Refakatsiz Çocuk Olma Deneyimi Yaşamış Mülteci Gençlerin Göç ve Türkiye'deki Kuruluş Bakımı Deneyimleri: Geçmişten Bugüne Bir Nitel Araştırma

Öz

Bu çalışma, Türkiye’ye ebeveynleri veya bakım verenleri olmadan göç etmiş ve 18 yaşını doldurarak kuruluş bakımından ayrılmış olan gençlerin (19-27 yaş), çocukluk dönemlerindeki göç süreci ve kuruluş bakımı deneyimlerini geriye dönük anlatılar ile anlamayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle ve fenomenolojik desenle yürütülen çalışmada, 17 katılımcıyla derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bulgular, kuruluş bakımı öncesi ve kuruluş bakımındaki süreç olmak üzere iki ana tema altında analiz edilmiştir. Kuruluş bakımı öncesinde, göç kararının savaş ve yoksulluk ekseninde şekillendiği, yolculuğun ise şiddet ve travmatik deneyimlerle geçtiği görülmüştür. Kuruluş bakımında ise, temel ihtiyaçlara erişim ve güvenlik olumlu değerlendirilse de personel tutumları, yaş tespitindeki hatalar, ayrımcılık ve hak temelli yaklaşımın eksik oluşu başlıca sorun alanları olarak öne çıkmıştır. Özellikle sunulan hizmetlerin bir haktan ziyade lütuf olarak algılanması ve 18 yaş ile koruma sisteminden ani kopuşun yaratmış olduğu “nominal” yetişkinlik durumu, gençleri güvencesiz bir geçiş sürecine itmektedir. Araştırma, bu doğrultuda bütüncül ve hak temelli sosyal hizmet politikalarının ve uygulamalarının iyileştirilmesi için kapsayıcı ve politikaların gerekliliğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• refakatsiz göçmen çocuklar
• kuruluş bakımı
• çocuk koruma sistemi
• sosyal hizmetler
• çocuk hakları

Etik Beyan

Bu araştırma, Hacettepe Üniversitesi Etik Komisyonu tarafından 25 Mayıs 2021 tarihinde E-35853172-300-00001592567 sayılı kararıyla etik açıdan uygun bulunmuştur (Ek-3). Katılımcılara görüşme öncesinde araştırmanın amacı ve kapsamı hakkında bilgi verilmiş, bilgilendirilmiş onam formları imzalatılmıştır. Tüm katılımcılar 18 yaşından büyük olup, görüşmeler sesli kayıtla gerçekleştirilmiştir. Veriler yalnızca araştırma amacıyla kullanılmış, kimlik bilgileri gizli tutulmuş ve katılımcılara numara verilerek anonimlik sağlanmıştır. Kayıtlar etik kurallar çerçevesinde iki yıl saklanacak, ardından imha edilecektir.

Teşekkür

Bu çalışmanın önemli ölçüde geliştirilmesine katkıda bulunan editöre ve isimsiz hakemlere teşekkür ederiz.

Migration and Institutional Care Experiences of Refugee Youth with a History of Being Unaccompanied Minors in Türkiye: A Retrospective Phenomenology

Öz

This study aims to understand the retrospective accounts of migration and institutional care experiences during childhood of youth (aged 19-27) who migrated to Türkiye without parents or caregivers and left institutional care upon turning 18. Conducted using a qualitative research method with a phenomenological design, the study involved in-depth interviews with 17 participants. The findings were analysed under two main themes: pre-institutional care and the process within institutional care. Regarding the pre-institutional care period, it was observed that migration decisions were shaped by war and poverty, while the journey was marked by violence and traumatic experiences. In terms of institutional care, although access to basic needs and safety were evaluated positively, staff attitudes, errors in age assessment, discrimination, and the lack of a rights-based approach emerged as major problem areas. In particular, the perception of services as 'charity' rather than a 'right,' combined with the state of 'nominal' adulthood created by the abrupt detachment from the protection system at age 18, pushes youth into a precarious transition process. Overall, the study underscores the need for inclusive, holistic, and rights-based social work policies and practices.

Anahtar Kelimeler

• unaccompanied migrant children
• institutional care
• child protection system
• social work
• child rights

Teşekkür

We thank the editor and anonymous reviewers who significantly contributed to the improvement of this study.

Kaynakça

1. Altıntop, A. K. (2022). Border and journey experience of unaccompanied children under international protection in Turkey. Fenerbahçe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 286-302.
2. Atasü Topçuoğlu, R. (2014). Yaşamı değiştirmek için yola çıkanlar–yola çıkınca değişen yaşamlar: Bir müracaatçı grubu olarak göçmen çocuklar. Toplum ve Sosyal Hizmet, 25(1), 89-108.
3. Atasü Topçuoğlu, R. A. (2012). Türkiye’de göçmen çocukların profili, sosyal politika ve sosyal hizmet önerileri hızlı değerlendirme araştırması. İsveç Uluslararası Kalkınma ve İş Birliği Ajansı ve Uluslararası Göç Örgütü (IOM). http://www.turkey.iom.int/documents/Child/IOM_GocmenCocukRaporu_tr_03062013.pdf
4. Avrupa Birliği Komisyonu. (2022). AB genişleme politikasına ilişkin 2022 bilgilendirmesi: 2022 Türkiye raporu (SWD(2022) 333 nihai). https://www.ab.gov.tr/siteimages/birimler/kpb/2022_turkiye_report_tr_27.11.2022_22.05.pdf
5. Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı. (2015). Sığınma, sınırlar ve göç ile ilgili Avrupa hukuku el kitabı (2014 baskısı). Avrupa Birliği Resmî Yayınlar Ofisi.
6. Avrupa Konseyi Genel Sekreterliği. (2021). Göç ve mülteciler özel temsilcisi büyükelçi Drahoslav Štefánek tarafından Türkiye’ye gerçekleştirilen ülke ziyareti ertesi hazırlanan durum tespiti raporu (SG/Inf(2021)35). https://rm.coe.int/report-of-the-fact-finding-mission-to-turkey/1680a4b673%20-%20600
7. Aydemir, E. (2011). Evlilik mi evcilik mi? Erken ve zorla evlilikler: Çocuk gelinler. International Strategic Research Organization (USAK).
8. Balibar, E. (2000). Irkçılık ve kriz. E. Balibar ve I. Wallerstein (Ed.), Irk ulus sınıf: Belirsiz kimlikler içinde (s. 270-282). Metis Yayınları.

9. Barn, R., Di Rosa, R. T., ve Kallinikaki, T. (2021). Unaccompanied minors in Greece and Italy: An exploration of the challenges for social work within tighter immigration and resource constraints in pandemic times. Social Sciences, 10(4), 134.
10. Bean, T., Derluyn, I., Eurelings-Bontekoe, E., Broekaert, E., ve Spinhoven, P. (2007). Comparing psychological distress, traumatic stress reactions, and experiences of unaccompanied refugee minors with experiences of adolescents accompanied by parents. The Journal of Nervous and Mental Disease, 195(4), 288-297.
11. Beyazova, A. (2022). Yetişkinliğe geçiş dönemindeki refakatsiz mültecileri desteklemek: Türkiye deneyimi [Rapor]. Seç-Bir Bilgi Merkezi. https://secbir.bilgi.org.tr/wp-content/uploads/2022/12/Yetiskinlige-Gecis-Doneminde-Refakatsiz-Multecileri-Desteklemek-Turkiye-Deneyimi-Rapor.pdf
12. Bhabha, J. (2008). Independent children, inconsistent adults: International child migration and the legal framework.
13. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK). (2008). Mülteci çocuklar hukuk el kitabı: Sığınmacı ve mülteci çocukların hakları. BMMYK Yayınları.
14. Bozok, N., ve Bozok, M. (2019). İstanbul’a dağılan refakatsiz Afgan göçmen çocuklar. Beyond İstanbul, 47-52. Mekanda Adalet Derneği.
15. Bulgurcuoğlu, S. E. (2023). Afgan refakatsiz çocukların ve gençlerin dayanıklılıklarının ve yapabilirliklerinin incelenmesi: Türkiye’den deneyimler [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
16. Çocuk Koruma Kanunu. (2005). T.C. Resmi Gazete (25876, 15 Temmuz 2005). https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5395.pdf
17. Derluyn, I. (2018). A critical analysis of the creation of separated care structures for unaccompanied refugee minors. Children and Youth Services Review, 92, 22–29. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2018.03.047
18. Derluyn, I., ve Broekaert, E. (2007). Different perspectives on emotional and behavioral problems in unaccompanied refugee children and adolescents. Ethnicity and Health, 12(2), 141-162.
19. Doering-White, J., Darrow, J., Grace, B., Roth, B., Herring, A., ve Liew, S. (2025). Care under pressure: Policy contradictions of speedy release, safety, and placement suitability in ORR-contracted programs for unaccompanied migrant children. Children and Youth Services Review, 169, 108093. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2024.108093
20. Duman, N., ve Snoubar, Y. (2017). Role of social work in the integrating refugee and immigrant children into Turkish schools. Environment and Social Psychology, 4(4).
21. Erol, S. O. (2020). Erişkinliğe geçiş sürecinde sığınmacı gençler ve grup hakları [Yüksek lisans tezi, Maltepe Üniversitesi].
22. Fazel, M., Wheeler, J., ve Danesh, J. (2005). Prevalence of serious mental disorder in 7000 refugees resettled in western countries: A systematic review. The Lancet, 365(9467), 1309-1314.
23. Frontex. (2023). Frontex risk analysis for 2023/2024. https://www.frontex.europa.eu/assets/Publications/Risk_Analysis/Risk_Analysis/ARA_2023_2024.pdf
24. Geltman, P. L., Grant-Knight, W., Mehta, S. D., Lloyd-Travaglini, C., Lustig, S., Landgraf, J. M., ve Wise, P. H. (2005). The “lost boys of Sudan”: Functional and behavioral health of unaccompanied refugee minors resettled in the United States. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 159(6), 585-591.
25. Gencer, T. E. (2019). Göç süreçlerindeki çocukların karşılanamayan gereksinimleri, haklara erişimleri ve beklentileri: Ankara ve Hatay'da yaşayan Suriyeli çocuklar örneği. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
26. Gimeno-Monterde, C., Gómez-Quintero, J. D., ve Aguerri, J. C. (2021). Unaccompanied young people and transition to adulthood: Challenges for child care services. Children and Youth Services Review, 121, 105858. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105858
27. Goodman, J. H. (2004). Coping with trauma and hardship among unaccompanied refugee youths from Sudan. Qualitative Health Research, 14(9), 1177-1196.
28. Gürle, N. Ş. (2012). İstanbul’da refakatsiz sığınma ve mülteci çocukların karşılaştıkları sorunlar ve uygulamalar [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
29. Hayat Sende Gençlik Akademisi Derneği. (2024). 2024 faaliyet raporu. Hayat Sende Gençlik Akademisi Derneği Yayınları.
30. Hayat Sende Gençlik Akademisi Derneği. (2025). Koruma altında yetişen gençlere sunulan psikolojik destek hizmeti değerlendirme raporu. Hayat Sende Gençlik Akademisi Yayınları.
31. Helsinki Yurttaşlar Derneği. (2010). Askıya alınmış çocukluk: Türkiye’de sığınma arayan ailesinden ayrı düşmüş mülteci çocukların durumu. http://www.madde14.org/images/2/26/HydAskiyaAlinmisCocukluk.pdf adresinden erişildi.
32. Hosseini, M., ve Punzi, E. (2022). Integration from the perspective of young women who came to Sweden as unaccompanied asylum-seeking girls from Afghanistan: An interpretative phenomenological analysis. European Journal of Social Work, 25(2), 263-275.
33. International Organization for Migration (IOM). (2014). Afghanistan: Migration profile. IOM.
34. International Organization for Migration (IOM). (2023). Migrant and refugee children in Europe: Accompanied, unaccompanied and separated – January 2023. https://dtm.iom.int/reports/europe-migrant-and-refugee-children-europe-accompanied-unaccompanied-and-separated-january
35. İş Kanunu. (2003). T.C. Resmi Gazete (25134, 10 Haziran 2003).
36. Jarlby, F., Derluyn, I., Vitus, K., ve Jervelund, S. S. (2021). Attempts to “forget”: Unaccompanied refugee adolescents’ everyday experiences of psychosocial challenges and coping upon settlement. International Journal of Migration, Health and Social Care, 17(3), 241-253.
37. Karataş, K., Tılıç, H., Atasü-Topcuoğlu, R., ve Demir, O. (2014a). Türkiye’de refakatsiz çocuklara erişim ve çocuğun yüksek yararına yönelik hizmet sunumunun teşvik edilmesi projesi değerlendirme raporu. IOM.
38. Karataş, K., Tılıç, H., Atasu-Topcuoğlu, R., ve Demir, O. (2014b). Türkiye’de refakatsiz çocuklara erişim ve çocuğun yüksek yararına yönelik hizmet sunumunun teşvik edilmesi projesi eğitim kaynak dokümanı. IOM.
39. Kohli, R. K. (2006). The sound of silence: Listening to what unaccompanied asylum-seeking children say and do not say. British Journal of Social Work, 36(5), 707-721.
40. KOREV. (2017). Refakatsiz sığınmacı çocuklar çalıştayı sonuç raporu. [şüpheli bağlantı kaldırıldı]
41. Lalander, P., ve Herz, M. (2018). ’I am going to Europe tomorrow’: The myth of the anchor child and the decision to flee in the narratives of unaccompanied children. Nordic Journal of Migration Research, 8(2), 91-98.
42. Lincoln, Y. S., ve Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
43. Mağralı, G. N. (2025). Refakatsiz sığınmacı çocuklar için kapsayıcı eğitime ilişkin okul yöneticilerinin görüşleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yozgat Bozok Üniversitesi.
44. Malkki, L. H. (2005). Speechless emissaries: Refugees, humanitarianism, and dehistoricization. K. F. Olwig ve K. Hastrup (Ed.), Siting culture içinde (s. 227-258). Routledge.
45. McKendrick, J. H. (2001). Coming of age: Rethinking the role of children in population studies. International Journal of Population Geography, 7(6), 461-472.
46. Migration Data Portal. (t.y.). Child and young migrants. https://migrationdataportal.org/themes/child-and-young-migrants adresinden erişildi.
47. Miles, M. B., ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage.
48. Orellana, M. F., Thorne, B., Chee, A., ve Lam, W. S. E. (2001). Transnational childhoods: The participation of children in processes of family migration. Social Problems, 48(4), 572-591.
49. Özdemir, A., ve Budak, F. (2017). Göçün çocuk ruh sağlığı üzerine etkileri. Kadem Kadın Araştırmaları Dergisi, 3(2), 212-223.
50. Raithelhuber, E. (2021). ‘If we want, they help us in any way’: How ‘unaccompanied refugee minors’ experience mentoring relationships. European Journal of Social Work, 24(2), 251-266.
51. Refakatsiz Çocuklar Yönergesi. (2015). T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Genel Müdürlüğü (20 Ekim 2015). https://www.aile.gov.tr/uploads/sgb/uploads/pages/yonergeler/refakatsiz-cocuklar-yonergesi-20-10-2015.pdf
52. Sakız, H. (2016). Göçmen çocuklar ve okul kültürleri: Bir bütünleştirme önerisi. Göç Dergisi, 3(1), 65-81.
53. Sanfelici, M., Wellman, B., ve Mordeglia, S. (2021). Unaccompanied minors’ needs and the child welfare response. Journal of Social Work, 21(6), 1533-1552.
54. Seyitoğlu, M. (2023). Refakatsiz çocukların göç deneyimlerinin araştırılması ve sorunlarının incelenmesi: İstanbul örneği [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa.
55. Silav, Ö. (2022). Refakatsiz çocukların iyilik hallerini etkileyen faktörlerin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
56. Sosyal Hizmetler Kanunu. (1983). T.C. Resmi Gazete (18059, 27 Mayıs 1983). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2828.pdf
57. Stigter, E. (2006). Afghan migratory strategies–an assessment of repatriation and sustainable return in response to the convention plus. Refugee Survey Quarterly, 25(2), 109-122.
58. Stretmo, L. (2014). Governing the unaccompanied child: Media, policy and practice. Göteborgs Universitet.
59. Sulu, C. (2018). Korunma ve bakım altında bulunan refakatsiz sığınmacı çocukların sunulan hizmetlere ilişkin değerlendirmeleri, beklentileri ve sorunları [Uzmanlık tezi]. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı.
60. TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu. (2018). Göç ve uyum raporu. https://www.tbmm.gov.tr/Files/Komisyonlar/insanHaklari/docs/2018/goc_ve_uyum_raporu.pdf
61. Türk Medeni Kanunu. (2001). T.C. Resmi Gazete (24607, 8 Aralık 2001). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.4721.pdf
62. UN Ad Hoc Committee on Refugees and Stateless Persons. (2017). A deadly journey for children: The central Mediterranean migration route. https://www.refworld.org/docid/58b6a0594.html
63. UN Children's Fund (UNICEF). (2017). A child is a child: Protecting children on the move from violence, abuse and exploitation. https://www.refworld.org/docid/591e90e54.html
64. UN Committee on the Rights of the Child (CRC). (2005). General comment No. 6 (2005): Treatment of unaccompanied and separated children outside their country of origin (CRC/GC/2005/6). https://www.refworld.org/docid/42dd174b4.html
65. UNESCO. (2024). Education in Afghanistan. https://www.unesco.org/en/emergencies/education/afghanistan
66. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). (1993). UNHCR policy on refugee children (EC/SCP/82). https://www.refworld.org/docid/3f9e6a534.html
67. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). (1997). Guidelines on policies and procedures in dealing with unaccompanied children seeking asylum. https://www.refworld.org/docid/3ae6b3360.html
68. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). (2005). Summary note: UNHCR's strategy and activities concerning refugee children. https://www.refworld.org/docid/439841784.html
69. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). (2019). Desperate journeys: Refugees and migrants arriving in Europe and at Europe's borders (January - September 2019). https://www.unhcr.org/desperatejourneys/
70. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). (2023). Global trends: Forced displacement in 2022. https://www.unhcr.org/sites/default/files/2023-06/global-trends-report-2022.pdf
71. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). (2024a). Asia and the Pacific regional trends: Forcibly displaced and stateless persons – 2023. https://www.unhcr.org/af/sites/af/files/2024-08/asia_the_pacific_regional_trends_-_forcibly_displaced_and_stateless_persons_2023_1.pdf
72. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). (2024b). Afghanistan operational data portal. https://reporting.unhcr.org/operational/operations/afghanistan
73. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). (2024c). Afghanistan country data. https://data.unhcr.org/en/country/afg
74. Uysal, A. (2016). Londra’daki Türkiyeli çocukların ulus aşırı mekânlarda duygusal coğrafyaları. Göç Dergisi, 3(1), 99-119.
75. Wade, J. (2017). Pathways through care and after: Unaccompanied minors in England. Social Work & Society, 15(2).
76. Wade, J., Sirriyeh, A., Kohli, R., ve Simmonds, J. (2012). Fostering unaccompanied asylum-seeking young people: Creating a family life across a 'world of difference'. BAAF Adoption & Fostering.
77. Wallin, A. M. M., ve Ahlström, G. I. (2005). Unaccompanied young adult refugees in Sweden, experiences of their life situation and well-being: A qualitative follow-up study. Ethnicity & Health, 10(2), 129-144.
78. Wernesjö, U. (2014). Conditional belonging: Listening to unaccompanied young refugees’ voices [Doktora tezi]. Acta Universitatis Upsaliensis.
79. Winkens, K., Zijlstra, E., Post, W., van Os, C., ve Smit, M. (2023). Unaccompanied, but not alone: A systematic review of the influence of social relationships on the transition of unaccompanied refugee adolescents to adulthood. Children and Youth Services Review, 155, 107190. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2023.107190
80. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu. (2013). T.C. Resmi Gazete (28615, 11 Nisan 2013). https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6458.pdf
81. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2016). Nitel araştırma yöntemleri (10. baskı). Seçkin Yayınları.