Eşini Kaybetmiş Kadınlarda Yaşlılık Algısı ve Sosyal Hizmet Gereksinimleri: Bitlis ve Çanakkale Kent Merkezi Örneği

Öz

Dünyada ve Türkiye’de artan yaşlı nüfusun yaşlılık dönemini deneyimleme biçimleri, kendine özgü sorun ve ihtiyaçları beraberinde getirmektedir. Bu durum ülkemizde de sayıları artan yalnız yaşayan kadınların sosyal, ekonomik, psikolojik durumlarının, sorun ve ihtiyaçlarının araştırılmasının önemini arttırmaktadır. Kadınların eş kaybı sonrasında yaşlılık dönemi ihtiyaç ve beklentileri, farklı sosyokültürel yapılara sahip kentlerde toplumsal cinsiyet dinamikleri, kentin sosyal yapısı ve sosyal hizmetlerden yararlanma koşullarına bağlı olarak şekillenmektedir. Çalışmada, sosyokültürel özellikler ve sosyal hizmet sunumu bakımından farklılıklar gösteren iki kentte yaşayan eşini kaybetmiş kadınların yaşlılık dönemine dair algıları ve sosyal hizmet gereksinimlerinin değerlendirmesi amaçlanmaktadır. Çanakkale ve Bitlis kent merkezinde yaşayan eşini kaybetmiş 60 yaş üstü 16 kadınla derinlemesine görüşmeler yapılarak gerçekleştirilen nitel araştırma sonucunda kadınların eş kaybı sonrası psikolojik ve ekonomik açıdan ortak zorluklar yaşadıkları; yaşlılığı algılama, sosyal hizmet gereksinimleri ve sosyal yaşam bakımından ise farklılıklar taşıdıkları görülmektedir. Her iki kentte yaşayan kadınların ekonomik destek ihtiyaçları ön plana çıkarken kurum bakımı yerine evlerinde yaşlanmayı tercih ettikleri görülmektedir. Bitlis’te yaşayan kadınların ekonomik desteğin yanında sosyal baskıya daha fazla maruz kaldıkları ve sosyal yaşamda aktif olma konusunda daha fazla desteklenmeye ihtiyaç duydukları söylenebilir. Çalışmanın iki farklı kültürel yapıda eş kaybı sonrası yaşlılığı deneyimleyen kadınların yaşlılık algısı ve sosyal hizmet gereksinimlerini ortaya koyması bakımından alan yazına katkı sunması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eş kaybı
• Kadın
• Yaşlılık
• Sosyal Hizmet

Perceptions of Aging and Social Work Needs of Women Who Have Lost Their Spouses: The Case of Bitlis and Çanakkale City Centers

Öz

The ways in which the growing elderly population experiences old age globally and in Türkiye give rise to distinct problems and needs. This phenomenon underscores the increasing importance of investigating the social, economic, and psychological conditions, as well as the problems and needs, of older women living alone, whose numbers are rising nationwide. Following the loss of a spouse, women's needs and expectations in old age are shaped by gender dynamics, the urban social fabric, and the conditions of access to social services in cities with diverse sociocultural structures. This study aims to evaluate the perceptions of old age and the social work needs of widowed women living in two cities that differ in terms of their sociocultural characteristics and the provision of social services. In this qualitative study, in-depth interviews were conducted with 16 widowed women over the age of 60 living in the city centers of Çanakkale and Bitlis. The findings reveal that the women face common psychological and economic challenges after widowhood. However, they differ in their perceptions of old age, social work needs, and social life. While the need for economic support emerges as a primary concern for women in both cities, they clearly prefer aging in place to institutional care. It can be argued that, in addition to economic support, women residing in Bitlis are exposed to greater social pressure and need more support to participate actively in social life. This study is expected to contribute to the literature by revealing the perceptions of old age and the social work needs of women who experience old age after spousal loss in two different cultural settings.

Anahtar Kelimeler

• Spousal Loss
• Women
• Elderliness
• Social Work

Kaynakça

1. Akbayrak, E. & Aysan, Ü. (2022). Yaşlı perspektifiyle yerinde ve başarılı yaşlanma. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 22(55), 399-427. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.1053840
2. Alayvaz Güngör, C., Boduroğlu G. & Kılıç Boduroğlu, S. (2025). Eşi vefat etmiş yaşlı bireylerin yaşam deneyimleri: Zorluklar, ihtiyaçlar ve baş etme stratejileri bağlamında incelenmesi. Geriatrik Bilimler Dergisi, 8(2):122-138. https://dergipark.org.tr/tr/pub/geriatrik/article/1546209
3. Aslan, A. E., Ergün, N., Duman, B., Bozdağ, F., Karataş, S. & Fakirullahoğlu, A. M. (2018). Yaşlılarda eş kaybı, kayıp sonrası başa çıkma stratejileri ve gelecek beklentileri üzerine nitel bir araştırma. Journal of Human Sciences, 15(1), 340-358. Doi:10.14687/jhs.v15i1.5118
4. Ayhan, A. & Yaman, Ö. M. (2021). Sosyal bir olgu olarak “kumalık”. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (39), 193-219.
5. Bekler, M., Yıldırım, F. & Şahin, E.S. (2023 Haziran 2-4). Güneydoğu ve İç Anadolu’daki eşini kaybetmiş kadınların yasla baş etmede kullandıkları yerel yöntemler [Tam Metin]. Ege 8. Uluslararası Sosyal Bilimler Konferansı, İzmir, Academy Global Publishing House. Braun, V. & Clarke, V. (2019). Psikolojide tematik analizin kullanımı. Journal of Qualitative Research in Education, 7(2), 873-898. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.7c.2s.17m
6. Buz, S.& Beydili, E. (2015). Ankara örneğinde yalnız yaşayan yaşlı kadınların gereksinimleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(37), 557-570. https://10.17719/jisr.20153710623
7. Cagney, K.A. & York Cornwell, E. (2018). Place, aging, and health. In Future directions for the demography of aging: Proceedings of a workshop. Washington, DC: Natl. Acad. pp. 131–155.
8. Creswell, J. W. (2018). Nitel araştırma yöntemleri. M. Bütün ve S. B. Demir (Çev. Ed.) Ankara: Siyasal Kitabevi.

9. Dağ, A. (2016). Toplumsal cinsiyet bağlamında yaşlılık ve sosyal dışlanma. The Journal Of Academic Social Science, 28(28), 480-500. Doi:10.16992/ASOS.1202
10. Dağlı, Y. (2018). Yaşlılık dönemindeki bireylerin yaşlılığa ilişkin algılarının ve yaşam boyu öğrenme ihtiyaçlarının değerlendirilmesi. Turkish Studies Educational Sciences. 13(27), 499-530. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.14409
11. Davran, M. K., Sevinç, M.R. & Cançelik, M. (2020). Şanlıurfa ili köylerinde yaşlıların demografik ve sosyo-ekonomik durumları ile yoksulluk ve yaşlılık algıları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 19(73), 1-17. https://doi.org/10.17755/esosder.591786
12. Duyan, E. K. & Davran, M. K. (2022). Kırsal alanda yaşayan yaşlıların yaşlılık algıları: Osmaniye ili Kadirli ilçesi örneği. Uygulamalı Bilimler Dergisi, 7(3), 710–721. https://doi.org/10.5281/zenodo.8201177
13. Eboh, L. O. & Boye, T. E. (2005). Widowhood in African society and its effects on women's health. African Health Sciences, 5(4), 348.
14. Escourrou, E., Laurent, S., Leroux, J., Oustric, S. & Gardette, V. (2022). The shift from old age to very old age: An analysis of the perception of aging among older people. BMC Primary Care, 23(3), 1-10. https://link.springer.com/article/10.1186/s12875-021-01616-4
15. Forward, C., Khan, H. T. A., & Fox, P. (2022). The health and well-being of older women living alone in the United Kingdom and beyond: a scoping review. Journal of Women and Aging, 34(1), 79–92.
16. Foster, L. & Walker, A. (2015). Active and successful aging: a European policy perspective. Gerontologist. 2015, 55(1), 83-90. https://doi.org/10.1093/geront/gnu028
17. Durdubaş, K. (2019). Sosyal belediyecilikte aktif yaşlanma ve yerinde yaşlanma uygulamaları. The Journal of Social Sciences, 39(39), 491-511. http://dx.doi.org/10.16990/SOBIDER.5114 Gençtan, E. (2016). İnsan olmak. Metis Yayınları.
18. Gezer Tuğrul, Y. (2018). Erken yaşta evlendirilen kadınların evlilik süreçleri, deneyimleri ve sonraki yaşamları üzerine nitel bir çalışma. Sosyoloji Notları, 2(1), 2-38. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sosnot/article/423671
19. Ilgaz, A. & Gözüm, S. (2020). Kentsel alanda yaşayan yaşlı kadınlarda yalnızlık sıklığı ve etkileyen faktörler. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 13(2), 67-73. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deuhfed/article/665006
20. Iregbu, J. K. & Adaobi, A. O. (2025). The impact of widowhood on mental health and socialIsolation among elderly women in Nigeria: A narrative review. Journal of International Research in Medical and Pharmaceutical Sciences 20 (2):38-49.
21. İçli, G. (2010). Yaşlılar ve yaşlılığın değerlendirilmesi: Denizli ili üzerine niteliksel bir araştırma. Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi, (1), 1-13. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/203211
22. Jain, U., Liu, H., Langa, K. M., Farron, M., Kabeto, M., & Lee, J. (2022). Widowhood and cognition among older women in India: New insights on widowhood duration and mediators. SSM - population health, 19, 101242.
23. Kalaycı, I. & Özkul, M. (2017). Geleneksel kalabilsem modern olabilsem: Modernleşme sürecinde yaşlılık deneyimleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 8(18), 90-110. https://doi.org/10.21076/vizyoner.308309
24. Kavalcı, B., İbrahimoğlu, M. & Çamur, G. (2024, 17-18-19 Ekim). Yaşlı yoksulluğunu anlamak üzerine nitel bir araştırma [Tam Metin]. 26. Ulusal Sosyal Hizmet Sempozyumu 2024 “Yeni Toplumsal Riskler ve Belirsizlikler Çağında Sosyal Hizmet”, İstanbul, Maltepe Üniversitesi Yayınları.
25. Kiremitçi, S. & Akçay, S. (2021). Yaşlıların eş kaybı deneyimlerine ilişkin nitel bir araştırma: Konya örneği. M. Kırlıoğlu ve H. H. Tekin (Ed.) Güncel Sosyal Hizmet Çalışmaları içinde (s. 23-33). Çizgi Kitabevi.
26. Kümbetoğlu, B. (2017). Sosyolojide ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
27. Martin-Matthews, A. (2011). Revisiting widowhood in later life: Changes in patterns and profiles, advances in research and understanding. Canadian Journal on Aging, 30(3), 339-354. https://doi.org/10.1017/S0714980811000201
28. Mannan, M. A. (2002). Widowhood and poverty: Well being and survival in rural Bangladesh. Dhaka: Grameen Trust.
29. Murdock, P.G. (1949). Social structure. The Macmillian Company: New York.
30. Oktar, M. N. (2025). Evde yalnız yaşayan yaşlı bireylerin deneyimleri sosyal hizmet bağlamında bir değerlendirme. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 25(67), 310-344. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.1563712
31. Öksüzler, B. (2015). Eş kaybının yaşlı bireyler üzerindeki psikolojik etkileri: Kaynakların korunması kuramı kapsamında bir inceleme. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi.
32. Öz, Ş. M. & Turan, P. (2022). Kadının güçlenmesi kapsamında yaşlı kadınların çalışma hayatına katılmalarındaki imkân ve kısıtların belirlenmesi üzerine nitel bir çalışma: Karabük ili örneği. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 5(2), 30-47. https://dergipark.org.tr/en/pub/senex/article/1090419
33. Özkul M., Kalaycı I. & Aslan A. (2017). Yaşlılık ve kadın sorunlarını toplumsal sermaye perspektifinden düşünmek. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27(2). https://dergipark.org.tr/tr/pub/sbe/article/296668
34. Peine A., Marshall BL., Martin W. & Neven, W. (2021). Socio-gerontechnology: Interdisciplinary critical studies of ageingand technology. Oxfordshire: Routledge.
35. SEGE (2025). İllerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. https://www.sanayi.gov.tr/merkez-birimi/b94224510b7b/sege/il-sege-raporlari.
36. Settersten, R. A., Jr. & Godlewski, B. (2016). Concepts and theories of age and aging. V. L. Bengtson ve R. A. Settersten Jr. (Eds.). Handbook of theories of aging (pp. 9–25). Springer Publishing LLC.
37. Şenol, D. & Erdem, S. (2017). Yaşlılık ve yaşlı kadınlarda huzurevi algısı: Nitel bir çalışma. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 31-50. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kusbd/article/295573
38. Tezcan, M. (2010). Sosyolojiye Giriş, 5. Baskı, Ankara: Anı Yayıncılık.
39. Thurairaj, D., Rashid, S. M. R. A. & Nor, N. N. F. M. (2025). Challenges in implementing age-friendly cities: A systematic literature review. Multidisciplinary Reviews, 8, 2025334.
40. Tuna Uysal, M. (2020). Toplumsal değişme sürecinde yaşlı bireylerin yaşlılık algısı. Turkish Studies Social, 15(6), 3161-3177. http://dx.doi.org/10.47356/TurkishStudies.44157 TÜİK (2021). Türkiye aile yapısı araştırması 2021.
41. TÜİK (2025). İstatistiklerleyaşlılar,2024, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Yaslilar-2024-54079
42. TÜİK (2026). İstatistiklerle yaşlılar, 2025, https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/58231
43. UN-United Nations (2024). World Population Prospects 2024: Summary of Results. UN DESA/POP/2024/TR/NO. 9. New York: United Nations.
44. Van Hoof, J., Kazak, J. K., Perek-Białas, J. M., & Peek, S. T. M. (2018). The challenges of urban ageing: Making cities age-friendly in europe. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(11), 2473.
45. Walsh, F. & McGoldrick, M. (2013). Bereavement: A family life cycle perspective. Family Science, 4, 20–27.
46. WHO. (2007). Global age-friendly cities: A guide, http:// www.who.int/ageing/publications/Global_age_friendly_cities_Guide_English.pdf
47. Yelboğa, N. & Gündağ, G. G. (2025). Eşini kaybeden yaşlı kadınların kayıp ve yas deneyimleri üzerine bir araştırma. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(29), 319-349. https://doi.org/10.53092/duiibfd.1601708
48. Yıldırım, T. B., Mutlu, S., Çağdaş, A. & Kızılkaya, M. (2022). Eş kaybı yaşayan yaşlıların ölüme ilişkin görüşlerinin belirlenmesi: Nitel bir araştırma. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(2), 22-35. https://doi.org/10.30803/adusobed.1134565
49. Yıldız, D. & Poyraz, T. (2020). Sosyo-demografik ve sosyo-kültürel bağlamda erken evlilikler: Çocuk gelinler ve çocuk damatlar. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (32): 159-186. https://doi.org/10.20427/turkiyat.581208
50. Yılmaz, M. S. & Mermutlu, A. (2023). Yaşlı bireylerde yaşlılık algısı ve ölüm kaygısı. Olgu Sosyoloji Dergisi, 2(1), 47–58. https://doi.org/10.58632/olgusos.1309328
51. Zastrow, C. & Kirst-Ashman, K. K. (2015). İnsan davranışı ve sosyal çevre II. E. Türközü, B. Alparslan ve O. Uraz (Çev. Ed.) Ankara: Nika Yayınevi.
52. Zhu, X., Ning, B., Xia, F. et al. (2024). The impact of widowhood on the quality of life of older adults: the mediating role of intergenerational support from children. BMC Geriatri 24, 658.
53. Zubaroğlu Yanardağ, M. & Say Şahin, D. (2019). Yaşlı bireylerde sürekli kaygı ve sürekli depresyon üzerine bir inceleme. Toplum ve Sosyal Hizmet, 30(1), 37-55. https://doi.org/10.33417/tsh.516681