The Social Reproduction of Disability from Everyday Interactions to Structural Mechanisms: Individuals with Mild Intellectual Disabilities in a Special Education Vocational School

Öz

This study conceptualizes disability as a phenomenon that is continuously reproduced through relationships, discourses, and social structures. The aim of the research is to analyze, from a sociological perspective, how normative disability is reproduced through everyday interactions and structural mechanisms by examining the social barriers encountered by disabled individuals in daily life, throughout their educational trajectories, and during the transition to employment. Employing a qualitative research design, the study was conducted at a special education vocational school in İzmir. Semi-structured interviews were carried out with a group of participants consisting of educators, current students and graduates and the parents of these students. The data collected were analyzed using thematic analysis in order to identify recurring patterns emerging from participants’ narratives. The findings indicate that individuals with mild intellectual disabilities experience stigmatization, othering, and internalized disability in their everyday lives, while at the structural level they encounter institutional and physical constraints within the social as well as limited employment opportunities after graduation. The results demonstrate that disability should be understood within a multi-layered and feedback-driven process of social reproduction that extends from everyday life practice to broader social structured. In this respect, the study contributes to the literature by focusing on the relational reproduction of normative disability and highlighting the importance of developing inclusive social policies and practices.

Anahtar Kelimeler

• Disability
• Mild Intellectual Disability
• Vocational Special Education Schools
• Stigma
• Social Reproduction of Disability

Etik Beyan

The study was reviewed and approved by the Social and Human Sciences Research Ethics Committee of Aydın Adnan Menderes University with the decision dated 17 February 2025 and numbered 688069. Research and implementation permission was obtained from the İzmir Provincial Directorate of National Education through its official letter dated 14 April 2025 with the application number MEB.TT.2025.021357. In line with ethical principles and sensitivities, the name of the school was not disclosed, and the names mentioned in the participants' narratives were ananymized.

Gündelik Etkileşimlerden Yapısal Mekanizmalara Engelliliğin Yeniden Üretimi: Özel Eğitim Meslek Okulundaki Hafif Zihinsel Engelli Bireyler

Öz

Araştırma, engelliliği ilişkiler, söylemler ve toplumsal yapılar aracılığıyla yeniden üretilen bir olgu olarak ele almaktadır. Araştırmanın amacı, engelli bireylerin gündelik yaşamda, eğitim sürecinde ve istihdama geçişte karşılaştıkları toplumsal engelleri ortaya koyarak normatif engelliliğin gündelik etkileşimler ve yapısal mekanizmalar aracılığıyla nasıl yeniden üretildiğini sosyolojik bir perspektifle analiz etmektir. Nitel araştırma yaklaşımıyla İzmir’de bir özel eğitim meslek okulunda yürütülen çalışmada, eğitimciler ile aktif ve mezun öğrencilerin velilerinden oluşan katılımcı grupla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler, katılımcı anlatılarında öne çıkan örüntüleri belirlemek amacıyla tematik analiz yöntemiyle incelenmiştir. Araştırma bulguları, hafif düzeyde zihinsel engelli bireylerin gündelik yaşamda damgalanma, ötekileştirilme ve içselleştirilmiş engellilik deneyimleri yaşadığını; yapısal düzeyde ise okulun kurumsal ve fiziki kısıtları ile mezuniyet sonrası istihdam olanaklarının sınırlılığıyla karşılaştıklarını göstermektedir. Bulgular, engelliliğin gündelik yaşam pratiklerinden toplumsal yapılara uzanan çok katmanlı ve geri beslemeli bir yeniden üretim süreci içinde ele alınması gerektiğine işaret etmektedir. Bu yönüyle çalışma, normatif engelliliğin ilişkisel yeniden üretimine odaklanarak kapsayıcı sosyal politikalar ve uygulamaların geliştirilmesinin önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Engellilik
• Hafif Düzeyde Zihinsel Engellilik
• Özel Eğitim Meslek Okulları
• Damgalama
• Engelliliğin Yeniden Üretimi.

Etik Beyan

Araştırma, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu’nun 17.02.2025 tarih ve 688069 sayılı kararı ile etik açıdan uygun bulunmuştur. MEB.TT.2025.021357 başvuru numarası ve 14.04.2025 tarihli resmi yazısı ile İzmir İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nden araştırma ve uygulama izni alınmıştır. Etik ilke ve hassasiyetler doğrultusunda çalışmada okulun adı belirtilmemiş, katılımcıların anlatılarında yer alan isimler değiştirilmiştir.

Kaynakça

1. KAYNAKÇA AAIDD (2026). [American Association on Intellectual and Developmental Disabilities]. Defining vriteria for intellectual disability. https://www.aaidd.org/intellectual-disability/definition (Erişim Tarihi: Ocak, 2026)
2. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (2023). Engelli ve Yaşlı İstatistik Bülteni (Nisan 2023). T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://aile.gov.tr/media/135432/eyhgm_istatistik_bulteni_nisan_23.pdf (Erişim Tarihi Ocak 2026).
3. Aksu, M. (2011). Zihinsel Engelli Çocuklarda Görsel Sanatlar Eğitiminin Motor Beceri Gelişimine Katkısı. Uludağ Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü [Yüksek Lisans Tezi].
4. Aktaş, Y. ve Alaboudi, M. M. (2025). İstanbul’da görev yapan RAM çalışanlarının perspektifinden özel eğitime ihtiyacı olan bireylerin tanılama ve değerlendirme süreçlerinin incelenmesi. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 21(1): 119–146. https://doi.org/10.17244/eku.1627641
5. Alport, G. W. (1979). The nature of prejudice (25th anniversary ed., unbridged). Addison-Wesley Publishing Company.
6. Atbaşı, Z. ve Özdemir, C. (2020). Türkiye’de Özel Eğitim Hizmetlerinin Sunumu. Uğur Sak, Seyfettin Toraman (Editörler). Türkiye’de Özel Eğitim Hizmetleri içinde (49-71). Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_01/22170504_13143029_turkyyeyde_ozel_eyytym_hyzmetlery.pdf (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
7. Bauman, Z. (2005/2018). Akışkan Hayat. (Çev. Akın Emre Pilgir). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
8. Burcu, E. (2007). Türkiye’de Özürlü Birey Olma: Temel Sosyolojik Özellikleri ve Sorunları Üzerine Bir Araştırma. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.

9. Burcu, E. (2015). Türkiye’de Yeni Bir Alan: Engellilik Sosyolojisi’ ve Gelişimi. Sosyoloji Konferansları, (52), 319-341. DOI: 10.18368/IU/sk.21828
10. Burcu, E. (2020). Engellilik Sosyolojisi. (2. Baskı). Ankara: Anı Yayıncılık.
11. Campbell, F. K. (2019). Precision ableism: a studies in ableism approach to developing histories of disability and abledment. Rethinking History, 23(2): 138-156. DOI: 10.1080/13642529.2019.1607475.
12. Ceylan Çapar, M. ve Ceylan, M. (2022). Durum Çalışması ve Olgubilim Desenlerinin Karşılaştırılması. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22 (Özel Sayı 2): 295-312. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227359.
13. Birleşmiş Milletler. (2006). Convention on the Rights of Persons with Disabilities [Engelli Haklarına İlişkin Sözleşme] https://social.desa.un.org/issues/disability/crpd/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities-articles (Erişim Tarihi: Mayıs, 2026)
14. Çağlayan, N. (2014). Zihinsel Engelli Bireylerin Eğitiminde Görsel Sanatlar Dersinin Yeri ve Önemi. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4 (1): 91-101.
15. Çitil, M. ve Doğan, İ. (2019). Engelli çocuğu olan ailelerin yapısı ve toplumsal ilişkilerin belirlenmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 19(43): 61-108. https://doi.org/10.21560/spcd.v19i46288.453941
16. Çitil, M. (2020). “Özel Eğitim Alanının Kavramsal, Tarihsel ve Yasal Temelleri”. Uğur Sak, Seyfettin Toraman (Editörler). Türkiye’de Özel Eğitim Hizmetleri içinde (11-48). Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_01/22170504_13143029_turkyyeyde_ozel_eyytym_hyzmetlery.pdf (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
17. Demirtaş, H.; Arslan, M. ve Güven, D. (2016). Özel Eğitim Okullarının Yönetsel Sorunları. e-International Journal of Educational Research, 7(1): 27-49.
18. Duru, S. ve Duyan, V. (2017). Engelli Çocuğa Sahip Ailelerde Toplumsal Cinsiyet Rolleri. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi. 3(2), 200-211. https://doi.org/10.21798/kadem.20182365970
19. Eripek, S. (2021). Zihin Yetersizliği Olan Bireyler ve Eğitimleri. (4. Baskı). Pegem Akademi.
20. Ergin, E. (2024). Okul Öncesi Dönemdeki Özel Gereksinimli Çocuklarla Uygulanan Sanat Etkinliklerinin Çocukların Bütünsel Gelişimine Yansımaları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Temel Eğitim Anabilim Dalı Okul Öncesi Eğitimi Programı [Doktora Tezi].
21. Erol Karaca, Z. ve Nam, D. (2021). Kronik Bir Sosyal Sorun: Engellilere Yönelik Ayrımcılık. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(1): 167–194.
22. Giddens, A. (1984/2020). Toplumun İnşası: Yapılaşma Teorisinin Ana Hatları. (Çev. Ü. Tatlıcan). Bursa: Sentez Yayıncılık.
23. Goffman, E. (1963/2014). Damga: Örselenmiş Kimliğin İdare Edilişi Üzerine Notlar. (Çev. Ş. Geniş; L. Ünsaldı; S. N. Ağırnaslı). Ankara: Heretik Yayınları.
24. Hall, I.; Strydom, A.; Richards, M.; Hardy, R.; Bernal, J. & Wadsworth, M. E. (2005). Social outcomes in adulthood of children with intellectual impairment: evidence from a birth cohort. Journal of intellectual disability research, 49(3): 171-82. DOİ: 10.1111/j.1365-2788.2005.00636.x.
25. Himmetoğlu, B.; Shikhkamalova, V. ve Bayrak, C. (2022). Özel eğitim öğretmenlerinin karşılaştıkları sorunlar ve bu sorunların çözümünde okul yöneticilerinin rolü. Trakya Eğitim Dergisi, 12(3): 1597–1618.
26. Huges, B. (2000). Medicine and the Aesthetic Invalidation of Disabled People. Disability & Society, 15(4): 555-568. DOI: 10.1080/09687590050058170.
27. Jóhannsdóttir, Á.; Egilson, S.P. & Haraldsdóttir, F (2021). Implications of Internalised Ableism for the Health and Wellbeing of Disabled Young People. Sociology of Health & Illness, 44: 360-376. https://doi.org/10.1111/1467-9566.13425.
28. Kolat, S. (2009). Avrupa Birliği Sosyal Politikası Çerçevesinde Özürlülere Yönelik Ayrımcılıkla Mücadele ve Türkiye’deki Yansımaları. T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Ankara [Doktora Tezi].
29. Kaldık, B. (2024). Engelli bireylerin sosyal dışlanma deneyimleri üzerine fenomenolojik bir araştırma. Toplum ve Sosyal Hizmet, 35(3), 393-420. DOI: 10.33417/tsh.1366165
30. Korkmaz, B. C. (2023). Türkiye’de Engelli İstihdamında Yaşanan Zorluklar. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi. 23(1): 62-81. https://doi.org/10.54961/uobild.1264127
31. Kurt, B. (2020). Zihinsel Engelli Bireylerin İstihdam Sorunu ve Çözüm Önerileri. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü [Yüksek Lisans Tezi].
32. Li, X.; Yang, H.; Wang, H. & Jia, J. (2020). Family socioeconomic status and home-based parental involvement: A mediation analysis of parental attitudes and expectations. Children and Youth Services Review, 116, 105111. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105111
33. MEB (2018). Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği. Resmî Gazete (Sayı: 30471). https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2018_07/09101900_ozel_egitim_hizmetleri_yonetmeligi_07072018.pdf (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
34. MEB (2022a). Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı: Tüm Öğretmenler için Yol Haritası. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_02/06165410_20140845_byreyselleytyrylmyy_eyytym_programi_tum_oyretmenler_ycyn_yol_haritasi.pdf (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
35. MEB (2022b). Kaynaştırma/Bütünleştirme Yoluyla Eğitim Uygulamaları Ulusal Eylem Planı: 2022-2026. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://www.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_12/03103346_Ulusal_Eylem_PlanY_3_KasYm.pdf (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
36. MEB (2025). Zihinsel Yetersizliği Olan Bireyler: “Aileler İçin Rehber Kitapçık”. Ankara https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_01/31172148_zihinselyetersizlik.pdf (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
37. Oliver, M. (2013). The social model of disability: thirty years on. Disability & Society, 28(7), 1024-1026, DOI: 10.1080/09687599.2013.818773.
38. Özmen, D. ve Çetinkaya, A. (2012). Engelli çocuğa sahip ailelerin yaşadığı sorunlar. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 28 (3): 35-49.
39. Pettigrew, T. F. & Tropp, L. R. (2006). A Meta-Analytic Test of Intergroup Contact Theory. Journal of Personality and Social Psychology, 90(5): 751–783. DOI: 10.1037/0022-3514.90.5.751
40. Putnick, D. L.; Perkins, N. J.; Yeung, E. & Peddada, S. D. (2024). Do maternal and paternal education protect against developmental delays? Research in Developmental Disabilities. 154.104848. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2024.104848
41. Retief, M. & Letšosa, R. (2018). Models of disability: A brief overview. HTS Teologiese Studies/Theological Studies, 74(1), a4738: (1-8) https://doi.org/ 10.4102/hts.v74i1.4738
42. Sağlık Bakanlığı (2019a). Erişkinler için Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete (Sayı: 30692). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/02/20190220-2.htm (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
43. Sağlık Bakanlığı (2019b). Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete (Sayı: 30692). https://erapor.saglik.gov.tr/portal/documents/cocuklar_icin_ozel_gereksinim_degerlendirmesi_hakkinda_yonetmelik_ek2.pdf (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
44. Samav, F. D. ve Sallan Gül, S. (2021). Sakatlığın Değişen Yüzü ve Engellilik Sosyolojisi: Normalleştirme, Sağlıklılaştırma ve Evde Bakımın Kadınlaşması. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
45. Sasikala, G. & Swarnakumari P. (2020). The Impact of Inclusive Education on Children with Mild Intellectual Disabiliy in Promoting Social Skills and Peer Positive Attitudes in Trichy District. Indian Journal of Public Health Research & Development, 11(7): 132-136. https://doi.org/10.37506/ijphrd.v11i7.10068
46. Slattery, M. (2003/2012). Sosyolojide Temel Fikirler. (Yayına Haz. Ü. Tatlıcan ve G. Demiriz). (5. Basım). Bursa: Sentez Yayıncılık.
47. Subaşı, M. ve Okumuş, K. (2017). Bir Araştırma Yöntemi Olarak Durum Çalışması. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2): 419-426.
48. Şahin, A. ve Şahin, F. (2020). Zihinsel Engelli Çocuklarda Spora Katılımın Sosyal Beceri Gelişimine Etkileri. Mediterranean Journal of Sport Science, 3(2): 236-242. https://doi.org/10.38021/asbid.764254
49. Toker, A. (2022). Sosyal Bilimlerde Nitel Veri Analizi İçin Bir Kılavuz, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51 (Özel sayı 1): Ö319-Ö345. https://doi.org/10.30794/pausbed.1112493
50. Turan Gürhopur, F. D. & İşler Dalgıç, A. (2017). Zihinsel Yetersiz Çocuğu Olan Ebeveynlerde Aile Yükü. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 8(1): 9–16.
51. Ünal, V. (2021). Türkiye’de Engellilik Yaklaşımlarının Sosyal Politika Açısından Değerlendirilmesi. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 45(2): 235-258.
52. WHO & WB (2011). [World Health Organization & World Bank] World Report on disability. World Health Organization. https://www.who.int/teams/noncommunicable-diseases/sensory-functions-disability-and-rehabilitation/world-report-on-disability (Erişim Tarihi: Ocak 2026)
53. Yıldırım Sarı, H. (2007). Zihinsel Engelli Çocuğu Olan Ailelerde Aile Yüklenmesi. C.Ü. Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 11(2): 1-7.
54. Yürekli, M. ve Şafak, P. (2022). Rehberlik ve Araştırma Merkezlerinde Çalışan Öğretmenlerin Ağır ve Çoklu Yetersizliği Olan Bireylerin Eğitsel Değerlendirme ve Tanılama Süreçlerine İlişkin Görüşleri. Milli Eğitim Özel Eğitim ve Rehberlik Dergisi, 2(3): 246-280. https://doi.org/10.33711/yyuefd.1108291