging, and social participation. For home-dwelling elders, active aging is associated with “the sanctity of home,” maintaining personal routines, and sustaining independence. In contrast, institutionalized elders experience active aging through the lens of “necessity,” “loss,” and “loneliness.” The recurring expression illustrates the negative cultural image of nursing homes in Turkish society, which undermines older individuals’ perceptions of active aging. Furthermore, economic fragility, limited social support, and gender-based inequalities emerge as structural barriers to active aging. Overall, the study demonstrates that institutional care, as currently practiced in Türkiye, does not sufficiently support older adults’ potential for active aging, whereas home care offers a more culturally, psychologically, and socially meaningful context. The study emphasizes the need to expand home-based care services and develop integrated social policies that enhance older adults’ participation in community life and promote the concept of active aging across society.

Anahtar Kelimeler

• Old Age
• Active Aging
• Determinants of Active Aging
• Institutional Care
• Home Care.

Kaynakça

1. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (2017). Büyükanne Projesi Nedir? https://www.aile.gov.tr/ksgm/haberler/buyukanne-projesi-nedir/ (Erişim Tarihi: 03.02.2025)
2. Akbaş, E., Yiğitoğlu, G., & Çunkuş, N. (2020). Yaşlılıkta izolasyon ve yalnızlık. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 15(26), 4540–4560. https://doi.org/10.26466/opus.648658
3. Aksoydan, E. (2006). Ankara'da kendi evinde ve huzurevinde yaşayan yaşlıların sağlık ve beslenme durumlarının saptanması. Türk Geriatri Dergisi, 9(3), 150–157.
4. Aksüllü, N., & Doğan, S. (2004). Huzurevinde ve evde yaşayan yaşlılarda algılanan sosyal destek etkenleri ile depresyon arasındaki ilişki. Anatolian Journal of Psychiatry, 5, 76–84.
5. Altıparmak, S. (2009). Huzurevinde yaşayan bireylerin yaşam doyumu, sosyal destek düzeyleri ve etkileyen faktörler. Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Tıp Dergisi, 23(3), 159–164.
6. Arat, Y., & Özcan, K. (2005). Kentsel mekânda huzurevleri yer seçimi kararları üzerine ilkesel bir yaklaşım: Dr. İsmail Işık Huzurevi örneği; Konya, Türkiye. In III. Ulusal Yaşlılık Kongresi Bildirileri (pp. 315–338).
7. Ardahan, M. (2010). Yaşlılık ve huzurevi. Aile ve Toplum Dergisi, 5(20), 25–32. https://doi.org/10.21560/spcd.08548
8. Arévalo-Sánchez, I., Heisey, J., Chaudhary, S., Clay, T., Strokova, V., Vasudeva Dutta, P., & Andrews, C. (2024). The State of Economic Inclusion Report 2024: Pathways to Scale. The World Bank. https://documents1.worldbank.org/curated/en/099021025163534257/pdf/P180353-fc947985-7209-4325-995c-d99c4aa4c4ca.pdf

9. Arpacı, F. & Ersoy, A. (2009). Evde yaşayan yaşlıların huzurevinde yaşamaya ilişkin görüşleri. Aile ve Toplum Dergisi, 18(5), 87–98. https://doi.org/10.14687/jhs.v13i2.3198
10. Artan, T. & Irmak, H. (2018a). Huzurevindeki yaşlıların huzurevinde yaşlanmaya ilişkin bakış açılarının değerlendirilmesi: İstanbul Bahçelievler, Zeytinburnu ve Sultangazi huzurevi örneği. Toplum ve Sosyal Hizmet Dergisi, 29(2), 51–70.
11. Artan, T. & Irmak, H. (2018b). Feminist gerontoloji bağlamında yaşlılığın kadınsallaşması. Sağlık Bilimleri ve Meslekleri Dergisi, 5(2), 236– 243. https://doi.org/10.17681/hsp.370597
12. Arun, Ö. (2008). Yaşlı bireyin Türkiye serüveni: Kaliteli yaşlanma imkânı üzerine senaryolar. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 313–330.
13. Asayesh, F. E., & Özben, M. (2019). Huzurevleri ve yaşlılık: Ağrı ve İstanbul örnekleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(2), 849–864.
14. Atlama, S. & Özsoy, C. (2009). Eğitimde toplumsal cinsiyet eşitsizliği: Türkiye’nin karşılaştırmalı analizi. Uluslararası 7. Bilgi, Ekonomi ve Yönetim Kongresi Bildiriler Kitabı, 63–77.
15. Ayalon, L., & Tesch-Römer, C. (Eds.). (2018). Contemporary Perspectives on Ageism. Springer International Publishing. DOI:10.1007/978-3-319-73820-8.
16. Bahar, A., Tutkun, H. & Sertbaş, G. (2005). Huzurevinde yaşayan yaşlıların kaygı ve mevcut durumlarının belirlenmesi. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 6(4), 227–239.
17. Bahar, G., Bahar, A. & Savaş, H. A. (2009). Yaşlılık ve yaşlılara sunulan sosyal hizmetler. Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 4(12), 85–98.
18. Baki, A. & Gökçek, T. (2012). Karma yöntem araştırmalarına genel bir bakış. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 11(42), 1–21.
19. Başyiğit, R. (2019). Demografik yapı içinde yaşlı nüfusun görünümü ve aktif yaşlanma yaklaşımı perspektifinde politika örnekleri [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi].
20. Bektaş, E. (2008). Huzurevinde ve ev ortamında yaşayan yaşlılarda yaşam kalitesi [Uzmanlık tezi, Uludağ Üniversitesi].
21. Birtane, M., Tuna, H., Ekuklu, G., Uzunca, K., Akçi, C. & Kokino, S. (2000). Edirne huzurevi sakinlerinde yaşam kalitesine etki eden etmenlerin irdelenmesi. Geriatri, 3(4), 141–145.
22. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
23. Brownie, S., & Horstmanshof, L. (2012). Creating the conditions for self-fulfilment for aged care residents. Nursing Ethics, 19(6), 777–786. https://doi.org/10.1177/0969733011423292
24. Buffel, T., & Phillipson, C. (2025). Ageing in place in urban environments: Building collaborative organisations for later life. European Journal of Ageing, 22(47).
25. Buz, S. & Beydili, E. (2015). Ankara örneğinde yalnız yaşayan yaşlı kadınların gereksinimleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(37), 557–570.
26. Cacioppo, JT. & Cacioppo, S. (2018). Loneliness in the modern Age: An evolutionary theory of loneliness (ETL) (Cilt 58, s. 127–197). Academic Press. https://doi.org/10.1016/BS.AESP.2018.03.003
27. Canatan, Ü. & Boz, H. (2019). Hayat boyu öğrenme etkinliklerine katılımın aktif yaşlanmanın desteklenmesindeki rolü. Turkish Studies-Social Sciences, 14(3), 343–363.
28. Cerrah, L., Karakuş Umar, E., Oral, M., & Pak, M. (2024). Evde bakım hizmeti alan yaşlı bireylerin ve bakım verenlerinin karşılaştıkları sosyal sorunlar üzerine nitel bir çalışma: Oltu örneği Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 24(62), 89-110. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.1461554
29. Crystal, S., Shea, D. G., & Reyes, A. M. (2017). Cumulative advantage, cumulative disadvantage, and evolving patterns of late-life inequality. The Gerontologist, 57(5), 910–920. https://doi.org/10.1093/geront/gnw056
30. Çuhadar, S. (2019). Türkiye’de demografik dönüşüm ve aktif yaşlanma ilişkisi: Kocaeli örneği [Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi].
31. Daly, M. (2025). Long-term care challenges in the 2020s (Care Initiative Report). Care Initiative at Green Templeton College, University of Oxford.
32. Dannefer, D. (2020). Systemic and reflexive: Foundations of cumulative dis/advantage and life-course processes. The Journals of Gerontology: Series B, 75(6), 1249–1263. https://doi.org/10.1093/geronb/gbz111
33. Demirci-Aksoy, A. & Günay, G. (2017). Yaşlıların barınma ihtiyacına alternatif olarak sürdürülebilir yaşlı köyleri. Düzce Üniversitesi SBE Dergisi, 7(2), 1–19.
34. Drageset, J., Kirkevold, M., & Espehaug, B. (2011). Loneliness and social support among nursing home residents without cognitive impairment: A questionnaire survey. International Journal of Nursing Studies, 48(5), 611–619. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2010.09.008
35. Doğramacı, M. (2019). Yaşlılık ve yaşlıya bakım hizmetlerinin kurumsal örgütlenmesi: Kütahya örneği [Yüksek lisans tezi, Dumlupınar Üniversitesi].
36. Erbil, D. & Hazer, O. (2023). Aktif yaşlanma belirleyicilerinin incelenmesi: Ankara örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(3), 974–993.
37. Fine, M. D. (2007). A caring society? Care and the dilemmas of human service in the Twenty-First Century. Palgrave Macmillan.
38. Gardiner, C., Laud, P., Heaton, T., & Gott, M. (2020). What is the prevalence of loneliness amongst older people living in residential and nursing care homes? A systematic review and meta-analysis. Age and Ageing, 49(5), 748–757. https://doi.org/10.1093/ageing/afaa049
39. Genç, F., Küçük, E. & Onur, O. (2015). Huzurevinde ve evde yaşayan yaşlıların sosyal destek algılarının karşılaştırılması. Cumhuriyet Hemşirelik Dergisi, 4(2), 47–53.
40. Genç, Y., Pak, M. & Pehlivan, M. (2018). Aktif yaşlanma politikası: Huzurevinde kalan ve evde bakım aylığı ile ailesi yanında desteklenen yaşlı bireylerin aktif yaşlanma algısı. The Journal of Academic Social Science Studies, 68, 299–320.
41. Gökler-Danışman, I. & Aydın, G. (2011). Huzurevinde yaşayan yaşlıların benlik algılarının yordanmasında sosyo-demografik özellikler ve algılanan sosyal desteğin rolü. Aile ve Toplum Dergisi, 7(24).
42. Hansen, T. M., & Harsløf, I. (2024). Active ageing in community-based elderly housing: An ethnographic study of Helgetun, Norway. Frontiers in Public Health, 12, 1380922. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1380922
43. Higgs, P. & Gilleard, C. (2016). Personhood, identity and care in advanced old age. Bristol: Policy Press. ISBN 978-1-4473-1906-1
44. İçli, G. (2009). Yaşlılar ve yaşlılığın değerlendirilmesi: Denizli ili üzerine niteliksel bir araştırma. V. Ulusal Yaşlılık Kongresi, 191–202.
45. Kalınkara, V. (2011). Türkiye’de yaşlılık ve aile ilişkileri. Aile ve Toplum Dergisi, 7(26), 7–16.
46. Kara, Z. (2022). Yaşlıların aktif yaşlanma tecrübeleri: Giresun ili örneği [Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=sLqewr3ghTVFxwKlQkA
47. Kaya, P. & Şahin, G. (2015). Samsun’da kendi evinde yaşayanlara göre huzurevinde kalan 65 yaş ve üzeri bireylerin beslenme durumlarının değerlendirilmesi. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 5(1), 22–27.
48. Kılıç, Ü. & Şelimen, D. (2017). Yaşlıları huzurevi yaşamını seçmeye zorlayan nedenlerin belirlenmesi. G.O.P. Taksim E.A.H. JAREN, 3(2), 73–82.
49. Kırmızı, F., & Yılmaz, S. (2021). Türkiye’de yaşlılara yönelik hizmetlerin yerinde yaşlanma yaklaşımıyla değerlendirilmesi: Teknoloji destekli bir model önerisi. Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 5(2), 89–112. https://doi.org/10.54614/shad.2021.005
50. Konak, A. & Çiğdem, Y. (2005). Yaşlılık olgusu: Sivas Huzurevi örneği. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 29(1), 23–63.
51. Kurtkapan, H. (2018). Yaşlılık sosyolojisi kuramları için bir çerçeve denemesi. F. Yamaner ve E. Eyüboğlu (Ed.), İnsan, spor ve toplum bilimleri araştırma örnekleri (ss. 249–270). Ankara: Nobel Yayıncılık.
52. Lloyd, L., Tanner, D., Milne, A., Ray, M., Richards, S., Sullivan, MP, .... & Philips, J. (2014) Look after yourself: active ageing, individual responsibility and the decline of social work with older people in the UK. European Journal of Social Work, 17(3), 322–335. https://doi.org/10.1080/13691457.2013.829805
53. López, G. A., García, R. L., & Márquez, M. Á. (2022). Ageing in place and housing policies: A qualitative analysis of Spanish older adults’ experiences. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(17), 10850. https://doi.org/10.3390/ijerph191710850
54. Marmot, M. (2020). Health equity in England: The marmot review 10 years on. BMJ, 368:m693. https://doi.org/10.1136/bmj.m693
55. Mohammadi, N., Rezaei, F., Hosseini, M., & Falahat, K. (2023). Designing a model of active aging needs among elderly people: A qualitative study. Iranian Journal of Nursing and Midwifery Research, 28(2), 160–165. https://doi.org/10.4103/ijnmr.ijnmr_49_22
56. Nakrem, S., et al. (2013). Ambiguities: Residents’ experience of ‘nursing home as my home’. Journal of Clinical Nursing, 22(?). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22309428
57. Örsal, Ö., Yenilmez, Ç., Çelik, N. & Işıklı, B. (2012). Huzurevinde ve evinde yaşayan yaşlılarda ölüm anksiyetesi ve sosyal destek arasındaki ilişki. Turkish Journal of Geriatrics, 15(3), 332–338.
58. Özgür, E. M., Yıldırım, S., & Su, G. (2019). Kentsel yaşlanma coğrafyaları: Ankara kentinde yerinde yaşlanma bağlamında yaşlılığın, evin ve mahallenin anlamları. B. Gönencgil, T. A. Ertek, İ. Akova, & E. Elbaşı (Ed.), 1st Istanbul International Geography Congress Proceedings Book (ss. 375–383). Istanbul University Press. https://doi.org/10.26650/PB/PS12.2019.002.038
59. Özyer, H. (2016). Yaşlılık sorunu ve bir çözüm olarak huzurevi: Konya Dr. İsmail Işık Huzurevi örneği [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi].
60. Paananen, J., Kulmala, J., & Pirhonen, J. (2024). Social death of older adults residing in nursing homes in Finland. Journal of Aging Studies, 71, 101275. https://doi.org/10.1016/j.jaging.2024.101275
61. Palaz, F. S. (2015). Hollanda’da yaşayan Türk vatandaşlarının aktif yaşlanma süreçleri: Nitel bir araştırma [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi].
62. Rowles, G. D., & Bernard, M. (2013). Environmental gerontology: Making meaningful places in old age. Springer.
63. Salman, F. (2021). Aktif yaşlanma ve yerel yönetim uygulamaları: Ağrı ili örneği [Yüksek lisans tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi].
64. Samancı-Tekin, Ç. & Kara, F. (2018). Dünyada ve Türkiye’de yaşlılık. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi (IBAD), 3(1), 219–229.
65. Sixsmith J, Sixsmith A, Fänge AM, Naumann D, Kucsera C, Tomsone S, Haak M, Dahlin-Ivanoff S, Woolrych R. Healthy ageing and home: the perspectives of very old people in five European countries. Soc Sci Med. 2014 Apr;106:1-9. doi: 10.1016/j.socscimed.2014.01.006. Epub 2014 Jan 21. PMID: 24524960.
66. Şahin, M. (2023). Türkiye’de yaşlı bakım hizmetlerinin değerlendirilmesi ve model önerisi [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/56493.pdf
67. Şentürk, M. (2018). Sosyal etkileşim ve dayanışma açısından akrabalık ve komşuluk ilişkileri. Türk aile yapısı ileri istatistik analizi (ss. 268–311). Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı.
68. Şentürk, H. (2019). Yaşlılıkta toplumsal destek ağları: Aile, akrabalık ve komşuluk ilişkileri. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi, 12(1), 25–40.
69. Top-Üstüner, F., Saraç, A. & Yaşar, G. (2010). Huzurevinde yaşayan yaşlı bireylerde depresyon düzeyi, ölüm kaygısı ve günlük yaşam işlevlerinin belirlenmesi. Klinik Psikiyatri, 13(1), 14–22.
70. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2025). İstatistiklerle yaşlılar 2023 (13 Mart 2025). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=%C4%B0statistiklerle-Ya%C5%9Fl%C4%B1lar-2024-54079&dil=1
71. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2021). İstatistiklerle yaşlılar 2020 (18 Mart 2021). https://data.tuik.gov.tr/bulten/index?p=istatistiklerle-yaslilar-2020-37227
72. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması. (2008). Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. Ankara.
73. Uysal, M. S. (2022). Edirne il merkezinde yaşlı bireylerin aktif yaşlanma düzeylerinin değerlendirilmesi [Uzmanlık tezi, Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi].
74. Van Malderen, L., De Vriendt, P., Mets, T., & Gorus, E. (2016). Active ageing within the nursing home: A study in Flanders, Belgium. European Journal of Ageing, 13(3), 219–230. https://doi.org/10.1007/s10433-016-0374-3
75. Vatan, S. & Gençöz, T. (2006). Huzurevinde yaşayan yaşlıların depresif yakınmaları, umutsuzluk düzeyleri ve ölüm kaygıları ile ilişkili özellikler. Kriz Dergisi, 15(2), 49–61.
76. Victor, C. R., & Bowling, A. (2012). A longitudinal analysis of loneliness among older people in Great Britain. The Journal of Psychology: Interdisciplinary and Applied, 146(3), 313–331.
77. Wahl, H.-W., Iwarsson, S., & Oswald, F. (2012). Aging well & environment: Integrative model & research agenda. The Gerontologist, 52(3), 306–316.
78. Wiles JL, Leibing A, Guberman N, Reeve J. & Allen RE. The meaning of "aging in place" to older people. Gerontologist. 2012 Jun;52(3):357-66. doi: 10.1093/geront/gnr098. Epub 2011 Oct 7. PMID: 21983126.
79. World Health Organization (WHO). (2002). Ageing and health programme.
80. World Health Organization. (2021a). Decade of healthy ageing 2021–2030: Baseline report. World Health Organization. https://gerontolog.info/docpdf/dec20/Decade-of-healthy-ageing-Baseline-Report_mnm.pdf?utm_source=chatgpt.com
81. World Health Organization. (2021b). Yaş ayrımcılığına ilişkin küresel rapor. Dünya Sağlık Örgütü. https://iris.who.int/handle/10665/340208 .
82. Wu, Z. & Hart, R. (2002). Social and health factors associated with support among elderly immigrants in Canada. Research on Ageing, 24, 391–412.
83. Yazıcı, M. (2012). Türkiye’de yaşlı bireylerin yaşam kalitesi ve sosyal destek ağları. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 147–164.
84. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2012). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
85. Zhang, D., Lu, Q., Li, L., Wang, X., Yan, H., & Sun, Z. (2023). Loneliness in nursing homes: A qualitative meta-synthesis of older people’s experiences. Journal of Clinical Nursing, 32(19-20), 7062–7075. https://doi.org/10.1111/jocn.16842