Savaş EKD-Yas: Erken Yas Dönemi İçin Kültürel Olarak Bütünleştirici Bir Kognitif-Davranışçı Model

Öz

Kaybı izleyen ilk yıl, kayba ilişkin değerlendirmelerin kurulduğu ve bu değerlendirmelerin sonradan güç değişen biçimlerde yerleştiği bir dönemdir. Mevcut terapötik yaklaşımlar yasın kognitif, duygusal, ilişkisel ve varoluşsal yönlerini ele almaktadır. Bununla birlikte, bu yaklaşımların ortak bir çerçevede bütünleştirilmesine ve kültürel anlam sistemlerinin yasla ilişkili değerlendirmeler içindeki rolünün açık biçimde kavramsallaştırılmasına görece sınırlı düzeyde yer verilmiştir. Bu makale, Savaş EKD-Yas modelini (Erken Kognitif-Davranışçı Yas Modeli) önermektedir. Model, kuram temelli bir çerçeve olarak beş terapötik yaklaşımı Beck'in değerlendirme zinciri etrafında düzenlemektedir: değerlendirmenin kurulması (Beck; Boelen), içerik kazanması (Neimeyer), varoluşsal olarak çerçevelenmesi (Yalom), ifade edilmeden kalması (James ve Friedman) ve ifade edilmesi (Rosenberg). Altıncı boyut olan kültürel/ruhsal boyut ise farklı bir düzeyde işlemekte; önceki beş boyutta yürütülen çalışmanın, yas tutan kişinin toplumunun tanıyabileceği bir biçimde yeniden birleştirildiği alanı oluşturmaktadır. Türk-İslam yas kültürü içinde geliştirilen model, kader, sabır ve tevekkül gibi dinî anlamları değerlendirmenin engeli olarak değil, malzemesi olarak ele almakta; bu anlamların yasa alan açtığı ve yası kapattığı koşulları ayırt etmektedir. Beş aşamalı bir döngü, bu boyutların erken yas süreci boyunca klinik olarak nasıl anlam kazandığını açıklayan kavramsal bir çerçeve olarak önerilmektedir. Model, yazarın yas danışmanlığı pratiğinden doğmuştur ve burada ampirik değerlendirmeye tabi tutulmaksızın sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bütünleştirici yas terapisi
• kognitif davranışçı terapi
• anlamın yeniden inşası
• kültürel anlam sistemleri
• erken yas dönemi

Savaş ECB-Grief: A Culturally Integrative Cognitive-Behavioral Model for Early Grief

Öz

The first year following a loss is a period in which appraisals of the loss are formed, and in which those appraisals may consolidate in ways that later resist revision. Existing therapeutic approaches address distinct cognitive, emotional, relational, and existential aspects of grief. However, comparatively limited attention has been given to their integration within a common framework and to the explicit conceptualization of cultural meaning systems within grief-related appraisals. This article proposes the Savaş ECB-Grief model (Early Cognitive-Behavioral model for grief), a theory-driven framework in which five therapeutic approaches are organized around Beck's appraisal chain the appraisal is formed (Beck; Boelen), given content (Neimeyer), framed within an account of existence (Yalom), remains unvoiced (James and Friedman), or is voiced (Rosenberg). A sixth dimension, cultural and spiritual, is of a different order: it is the level at which the work of the preceding five is reassembled into a form the bereaved person's community can recognize. Developed within Turkish-Islamic mourning culture, the model treats religious meaning—kader, sabr, tevekkül—as the material of appraisal rather than as an obstacle to it, and specifies the conditions under which such meaning enables grief and those under which it forecloses it. A five-stage cycle is proposed as a conceptual account of how these dimensions may become clinically relevant over the course of early grief. The model originates in the author's grief counseling practice and is presented here without empirical evaluation.

Anahtar Kelimeler

• integrative grief therapy
• cognitive behavioral therapy
• meaning reconstruction
• culture
• identity reconstruction

Kaynakça

1. Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. International Universities Press.
2. Boelen, P. A. (2017). Cognitive behavior therapy for prolonged grief disorder. In H. Prigerson & M. K. Shear (Eds.), Prolonged grief disorder (pp. 141–160). Cambridge University Press.
3. Boelen, P. A., van den Bout, J., & van den Hout, M. A. (2006). Negative cognitions and avoidance in emotional problems after bereavement: A prospective study. Behaviour Research and Therapy, 44(11), 1657–1672. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.12.006
4. Boelen, P. A., & Smid, G. E. (2017). Disturbed grief: Prolonged grief disorder and persistent complex bereavement disorder. British Journal of Psychiatry, 210(3), 189–195. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.116.189308
5. Buur, C., Zachariae, R., Komischke-Konnerup, K. B., Marello, M. M., Schierff, L. H., & O'Connor, M. (2024). Risk factors for prolonged grief symptoms: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 107, 102375. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2023.102375
6. Eisma, M. C. (2023). Prolonged grief disorder in ICD-11 and DSM-5-TR: Challenges and controversies. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 57(7), 944–951. https://doi.org/10.1177/00048674231154206
7. James, J. W., & Friedman, R. (2001). The grief recovery handbook: The action program for moving beyond death, divorce, and other losses. HarperCollins.
8. Lenferink, L. I. M., Eisma, M. C., Buiter, M. Y., de Keijser, J., & Boelen, P. A. (2023). Online cognitive behavioral therapy for prolonged grief after traumatic loss: A randomized waitlist-controlled trial. Cognitive Behaviour Therapy, 52(5), 508–522. https://doi.org/10.1080/16506073.2023.2225744

9. Mahmoodi, V., Akhavan, A., & Virk, Z. (2023). Integration of Islamic spirituality in the treatment of grief for pregnancy loss: A case series of loss during early, mid-, and late pregnancy. Spirituality in Clinical Practice, 10(1), 52–65. https://doi.org/10.1037/scp0000312
10. Neimeyer, R. A. (2001). Meaning reconstruction and the experience of loss. American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10360-00
11. Pargament, K. I. (1997). The psychology of religion and coping: Theory, research, practice. Guilford Press.
12. Pargament, K. I. (2011). Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred. Guilford Press.
13. Park, C. L. (2010). Making sense of meaning: An integrative review. Psychological Bulletin, 136(2), 257–301. https://doi.org/10.1037/a0018301
14. Prigerson, H. G., Boelen, P. A., Xu, J., Smith, K. V., & Maciejewski, P. K. (2021). Validation of the new DSM-5-TR criteria for prolonged grief disorder and the PG-13-Revised (PG-13-R) scale. World Psychiatry, 20(1), 96–106. https://doi.org/10.1002/wps.20823
15. Rosenberg, M. B. (2003). Nonviolent communication: A language of life (2nd ed.). PuddleDancer Press.
16. Rosenblatt, P. C. (2008). Grief across cultures: A review and research agenda. In M. S. Stroebe, R. O. Hansson, H. Schut, & W. Stroebe (Eds.), Handbook of bereavement research and practice: Advances in theory and intervention (pp. 207–222). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/14498-010
17. Stroebe, M., & Schut, H. (2010). The dual process model of coping with bereavement: A decade on. Death Studies, 34(4), 267–291. https://doi.org/10.1080/07481181003646546
18. Sun, X., Schroevers, M. J., Lessing, M. O., Karsten, J., & Eisma, M. C. (2025). Mindfulness in adaptation to bereavement: A systematic review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 32(1), e70198. https://doi.org/10.1002/cpp.70198
19. Worden, J. W. (2018). Grief counseling and grief therapy (5th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315167743
20. Yalom, I. D. (1980). Existential psychotherapy. Basic Books.
21. Yalom, I. D., & Leszcz, M. (2005). The theory and practice of group psychotherapy (5th ed.). Basic Books.