Yaşlılıkta Afet Sonrası Zorunlu Göç Deneyimi: Sosyal Sermaye ve Dirençlilik

Öz

Sosyal sermaye teorisine göre sosyal ağlar, bu ağlara gömülü sosyal desteklerin ortaya çıkmasını sağlayarak sosyal kırılganlığa karşı dirençlilik sağlamaktadır. Bu araştırmanın amacı 6 Şubat Kahramanmaraş Depremlerinden sonra zorunlu göçle İstanbul’a yerleşmiş olan 65 yaş ve üzeri kişilerin sosyal ağ ve destek mekanizmalarının incelenmesidir. Afet, sorunlu göç ve yaşlılık kesişimselliğini ele alan çalışma sayısı yetersizdir. Zorunlu göç deneyimi, dezavantajları pekiştirerek sosyal kırılganlığı artırma potansiyeline sahiptir. Nitel araştırma yöntemi ile fenomenolojik desen kullanılarak 18 yaşlı ile derinlemesine görüşme yapılmıştır. Yarı yapılandırılmış soru formu kullanılmıştır. Araştırmanın bulguları 1) afet sonrası zorunlu göç ve sosyal kırılganlık ve 2) sosyal ağlara gömülü araçsal ve duygusal destek olmak üzere iki başlık altında temalaştırılarak sunulmuştur. Ulaşılan bulgular katılımcıların sıklıkla afet sonrası travma ve yalnızlık hisleri yaşadığını, baş etme mekanizmaları arasında çok çeşitlilikte bir sosyal ağın destek sağladığını ortaya çıkarmaktadır. Aile ve akrabalar sosyal sermayenin başat unsuru olmakla birlikte yeni geliştirilen komşuluk ve arkadaşlık ilişkileri ile diğer depremzedelerle kurulan dayanışma önemli birer destek kaynağı olmuştur. Ek olarak, eski arkadaşlık ve komşulukların da iletişim teknolojileri üzerinden devam ettirilmesi önemlidir. Sonuç olarak, çalışma grubunun güçlü sosyal sermayesinin sosyal dirençlilik sağladığı görülmektedir. Araştırmanın önemli bir sınırlılığı, sadece sosyal sermayesi güçlü kişilerle görüşülmüş olmasıdır. Sosyal izolasyona maruz kalan gruplar çalışmanın dışında kalmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yaşlılık
• afet
• zorunlu göç
• sosyal politika
• dirençlilik

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

123K472

Etik Beyan

Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu’nun 03.09.2023 tarihindeki 2023.09 numaralı toplantısında alınan kararla onaylanan 20230902298 rapor numaralı Etik Kurul Belgesi çerçevesinde yapılan yüz yüze derinlemesine görüşmelerle toplanan veri kullanılmıştır.

Teşekkür

Editörlere ve hakemlere katkıları için teşekkür ederiz. Bizimle hikayelerini paylaşan katılımcılara sonsuz teşekkürlerimizle.

Forced Migration in Later Life after Disasters: Social Capital and Resilience

Öz

According to social capital theory, social networks enhance resilience against social vulnerability by enabling access to embedded social support. This study investigates the social networks and support mechanisms of people aged 65 and over who were forcibly displaced to Istanbul after the February 6 Kahramanmaraş earthquakes. Research addressing the intersection of disaster, forced migration, and old age remains scarce. Forced migration intensifies disadvantages and increases social vulnerability. Using a qualitative phenomenological design, in-depth interviews were conducted with 18 older adults, guided by a semi-structured questionnaire. According to thematic analysis, findings are presented under two themes: (1) forced migration and social vulnerability after the disaster, and (2) instrumental and emotional support embedded in social networks. Results reveal that participants frequently experienced trauma and loneliness following the disaster, while diverse social networks provided essential coping resources. Family and kinship ties were the primary sources of social capital, complemented by newly developed neighbourly and friendship relations, as well as solidarity with other earthquake survivors. Continuation of former friendships and neighbourhood ties through communication technologies also found significant. Overall, the study demonstrates that strong social capital fostered resilience among participants. A key limitation is that only individuals with strong social capital were included, leaving socially isolated groups beyond the study’s scope.

Anahtar Kelimeler

• Old age
• disaster
• forced migration
• social policy
• resilience.

Destekleyen Kurum

The Scientific and Technological Research Council of Türkiye (TÜBİTAK)

Proje Numarası

123K472

Etik Beyan

The data were collected through face-to-face, in-depth interviews conducted within the framework of the Ethics Committee Approval granted by the Ethics Committee of Social and Human Sciences Research at Yıldız Technical University, in its meeting dated 03.09.2023 (Decision No: 2023.09, Report No: 20230902298).

Teşekkür

We would like to thank the editors and reviewers for their valuable contributions. Our deepest gratitude goes to the participants who generously shared their stories with us.

Kaynakça

1. Aldrich, D. P., & Meyer, M. A. (2014). Social capital and community resilience. American Behavioral Scientist, 59(2), 254–269. https://doi.org/10.1177/0002764214550299
2. Apak, E., & Artan, T. (2024). Yaşlı Göçmen Olmak Türkiye’de Yaşlı Suriyelilerin Hizmet Alımındaki Konumları. Toplum ve Sosyal Hizmet, 35(2), 315-333. https://doi.org/10.33417/tsh.1371738
3. Başaran, E. (2025). Afetler çağında dezavantajlı grupların konumu ve sosyal sermaye. İçtimaiyat, 9(1), 574-592. DOI: https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1470074
4. Castles, S. (2000). International Migration at the Beginning of the Twenty‐First Century: Global trends and issues. International Social Science Journal, 52(165), 269–281. https://doi.org/10.1111/1468-2451.00258
5. Creswell, J. W. (2020). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni, (Çev. Ed: Bütün, M. & Demir, S.B.). 5. Baskı, Ankara: Siyasal Kitabevi.
6. Cui, K., & Sim, T. (2016). Older people’s psychosocial needs in a post-disaster rural community of China: an exploratory study. Natural Hazards, 85(3), 1577–1590. https://doi.org/10.1007/s11069-016-2649-6
7. Çelik, K; Kalaycıoğlu, S. H.; Üner, S.; Kalaycıoğlu, O. ve Con Wright, G. 2021. Farklı sosyal kırılganlık düzeyine sahip hanelerin COVID-19 salgınını deneyimleme biçimleri ve yakın geleceğe ilişkin keklentileri: İstanbul ili örneği. Proje No: SOBAG 120 K 471. Ankara
8. Dibley, L., Dickerson, S., Duffy, M., & Vandermause, R. (2020). Doing Hermeneutic Phenomenological Research: A Practical guide. https://doi.org/10.4135/9781529799583

9. Erdoğan, B. (2023). Depremin sosyolojisi: 6 Şubat felaketinin toplumsal ve kültürel boyutları. TRT Akademi, 8(18), 718-725
10. Ergun, C., & Tümtaş, M. S. (2018). Türkiye’de yaşlılık ve sosyal politikalar. İ. Tufan & M. Durak (Eds.), Gerontoloji Cilt 1 içinde (s. 601-619). Nobel.
11. Erkan, B., Karancı, N., Kalaycıoğlu, S., Özden,T., Çalışkan, İ., & Özakşehir, G. (2015). From emergency response to recovery: Multiple impacts and lessons learned from the 2011 Van Earthquakes. Earthquake Spectra, 31 (1), 527-540, Earthquake Engineering Research Institute, USA.
12. Güler, Z., Özsel, D., & Güler, N. (2015). ARAFTA KALAN YAŞLILAR: KIRDAN-KENTE GÖÇ’ÜN YAŞLILARA ETKİSİ. Istanbul Journal of Sociological Studies, 0(52). https://doi.org/10.18368/iu/sk.92043
13. Howard, A., Blakemore, T., & Bevis, M. (2015). Older people as assets in disaster preparedness, response and recovery: lessons from regional Australia. Ageing and Society, 37(3), 517–536. https://doi.org/10.1017/s0144686x15001270
14. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. (2018). İstanbul ili genelinde afetler karşısında sosyal hasar görebilirlik analizi için anket çalışması işi. Çevrimiçi Erişim: 13.09.2025: chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://depremzemin.ibb.istanbul/uploads/prefix-afetler-karsisinda-sosyal-hasar-gorebilirlik-yonetici-ozeti-66866b8952173.pdf
15. Kawachi, I. & Berkman, L. F. (2014). Social capital, social cohesion, and health. In Social Epidemiology (pp. 290-319), (Eds. L. F. Berkman, I. Kawachi, M. M. Glymour). Oxford University Press.
16. Kaygusuz, S., & Buz, S. (2023). Türkiye’de Yaşlı Sığınmacıların Gereksinimleri, Karşılaştıkları Güçlükler ve Sunulan Hizmetlere İlişkin Bilgileri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 34(4), 815-838. https://doi.org/10.33417/tsh.1164581
17. Koç, İ. (2019). Türkiye’de aile yapısının değişimi sürecinde tek ebeveynli ailelerin oluşumu, belirleyicileri ve refah durumu (2006-2016). Türkiye Aile Yapısı İleri İstatistik Analizi 2018 içinde. T.C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Araştırma ve Politika Serisi 65.
18. Koç, İ. ve Saraç, M., (2018). Türkiye’de Yaşlı Göçünün Büyüklüğünün ve Yönünün Değişimi. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 2, 19-37.
19. Lin, N. (1999). Building a network theory of social capital. Connections, 22(1), 28–51.
20. Nakanishi, H., Black, J., & Suenaga, Y. (2019). Investigating the flood evacuation behaviour of older people: A case study of a rural town in Japan. Research in Transportation Business & Management, 30, 100376. https://doi.org/10.1016/j.rtbm.2019.100376
21. Navarrete-Valladares, C., Valenzuela, L. V., & Sandoval-Díaz, J. (2025). Resilience of older people to disasters in rural and urban areas: A systematic review. Translational Issues in Psychological Science, 11(2), 161–180. https://doi.org/10.1037/tps0000445
22. Nyqvist, F., & Forsman, A. K. (2015). Healthy Ageing: Focus on Social Capital. Social Capital as a Health Resource in Later Life: The Relevant of Context içinde (s. 1-11), (Ed. F. F. Nyqvist), Springer.
23. Öğütle, V. S., & Sevlü, H. (2023). Zorunlu Göçmenlik ve Covid-19: Gaziantep’te Yalnız Yaşayan Yaşlı Kadınlar. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 40(2), 687–702. https://doi.org/10.32600/huefd.1174504
24. Özmete, E., & Arslan, E. (2018). GÖÇ: TRANSNASYONALİZM ve TRANSNASYONAL SOSYAL HİZMET. Toplum ve Sosyal Hizmet, 29(1), 173-207.
25. Özmete, E., & Dinç, B. (2020). Yaşlıların “göç” ve “yerinde yaşlanma” bağlamında kentsel dönüşüm ile ilgili değerlendirmeleri. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 20(46), 197–234. https://doi.org/10.21560/spcd.v20i54504.660460
26. Patzelt, A. (2016). ‘A totally new world has been opening up for me’ – experiences of older German migrants who are actively involved in the German-speaking community in Ottawa, Canada. Journal of Ethnic and Migration Studies, 43(2), 218–234. https://doi.org/10.1080/1369183x.2016.1238906
27. Pendergrast, C., Belza, B., Bostrom, A., & Errett, N. (2020). Examining the role of ageing-in-place organisations in building older adults’ disaster resilience. Ageing and Society, 41(12), 2888–2913. https://doi.org/10.1017/s0144686x20000653
28. Putnam, R. D, Leonardi, R. & Nonetti, R. Y. (1993). Making democracy work civic traditions in modern Italy. Princeton University Press
29. Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. New York: Simon & Schuster
30. Selçuk, N. (2024). Deprem sonrası ortaya çıkan dayanışma ağları ve gerilim hatlarının sosyolojik analizi: 6 Şubat Depremleri örneği. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 53, 21-35
31. Sevim, Y. (2024). Deprem nedeniyle zorunlu göçe maruz kalan yaşlı bireyler üzerine sosyolojik bir araştırma. Kent Akademisi. https://doi.org/10.35674/kent.1498224
32. Sunata, U. 2024. Afetin sosyal inşası: Türkiye’nin deprem sosyolojisi. Nika Yayınevi.
33. Tekeli̇, İ. (2023). Antakya’nın deprem sonrası kent planlaması i̇çin bir strateji Önerisi (A Strategy for Post-Earthquake Urban Planning in Antakya). Zenodo (CERN European Organization for Nuclear Research). https://doi.org/10.5281/zenodo.8210544
34. TÜİK, 2023, Kent-Kır Nüfus İstatistikleri 2022. Çevrimiçi erişim (14.05.2025): https://data.tuik.gov.tr/bulten/index?p=kent-kir-nufus-istatistikleri-2022-49755
35. TÜİK, 2024a, İç göç istatistikleri 2023. Çevrimiçi erişim (11.09.2025): https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Ic-Goc-Istatistikleri-2024-54082
36. TÜİK, 2024b, Türkiye Yaşlı Profili Araştırması. Çevrimiçi erişim (11.09.2025): https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Yasli-Profili-Arastirmasi-2023-53809
37. TÜİK, 2025, İstatistiklerle yaşlılar 2024. Çevrimiçi erişim (14.05.2025): https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Yaslilar-2024-54079#:~:text=En%20az%20bir%20ya%C5%9Fl%C4%B1%20fert%20bulunan%206%20milyon%20726%20bin,%C4%B1n%C4%B1%20ise%20ya%C5%9Fl%C4%B1%20erkekler%20olu%C5%9Fturdu.&text=Grafikteki%20rakamlar%2C%20yuvarlamadan%20dolay%C4%B1%20toplam%C4%B1%20vermeyebilir.,-Tek%20ki%C5%9Filik%20ya%C5%9Fl%C4%B1
38. Yoo M., Lee M. & Tullmann D. (2016) Perceptions of disaster preparedness among older people in South Korea. International Journal of Older People Nursing 11, 18–23 doi: 10.1111/opn.12084