“Başka Yazacak Şey mi Yok?”: 19. Yüzyıl Osmanlı Aydının Gözünden Karabatak ve Karabatağın Kısa Leksikolojik Tarihi
Öz
Bu makale, İkdam gazetesinin 24.04.1899 tarihli 1723. sayısında yayımlanan Balhasanoğlu imzalı “Musahabe: Karabatak” adlı yazıyı ekolojik, linguistik ve sosyal açılardan eleştirel söylem analizine tabi tutmaktadır. Yazarı hakkında herhangi ayrıntılı bir bilgiye ulaşılamayan yazıda karabatak kuşları (Phalacrocoracidae) “faydacı” bir bakış açısıyla iktisadi kalkınma perspektifi içerisinde değerlendirilmektedir. Bununla birlikte söz konusu yazı hem kuşbilimi (ornitoloji) hem de kuşların adlandırılması (nomenclature) konu başlıklarına değinmekte ve bu alanlarda bilgiler de içermektedir. Bu açıdan yazının ornitolojik ve leksikolojik değeri de vardır. Bu makale, söz konusu yazının bu hususlarına dair eleştirel bir okuma perspektifini haiz olma iddiasındadır. Yazıya konu kuşların bugünkü Türkiye coğrafyasında farklı dillerde nasıl adlandırıldıkları, döneme ilişkin ornitolojik karabatak kayıtları ve karabatak kuşlarının insanmerkezci bir bakış açısından faydacılık çerçevesinde değerlendiriliyor oluşu makalenin temel konu başlıklarını oluşturmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Türkiye ornitoloji tarihi dil ekolojisi ekoeleştiri kültür tarihi
Kaynakça
- Ahmed Midhat. Sevda-yı Sa’y ü Amel. İstanbul: Kırkanbar, H. 1296.
- Ahmed Midhat. Kuşlar. İstanbul: Kırkanbar, H. 1306.
- Ahmed Vefik Paşa. Lehçe-yi Osmani. Dersaadet: Mahmud Bey Matbaası, H. 1306.
- Ali Seydi. Resimli Kamus-i Osmani. İstanbul: Kitaphane-yi Cihan, H. 1330.
- Dresser, H. E.. A History of the Birds of Europe: Including All teh Species Inhabiting the Western Palaearctic Region: Volume VI. Londra: H. E. Dresser, 1871-1872.
- Elwes, H. J. ve Buckley, T. A. “A List of the Birds of Turkey”. IBIS, 12(3), 1870.
- Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Akirman-Belgrad-Gelibolu-ManstırÖzü-Saraybosna-Slovenya-Tokat-Üsküp: 5. Kitap-1. Cilt. Düz. Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
- Greppin, John A. C. Classical and Middle Armenian Bird Names: A Linguistic, Taxonomic, and Mythological Study. New York: Caravan Books, 1978.
- Menevishean, Gabriel. Patkerazard Bnakan patmut’iwn: A. Kendanabanut’iwn. Viyana: Mkht’arean Tparan, 1897.
- Redhouse, W. James. Kitab-ı Mani-yi Lehçeü’l James Redhouseü’l İngilizi: A Turkish and English Lexicon. İstanbul: A. H. Boyajian, 1890.
- Smiles, Samuel. Self Help. Londra: John Murray, 1859.
- Şemseddin Sami. Kamus-i Türki: İkinci Cild. Dersaadet: İkdam, H. 1317.
- https://ozhanozturk.com/2017/08/28/karabatak-guguk-kusu/. Erişim tarihi: 10.10.2022.
Why the Cormorant? A 19th-Century Ottoman Intellectual's Perspective on the Lexical History of Karabatak
Öz
This article analyses the essay “Musahabe: Karabatak”, written by Balhasanoğlu and published in İkdam number 1723 dated on 24.04.1899, within the frame of critical discourse analysis from ecological, linguistic, and social perspectives. In the aforesaid essay, the author, about who no detailed information is available, mentions cormorant birds (Phalacrocoracidae) from a “utilitarian” point of view within the perspective of economic development. However, the essay in question touches upon the topics of both ornithology and nomenclature of birds and contains information in these fields. In this respect, the essay also has ornithological and lexicological value. This article claims to have a critical reading perspective on these aspects of the essay. The main topics of the article are how the birds are named in different languages within the political borders of today’s Turkey, ornithological cormorant records of the period, and the utilitarian evaluation of cormorants from an anthropocentric point of view.
Anahtar Kelimeler
ornithological history in Turkey ecolinguistics ecocriticism cultural history
Kaynakça
- Ahmed Midhat. Sevda-yı Sa’y ü Amel. İstanbul: Kırkanbar, H. 1296.
- Ahmed Midhat. Kuşlar. İstanbul: Kırkanbar, H. 1306.
- Ahmed Vefik Paşa. Lehçe-yi Osmani. Dersaadet: Mahmud Bey Matbaası, H. 1306.
- Ali Seydi. Resimli Kamus-i Osmani. İstanbul: Kitaphane-yi Cihan, H. 1330.
- Dresser, H. E.. A History of the Birds of Europe: Including All teh Species Inhabiting the Western Palaearctic Region: Volume VI. Londra: H. E. Dresser, 1871-1872.
- Elwes, H. J. ve Buckley, T. A. “A List of the Birds of Turkey”. IBIS, 12(3), 1870.
- Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Akirman-Belgrad-Gelibolu-ManstırÖzü-Saraybosna-Slovenya-Tokat-Üsküp: 5. Kitap-1. Cilt. Düz. Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
- Greppin, John A. C. Classical and Middle Armenian Bird Names: A Linguistic, Taxonomic, and Mythological Study. New York: Caravan Books, 1978.
- Menevishean, Gabriel. Patkerazard Bnakan patmut’iwn: A. Kendanabanut’iwn. Viyana: Mkht’arean Tparan, 1897.
- Redhouse, W. James. Kitab-ı Mani-yi Lehçeü’l James Redhouseü’l İngilizi: A Turkish and English Lexicon. İstanbul: A. H. Boyajian, 1890.
- Smiles, Samuel. Self Help. Londra: John Murray, 1859.
- Şemseddin Sami. Kamus-i Türki: İkinci Cild. Dersaadet: İkdam, H. 1317.
- https://ozhanozturk.com/2017/08/28/karabatak-guguk-kusu/. Erişim tarihi: 10.10.2022.
Ayrıntılar
| Birincil Dil | Türkçe |
|---|---|
| Konular | Çevre Tarihi |
| Bölüm | Araştırma Makalesi |
| Yazarlar | |
| Gönderilme Tarihi | 16 Şubat 2024 |
| Kabul Tarihi | 16 Mayıs 2024 |
| Yayımlanma Tarihi | 31 Aralık 2024 |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2024 Sayı: 5 |
Kaynak Göster
Hayvan tarihi, geçmiş anlatısına aktif bir unsur olarak hayvanları da dahil etmeyi amaçlayan disiplinler arası bir araştırma alanıdır. Hayvan tarihçileri, tarih yazımında genellikle arka planda kalan hayvanları merkeze alarak, insan-hayvan ilişkilerinin kültürel, ekonomik, politik ve çevresel boyutlarını inceler. Bu yaklaşım, sadece insanların hayvanlara ne yaptığıyla değil, aynı zamanda hayvanların geçmişte nasıl etkili olduğu ve onların ne şekilde tarihselleştirilebileceği ile ilgilenir; böylece tarih yazımındaki insan-merkezci bakış açısını sorgular. Hayvanların da tarihte özne olabileceği düşüncesi hem tarihsel olaylara daha geniş bir perspektiften bakmayı sağlar hem de günümüzdeki insan-hayvan ilişkilerini anlamak için güçlü bir arka plan sunar.
İnsanların tarihsel süreçlerde yalnız ve yegâne aktör olmadıklarını gösteren hayvan tarihi araştırmaları; tarım, sağlık, sömürgecilik, evcilleştirme, modernite ve şehirleşme gibi pek çok farklı konuyu daha bütünlüklü bir şekilde anlamamıza yardımcı olur. İnsanlığın binlerce yıldır yaşadığı dönüşümlerin hayvanlarla kurulan ilişkilerden bağımsız olarak ele alınması tarihsel anlatıların bir hayli eksik kalmasına sebep olmuştur. Hayvan tarihi hayvanların deneyimlerini ve insan ile hayvanın etkileşimlerini tarih yazımına dahil ederek geçmiş anlatısındaki mevcut noksanlıkları giderme potansiyeline sahiptir.
Toplumsal Tarih Akademi dergisinin Haziran 2026 sayısının ana teması hayvan tarihi olarak belirlendi. Bu sayıda Osmanlı ve Türkiye tarihinden insan-hayvan ilişkilerini merkeze alan yazılara yer verilecektir. Hayvanât - Hayvan Tarihi Ağı’nı temsil eden sayı editörleri, yazarlardan yalnızca hayvanları konu edinmelerini değil, hayvanların geçmişte oynadıkları farklı rollere ve türler arası ilişkilere odaklanarak insanlar kadar hayvanları da merkeze alan kapsayıcı bir perspektifin okurların tarihe bakışını nasıl zenginleştirdiğine ışık tutmalarını beklemektedirler.
Yazıların son teslim tarihi 1 Aralık 2025 olarak belirlenmiştir.
Sayı editörleri
Cihangir Gündoğdu, Deniz Dölek Sever, İbrahim Can Usta