Öz
Bu belge analizi, Kürt kadınlarının 1920’lerden 1940’lı yıllara sınırları yeni çizilmekte olan Orta Doğu’daki tarihi ve siyasi failliğini görünür kılmaktadır. Türkiye ve İran’da bu döneme ilişkin sosyal ve siyasal tarihyazımında Kürt kadınlarının sürgün, zorunlu iskân, hapis ve ölümle şekillenen gerçekliğine hemen hemen hiç yer verilmemiştir. Bu inceleme, resmî arşiv belgeleriyle Kürtçe sözlü anlatılar ışığında Kürt kadınlarının varlığını görünür kılarak onların tecrübelerini tarihsel araştırmalara dahil etmeyi amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Besra Zarife Gulnaz Kadınlar Arşiv Belgeleri Kürtçe Sözlü Anlatılar
Kaynakça
- Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Yer No: 030. 18. 01. 02/113.31.2, Tarih: 5. 5. 1947.
- Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Yer No: 30-18-1-2/36-39-2, Tarih: 23. 05. 1933.
- İslami Şûra Meclisi Kütüphane, Müze ve Dokümantasyon Merkezi, Tahran.
- Alakom, Rohat, yay. haz. Bir Türk Subayının Ağrı İsyanı Anıları. İstanbul: Avesta, 2011.
- Alakom, Rohat. Xoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması. İstanbul: Avesta, 2011.
- Amin, Camron Michael. “Propaganda and Remembrance: Gender, Education, and “The Women’s Awakening” of 1936”. Iranian Studies 32, no. 3, 1999, 351-386.
- Aras, Ahmet. Serhildana Seyîdan û Berazan [Seyîtxan-Elîcan-Fesihê Mihê Mîrze]. İstanbul: Weşanên Pêrî, 2009.
- Balbal, Mustafa. Ararat’taki Esir Generalden Kan Çiçekleri. İstanbul: Doz, 2002.
- Beyat, Kaveh. Şûreş-i Kordhâ-yi Torkiye ve Tesir-i ân ber Revâbit-i Hârici-yi İran (1307- 1311). Tehran: Neşr-i Tarih-i İran, 1374.
- Bozarslan, M. Emîn, çeviri ve çevrimyazı, Jîn: Kovara Kurdî-Tirkî/Kürdçe-Türkçe Dergi, 1918-1919, Cild: 1. Uppsala: Deng, 1985.
- Burdett, A. L. P., yay. haz. Records of the Kurds: Territory, Revolt and Nationalism, 1831- 1979, Volume 7: 1927-1930. Cambridge: Cambridge Archive Editions, 2015.
- Çamlıbel, Yılmaz. Agirî Sahipsiz Değildir: Ağrı Kürt Ulusal Başkaldırısı. Diyarbakır: Deng, 2007.
- Diken, Şeyhmus. İsyan Sürgünleri. İstanbul: İletişim, 2005.
- Efrati, Noga. “The Other ‘Awakening’ in Iraq: The Women’s Movement in the First Half of the Twentieth Century”. British Journal of Middle Eastern Studies 3, no. 2, 2004, 153-173.
- Güneş, Ömer ve İbrahim Şahin. Antolojiya Dengbêjan 2: Dengbêj Şakiro. İstanbul: Nûbihar, 2018.
- Koloğlu, Orhan. Arap Kaymakam: Libya’ya Başbakan Olan Türk Kaymakamın Yaşam Öyküsü. İstanbul: Aykırı Yayıncılık, 2011.
- Misra, Amalendu. On Beheading. New York: Palgrave, 2022.
- Refîq Hîlmî, Pakîze. Kurd û Jiyanêkî Pirr Endêşe: Yaddaşt. Hewlêr, 2000.
- Rush, Alan de L. ve Jane Priestland, yay. haz. Records of Iraq, 1914-1966, Volume 3: 1921- 1924. Great Britain: Archive Editions, 2001.
- Süphandağ, Kemal. Hamidiye Alayları, Ağrı Kürt Direnişi ve Zîlan Katliamı. İstanbul: Pêrî Yayınları, 2012.
- Ulugana, Sedat ve Kumru Toktamış. Ağrı İsyanı’nda İstanbullu Bir Kadın. Ankara: Dipnot Yayınları, 2023.
- Vansina, Jan. Oral Tradition as History. Madison: University of Wisconsin Press, 1985.
- White, Jenny B. “State Feminism, Modernization, and the Turkish Republican Woman”. NWSA Journal 15, no. 3, 2003, 145-159.
- Xall, Şêx Mihemedî. Pendî Pêşînan. Nawendî Hizrî û Rroşinbîrî Xall, 2021.
- Yüksel, Metin. “On the Borders of the Turkish and Iranian Nation-States: the Story of Ferzende and Besra”. Middle Eastern Studies 52, no. 4, 2016, 656-676.
- Yüksel, Metin. “Dilşa’nın Babasına Ağıt: Ruslar, Dengbêjler ve Bulanık Savaşı”. Yay. haz. Ercan Çağlayan. “Burası Muş’tur”: Tarih, Toplum, Kültür ve Edebiyat. 325-358. İstanbul: Pınar, 2019.
- Yüksel, Metin. “Oral Poets in Conflict: Âşık Veysel and Dengbêj Reso on the Rope”. Journal of Folklore Research 56, no. 1, 2019, 71-103.
- Yüksel, Metin. “Dengbêj, Mullah, Intelligentsia: The Survival and Revival of the Kurdish- Kurmanji Language in the Middle East, 1925-1960”. Doktora Tezi, the University of Chicago, 2011.
- Yüksel, Metin. “The Encounter of Kurdish Women with Nationalism in Turkey”. Middle Eastern Studies 42, no. 5 (2006): 777-802.
- Zürcher, Erik J. Turkey: A Modern History. London and New York: I. B. Tauris, 2004.
- Bulut, Faik. “Ağrı İsyanı’ndaki Kadın ve Çocuklara Ne Oldu?” Independent Türkçe, https://www.indyturk.com/node/220791 Son Erişim Tarihi: 25 Ağustos 2023.
- Temel, Celâl. “Efsane Bir Kürt Kadını: Gülnaz Hanım”. Rûpela Nû, http://www.rupelanu.org/efsane-bir-kurd-kadini-gulnaz-hanim-1093yy.htm Son Erişim Tarihi: 29 Ağustos 2023.
- Kemal Süphandağı İle Telefon Görüşmesi, 22 Ağustos ve 10 Eylül 2023.
Ayrıntılar
| Birincil Dil | Türkçe |
|---|---|
| Konular | Cinsiyet Tarihi, Uluslarötesi Tarih |
| Bölüm | Görüş Makalesi |
| Yazarlar | |
| Yayımlanma Tarihi | 26 Aralık 2023 |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2023 Sayı: 3 |
Kaynak Göster
Hayvan tarihi, geçmiş anlatısına aktif bir unsur olarak hayvanları da dahil etmeyi amaçlayan disiplinler arası bir araştırma alanıdır. Hayvan tarihçileri, tarih yazımında genellikle arka planda kalan hayvanları merkeze alarak, insan-hayvan ilişkilerinin kültürel, ekonomik, politik ve çevresel boyutlarını inceler. Bu yaklaşım, sadece insanların hayvanlara ne yaptığıyla değil, aynı zamanda hayvanların geçmişte nasıl etkili olduğu ve onların ne şekilde tarihselleştirilebileceği ile ilgilenir; böylece tarih yazımındaki insan-merkezci bakış açısını sorgular. Hayvanların da tarihte özne olabileceği düşüncesi hem tarihsel olaylara daha geniş bir perspektiften bakmayı sağlar hem de günümüzdeki insan-hayvan ilişkilerini anlamak için güçlü bir arka plan sunar.
İnsanların tarihsel süreçlerde yalnız ve yegâne aktör olmadıklarını gösteren hayvan tarihi araştırmaları; tarım, sağlık, sömürgecilik, evcilleştirme, modernite ve şehirleşme gibi pek çok farklı konuyu daha bütünlüklü bir şekilde anlamamıza yardımcı olur. İnsanlığın binlerce yıldır yaşadığı dönüşümlerin hayvanlarla kurulan ilişkilerden bağımsız olarak ele alınması tarihsel anlatıların bir hayli eksik kalmasına sebep olmuştur. Hayvan tarihi hayvanların deneyimlerini ve insan ile hayvanın etkileşimlerini tarih yazımına dahil ederek geçmiş anlatısındaki mevcut noksanlıkları giderme potansiyeline sahiptir.
Toplumsal Tarih Akademi dergisinin Haziran 2026 sayısının ana teması hayvan tarihi olarak belirlendi. Bu sayıda Osmanlı ve Türkiye tarihinden insan-hayvan ilişkilerini merkeze alan yazılara yer verilecektir. Hayvanât - Hayvan Tarihi Ağı’nı temsil eden sayı editörleri, yazarlardan yalnızca hayvanları konu edinmelerini değil, hayvanların geçmişte oynadıkları farklı rollere ve türler arası ilişkilere odaklanarak insanlar kadar hayvanları da merkeze alan kapsayıcı bir perspektifin okurların tarihe bakışını nasıl zenginleştirdiğine ışık tutmalarını beklemektedirler.
Yazıların son teslim tarihi 1 Aralık 2025 olarak belirlenmiştir.
Sayı editörleri
Cihangir Gündoğdu, Deniz Dölek Sever, İbrahim Can Usta