Yaşlı Bireylerde Sosyal Görünüş Kaygısı ve Sosyal Dışlanma Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Öz

Günümüzde, yaşlı bireylerde sosyal görünüş kaygısı ve sosyal dışlanma, psikososyal açıdan önemli sorun alanları arasında görülmektedir. Ancak bu sorunların birbirleriyle ilişkisini doğrudan ele alan çalışmalar sınırlı kalmaktadır. Bu araştırmanın amacı, yaşlı bireylerde sosyal görünüş kaygısı ile sosyal dışlanma arasındaki ilişkinin incelenmesi ve bu değişkenlerin yaş, cinsiyet, medeni durum ve eğitim durumu gibi demografik özelliklere göre farklılaşıp farklılaşmadığının belirlenmesidir. İstanbul’da yaşayan 65 yaş ve üstü 200 gönüllü bireyle yapılan bu çalışmada, katılımcılara “Kişisel Bilgi Formu”, “Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeği (YSDÖ)” ve “Sosyal Görünüş Kaygısı Ölçeği (SGKÖ)” uygulanmıştır. Veriler SPSS 26.0 programı ile analiz edilmiştir. Bulgulara göre, yaşlı bireylerin sosyal görünüş kaygısı ile sosyal dışlanma düzeyleri arasında pozitif yönde anlamlı bir ilişki vardır. Ayrıca 65-70 yaş aralığındaki katılımcıların sosyal dışlanma ve sosyal görünüş kaygısı ortalamaları, 71 yaş ve üstündekilere göre daha yüksek bulunmuştur. Cinsiyet, medeni durum ve eğitim düzeyine göre ise anlamlı farklılık saptanmamıştır. Bu doğrultuda, yaşlı bireylerde sosyal görünüş kaygısının artmasının sosyal dışlanmayı da artırdığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• sosyal görünüş kaygısı
• sosyal dışlanma
• yaşlanma
• yaş
• yaşlılık

Etik Beyan

Yürütücülüğünü üstlendiğiniz "Yaşlı Bireylerde Sosyal Görünüş Kaygısı İle Sosyal Dışlanma Arasındaki İlişkinin İncelenmesi" başlıklı "Öğretim Üyesi ile Yapılan Makale Çalışması" projeniz, Etik Kurulumuzun 08.11.2022 tarihinde gerçekleştirilen toplantısında görüşülmüş olup, 2022/379 No'lu Etik Kurulu Onay Formu ilişikte gönderilmiştir

An Examination of the Relationship Between Social Appearance Anxiety and Social Exclusion Among Older Adults

Öz

Social appearance anxiety and social exclusion are currently considered significant psychosocial issues among older adults. However, studies directly addressing the relationship between these two problems remain limited. The aim of this study is to examine the relationship between social appearance anxiety and social exclusion among older adults and to determine whether these variables differ according to demographic characteristics such as age, gender, marital status, and educational level. This study was conducted with 200 volunteers aged 65 and over living in Istanbul, who completed the “Personal Information Form,” the “Social Exclusion Scale in the Elderly,” and the “Social Appearance Anxiety Scale (SAAS).” Data were analyzed using SPSS 26.0. According to the findings, there was a significant positive relationship between social appearance anxiety and social exclusion levels among older adults. Furthermore, the mean scores of social exclusion and social appearance anxiety were found to be higher in participants aged 65–70 than in those aged 71 and above. No significant differences were observed based on gender, marital status, or educational level. In conclusion, the results indicate that increased social appearance anxiety is associated with higher levels of social exclusion among older adults.

Anahtar Kelimeler

• social appearance anxiety
• social exclusion
• aging
• age
• elderly

Kaynakça

1. Afrashteh, M.Y., Majzoobi, M.R., Janjani, D., & Forstmeir, S. (2024). The relationship between the meaning of life, psychological well-being, self-care, and social capital, with depression and death anxiety in the elderly living in nursing homes: The mediating role of loneliness, Heliyon, 10. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e30124.
2. Akeren, Z., & Akeren, I. (2024). The effect of loneliness on fear of aging: Mediated by social support, Educational Gerontology, 50(12). https://doi.org/10.1080/03601277.2024.2374621.
3. Akkuş, Y., Rukiye, T., & Aydemir, A. (2019). Sağlıklı yaşam biçimi davranışları ile sosyal görünüş kaygısı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Sağlık Bilimleri ve Meslekleri Dergisi, 6(1), 120-126. Apak, E., ve Apak, H. (2020). Yaşlılarda Sosyal Dışlanma Ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Kadim Akademi SBD, 4(1), 1-15.
4. Arslantürk, Z. ve Arslantürk, E. H. (2016). Uygulamalı sosyal araştırma: kavramlar, metotlar, teknikler, bilgisayar uygulamaları : SPSS (4. baskı). Çamlıca Yayınları.
5. Ataseven Bulun, M. (2018). Beden paradigmasında ve yaşlanmanın tıbbileştirilmesinde yazılı basının rolü [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Okan Üniversitesi.
6. Aydın, A., & Sayılan, A. A. (2022). 65 Yaş ve üstü bireylerin sosyal dışlanma ile başarılı yaşlanma durumları arasındaki ilişki. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi, 15(2), 52-56.
7. Aydoğan, E. (2022). Yaşlı bireylerin sosyal medya kullanımı, yaşam doyumu, yalnızlık ve algılanan sosyal destek düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karabük Üniversitesi.
8. Baker, L., & Gringart, E. (2009). Body image and self-esteem in older adulthood. Ageing & Society, 29(6), 977–995. https://doi.org/10.1017/S0144686X09008721.

9. Bailey, K. A., Cline, L. E., & Gammage, K. L. (2016). Exploring the complexities of body image experiences in middle age and older adult women within an exercise context: The simultaneous existence of negative and positive body images. Body image, 17, 88-99.
10. Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 231-274.
11. Barnes, M., Blom, A., Cox, K., Lessof, C. & Walker, A. (2006). The social exclusion of older people: Evidence from the first wave the english longitudinal study of ageing (ELSA). Office of The Deputy Prime Minister.
12. Benıto-León, J., Louıs, E., Navarro, J. R., Medrano, M.J., Vega, S., & Bermejo-Pareja, F. (2010). Low morale and mortality in elderly people, Age and Ageing, 39, 366-373.
13. Bölükbaşı, B. (2008). Türkiye’de sosyal dışlanma ve yoksulluk [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
14. Cankurtaran, M. (2005). Yaşlılık, yaşlanma mekanizmaları, antiaging ve yaşam tarzı değişiklikleri [Sözlu sunum]. 7. Ulusal İç Hastalıkları Kongresi, Antalya, Türkiye.
15. Ceylan, H., Ayar, M. & Günel, Z. (2015). Küresel ve yerel perspektiften yaşlılara yönelik sosyal politikalar ve uygulamalar. 61-106 (Şentürk, M. & Ceylan, H.Ed. 2015, İstanbul: Açılım).
16. Çakir, Ö. (2002). Sosyal dışlanma, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(3), 83-104.
17. Çal Genç, Y., & Kulakçı Altıntaş, H. (2024). Yaşlı bireylerde sosyal dışlanma ve depresyon durumunun belirleyicileri, GÜSBD, 13(4), 1854-1866.
18. Çunkuş, N., Yiğitoğlu, G. T., & Akbaş, E. (2019). Yaşlılık ve toplumsal dışlanma. Geriatrik Bilimler Dergisi, 2(2), 58-67.
19. Dağ, A. (2016). Toplumsal cinsiyet bağlamında yaşlılık ve sosyal dışlanma. Akademik sosyal Araştırmalar Dergisi, (28), 480-500.
20. Demir, S. A. (2020). Salgın sürecinde yaşlı nüfus, sosyal dışlanma ve yaş ayrımcılığı. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (38), 186-201.
21. Demir, A. ve Türk, B. (2025). Toplumsal cinsiyet algısı ve benlik saygısı ile yaşlanma kaygısı arasındaki ilişkinin incelenmesi, Toplum ve Sosyal Hizmet, 36(2), 275-298. DOI: 10.33417/tsh.1457234.
22. Diktaş Yerli, G. (2017). Yaşlılık dönemi özellikleri ve yaşlılara yönelik sosyal hizmetler. Journal of International Social Research. 10. 1278-1287. 10.17719/jisr.2017.1979.
23. Doğan, T. (2010). Sosyal Görünüş Kaygısı Ölçeği’nin (SGKÖ) Türkçe Uyarlaması: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39, 151-159
24. Doğmuş, I., & Yıldırım, S. (2021). Çalışma hayatında yaşlı olmak. Anasay, (15), 107-124.
25. Elfving-Hwang, J. (2016). Old, down and out? Appearance, body work and positive ageing among elderly South Korean women. Journal of Aging Studies, 38, 6-15.
26. Emrah, A., Hıdır, A., & Doğan, B. (2021). Kırsal alanda yaşayan yaşlılarda sosyal dışlanma: Sosyodemografik değişkenlerle ilişkiler. Akademik Matbuat, 5(2), 143-164.
27. Er, D. (2009). Psikososyal açıdan yaşlılık. Fırat Sağlık Hizmetleri Dergisi, 4 (11).
28. Ergun, A. D., & Akyıldız, D. (2017). Yaşlıların gündelik yaşam pratikleri ve sosyal algılar: Menemen örneği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(22), 500-509.
29. Feng, Z., Jones, K., & Phillips, D. R. (2019). Social exclusion, self-rated health and depression among older people in China: evidence from a national survey of older persons. Archives of gerontology and geriatrics, 82, 238-244.
30. Figueira, H.A., Figueira, O.A., Figueira, A.A., Figueira, J.A., Polo-Ledesma, R.E., Lyra da Silva, C.R., & Dantas, E.H.M. Impact of physical activity on anxiety, depression, stress and quality of life of the older people in Brazil. (2023). Int. J. Environ. Res. Public Health, 20, 1127. https://doi.org/10.3390/ijerph20021127.
31. Forman, D.E., Berman, A.D., McCabe, C.H., Baim, D.S. and Wei, J.Y. (1992), PTCA in the Elderly: The “Young-Old” versus the “Old-Old”. Journal of the American Geriatrics Society, 40: 19-22. https://doi.org/10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x.
32. Garfein, A. J., & Herzog, A. R. (1995). Robust aging among the young-old, old-old, and oldest-old. The journals of gerontology. Series B, Psychological sciences and social sciences, 50(2), S77–S87. https://doi.org/10.1093/geronb/50b.2.s77.
33. Genç, Y. & Dalkılıç, P. (2013). Yaşlıların sosyal dışlanma sendromu ve toplumsal beklentileri. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(4), 461-482.
34. Gilleard, C. (2007). Old Age in Ancient Greece: Narratives of desire, narratives of disgust. Journal of Aging Studies, 21(1), 81-92.
35. Gül, H. (2022). Modernleşme Sürecinde Yaşlılık Sorunlarına İlişkin Sosyolojik Bir Değerlendirme. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 11(2), 928-943. DOI:10.15869/itobiad.957272
36. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., Anderson, R. E., & Tatham, R. L. (2013). Multivariate data analysis (8th ed.). Edinburgh Gate, Harlow: Pearson Education Limited.
37. Hart, T.A, Flora, D.B, Palyo, S.A, Fresco, D.M, Holle, C. & Heimberg, R.G. (2008). Development and examination of the social appearance anxiety scale. Assessment, 15 (1), 48-59.
38. Hrast, M. F., Hlebec, V., & Kavcic, M. (2012). The social exclusion of the elderly: a mixed-methods study in Slovenia. Sociologicky Casopis, 48(6), 1051.
39. Heikkinen, R. L., & Ageing, W. H. O. (1998). Growing older-staying well: Ageing and physical activity in everyday life (No. WHO/HPR/AHE/98.1). World Health Organization.
40. Homan, K. J., & Boyatzis, C. J. (2009). Body image in older adults: Links with religion and gender. Journal of Adult Development, 16, 230-238.
41. Hossen, M.S., & Salleh, S.F.B. (2024). Social influences on the psychological well-being of elderly individuals, Journal of Humanities and Applied Social Sciences, 315-332.
42. Kara, A. (2016). Sosyal görünüş kaygısı ile utangaçlık arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 95-106.
43. Karakaş, S. A., & Durmaz, H. (2017). Yaşlılık dönemi psikolojik özellikleri ve moral. Kocatepe Tıp Dergisi, 18(1), 32-36.
44. Karakaya, C., & Işıkhan, V. (2023). Yaşlı bireylerin sosyal dışlanma durumlarının ve sosyal problem çözme becerilerinin değerlendirilmesi. Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi, (21), 89-109.
45. Karasar, N. (2006). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel Yayınları.
46. Kaya, A., Balay,R., & Göçen, A. (2012). Öğretmenlerin alternatif ölçme ve değerlendirme tekniklerine ilişkin bilme, uygulama ve eğitim ihtiyacı düzeyleri. International Journal of Human Sciences, 9(2), 1303-5134.
47. Keskin, B. (2018). Estetik operasyon geçirmiş bireylerde beden algısı ve sosyal kaygı arasındaki ilişki [Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi]. Haliç Üniversitesi.
48. Kiskac, N., Rashidi, M., & Kiskac, M. (2024). Determination of aging anxiety in middle-aged women, Rev. Assoc. Med. Bras., 70(3), . https://doi.org/10.1590/1806-9282.20231220.
49. Koç, M. (2004). Yaşlılık döneminde ölüm ötesi psikolojisi üzerine bir alan araştırması. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 203-228.
50. Küçükşen, K., Kilci, R., Orhan, E. F., & Maral, A. B. (23-25 Kasım2018). Türk toplumunda yaşlıların sosyal destek mekanizmaları ve sosyal dışlanma algısı [Sözel Sunum]. 1. Uluslararası İnsan ve Toplum Bilimleri Kongresi, Karabük, Türkiye.
51. Li, J., Zou, B., Yeo, Y. H., Feng, Y., Xie, X., Lee, D. H., ... & Nguyen, M. H. (2019). Prevalence, incidence, and outcome of non-alcoholic fatty liver disease in Asia, 1999–2019: a systematic review and meta-analysis. The lancet Gastroenterology & hepatology, 4(5), 389-398.
52. Li, J., Kim, S.-Y., Yook, C.-Y., Chen, X.-L., An, W.-J., Oh, J.-Y., & Park, C.-H. (2025). Effects of physical activity on ageism and aging anxiety among chinese and korean adults aged 55 to 64 years. Healthcare, 13(11), 1218. https://doi.org/10.3390/healthcare13111218.
53. Liechty, T., Ribeiro, N. F., Sveinson, K., & Dahlstrom, L. (2014). “It's about what ı can do with my body”: Body Image and Embodied Experiences of Aging Among Older Canadian Men. International Journal of Men's Health, 13(1).
54. López, J., Perez-Rojo, G., Noriega, C., Carretero, I., Velasco, C., Martinez-Huertas, J. A., … Galarraga, L. (2020). Psychological well-being among older adults during the COVID-19 outbreak: a comparative study of the young–old and the old–old adults. International Psychogeriatrics, 32(11), 1365–1370. doi:10.1017/S1041610220000964.
55. Ma, Y., Zhang, B., Zhang, X., & Hu, Y. (2023). Experiencing daily negative aging stereotypes and real-life cognitive functioning in older adults: A diary study. Psychology and Aging, 38(7), 725–739. https://doi.org/10.1037/pag0000774
56. Maheshkumar, T., ve Rajan, S.I. (2024). Risk factors of social exclusion among older persons: Evidence from a cross-sectional survey, Ageing International. https://doi.org/10.1007/s12126-024-09573-w.
57. Martin, K. A., Leary, M. R., & Rejeski, W. J. (2018). Self-presentational concerns in older adults: Implications for health and well-being. The Social Psychology of Aging, 169-179.
58. Montemurro, B., & Gillen, M. M. (2013). Wrinkles and sagging flesh: Exploring transformations in women's sexual body image. Journal of Women & Aging, 25(1), 3-23.
59. Müftüler, H. G. (2018). Modern toplumda yaş ve yaşlı ayrımcılığı. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 2(2), 181-214.
60. Ong, C. H., Pham, B. L., Levasseur, M., Tan, G. R., & Seah, B. (2024). Sex and gender differences in social participation among community-dwelling older adults: a systematic review. Frontiers in Public Health, 12, 1335692.
61. Öngören, B., Aydemir, İ., & Öngören, Z. (2018). Yaşamevinde kalan yaşlıların yaşam kalitesi ve beden algıları. Toplum ve Sosyal Hizmet, 29(2), 98-113.
62. Özütürker, M. (2021). Yaşlı ayrımcılığı. OPUS International Journal of Society Researches, 17(36), 3043-3056.
63. Rocha, L. M., & Terra, N. (2013). Body image in older adults: a review. Scientia Medica, 23(4), 255-261.
64. Şeker, A., & Kurt, G. (2018). Bir sosyal politika alanı olarak yaşlılık ve sosyal hizmet uygulamaları. Nüfusbilim Dergisi, 40, 7-30. https://izlik.org/JA65JG22TU.
65. Teke, A., Kütük, C., Pektaş, S., & Ekmen, Y. (2022). BİR SOSYAL DIŞLANMA RİSKİ ARAŞTIRMASI: YAŞLILIK. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 9(84), 1208–1214. https://doi.org/10.26450/jshsr.3119
66. Tokatlı, P., (2019). Yaşlanma ve Yaşlılık Çalışmalarına Eleştirel Bir Bakış [Yaşlanma ve Yaşlılık: Disiplinlerarası Bakış Açıları, Alan Duben (Ed): İstanbul, 2018, Bilgi Üniversitesi Yayınları, 193 s.]. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi,3, s. 1-4.
67. Tong, H. M., Lai, D. W., Zeng, Q., & Xu, W. Y. (2011). Effects of social exclusion on depressive symptoms: elderly Chinese living alone in Shanghai, China. Journal of Cross-Cultural Gerontology, 26, 349-364.
68. Tufan, İ. (2021). Antik çağdan günümüze yaşlılık ve yaşlanma. Nobel Akademik Yayıncılık.
69. Ünalan, A. (2021). Yaşlı bireylerin yalnızlık, sosyal dışlanma ve yaşam bağlılığının incelenmesi: Kahramanmaraş örneği. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 8(75), 2622–2628. https://doi.org/10.26450/jshsr.2811
70. Walsh, K., O'Shea, E., & Scharf, T. (2020). Rural old-age social exclusion: A conceptual framework on mediators of exclusion across the lifecourse. Ageing & Society, 40(11), 2311-2337.
71. Wang, S., Lin, J., Kuang, L., Yang, X., Yu, B., ve Cui, Y. (2023). Risk factors for social isolation in older adults: A systematic review and meta-analysis, Publish Health Nursing. https://doi.org/10.1111/phn.13266.
72. Yaylagül, N. K., Barlin, H., & Kırışık, H. (2021). Yaşlılıkta sosyal dışlanma araştırmaları: Bir içerik analizi. Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi, (17), 197-213.
73. Yelboğa, N. (2018). Yaşlı ayrımcılığı ve kadının dışlanması. Sosyal Çalışma Dergisi, 2(1), 51-64.
74. Yerli, G. (2017). Yaşlılık dönemi özellikleri ve yaşlılara yönelik sosyal hizmetler. Journal of International Social Research, 10(52).
75. Yeşiltepe, S. (2021). Yaşlılıkta sosyal dışlanma. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Adıyaman Üniversitesi.