Araştırma Makalesi

"Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir": Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem

Sayı: 6 16 Haziran 2025
PDF İndir
EN TR

"Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir": Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem

Öz

Osmanlı İmparatorluğu'nda, 19. yüzyılın sonlarından itibaren verem giderek daha artan bir şekilde tehdit olarak görülür hale gelmiştir. Bu dönemde, hastalığın toplu bir araya gelme yerlerinde yayılmasını engellemeye yönelik çabalar gösterilmiş, vereme karşı henüz ilaç ya da aşı bulunmadığından, sağlık propagandası geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinde önemli bir rol oynamıştır. Hekimler yalnızca meslektaşlarına yönelik bilimsel çalışmalar üretmekle kalmamış, aynı zamanda veremle ilgili bilgileri herkese yaymak amacıyla çeşitli kitaplar da yazmışlardır. Bu makale son Osmanlı dönemine ait tıbbi literatürdeki veremle ilgili olarak kaleme alımış kitapları inceleyerek çocuk sağlığı üzerine gelişen tıbbi nasihat literatürünü inceleyecektir. Tartışma, pronatalist politikalar ve modern devlet stratejileriyle iç içe geçmiş bir halk sağlığı perspektifini içerecek ve veremin yarattığı sağlık sorunlarına yönelik çözüm önerileri ve kişisel hijyenin toplumsal bir yükümlülük olarak tanımlanmasını ele alacaktır. Son olarak makale, halk sağlığı yaklaşımının tüberküloz özelinde nasıl şekillendiğini merkeze alarak, Osmanlı tıbbi literatürünün Batı bilimsel düşüncesiyle etkileşimini ve bunun çocuk sağlığı üzerindeki yansımalarını inceleyecektir.

Anahtar Kelimeler

Teşekkür

Bu çalışma, 26-29 Mart 2025’te Leiden’da gerçekleştirilen The 15th European Social Science History Conference’ta COST Action CA22159, National, International and Transnational Histories of Healthcare, 1850-2000 (EuroHealthHist) desteğiyle sunmuş olduğum “In Those Susceptible to Tuberculosis, the Body is Fragile”: Exploring Children’s Health in Late Ottoman Medical Literature” başlıklı bildirinin gözden geçirilmiş halidir. Önerileri için konferans katılımcılarına, makaleyi değerlendiren ve önerileriyle geliştiren anonim hakemlere ve editörlere teşekkür ederim. Makalede ele alınan kitaplara Muteferriqa portalından ulaşılmıştır.

Kaynakça

  1. Abel, Laurent. “Human Genetics of Tuberculosis: A Long and Winding Road.” Philosophical Transactions: Biological Sciences 369, no. 1645 (2014): 1–9.
  2. Barbulescu, Constantin. “Physicians, Peasants, and Modern Medicine: Imagining Rurality in Romania, 1860-1910.” (2018): 206-207. CEU Press.
  3. Baudon, Jean-Jacques. “Naissance de la pédiatrie au 19e siècle.” La presse médicale 46, no. 4 (2017): 438-448. Bates, Barbara. Bargaining for Life: A Social History of Tuberculosis, 1876-1938. University of Pennsylvania Press, 1992.
  4. Besim Ömer. Verem Tehlikesi Veremle Mücadele. İstanbul: Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1919.
  5. Behçet Salih. Verem Nasıl Başlar ve Kurtuluş Yolları Nelerdir? Halka Sıhhî Öğütlerim. İzmir: Ahenk Matbaası, 1919. Brockliss, Laurence. “Introduction: The Western Concept of Childhood.” In Childhood in the Late Ottoman Empire and After, 1-17. Brill, 2016.
  6. Brosco, Jeffrey P. “Weight Charts and Well-Child Care: How the Pediatrician Became the Expert in Child Health.” Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine 155, no. 12 (2001): 1385-1389.
  7. Burr, Chauncey Rea. “The Tuberculous Diathesis: An Inquiry into the Causes That Lead to Pulmonary Consumption.” The Boston Medical and Surgical Journal 137, no. 22 (1897): 542-547.
  8. Bynum, Helen. Spitting Blood: The History of Tuberculosis. Oxford: Oxford University Press, 2012.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

İmparatorluk, Emperyalizm ve Sömürgecilik Tarihi, Tarihsel Çalışmalar (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

16 Haziran 2025

Gönderilme Tarihi

16 Mart 2025

Kabul Tarihi

21 Mayıs 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Sayı: 6

Kaynak Göster

APA
İlikan Rasimoğlu, C. G. (2025). "Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir": Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem. Toplumsal Tarih Akademi, 6, 54-71. https://izlik.org/JA99RE45TK
AMA
1.İlikan Rasimoğlu CG. "Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir": Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem. TT Akademi. 2025;(6):54-71. https://izlik.org/JA99RE45TK
Chicago
İlikan Rasimoğlu, Ceren Gülser. 2025. “‘Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir’: Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem”. Toplumsal Tarih Akademi, sy 6: 54-71. https://izlik.org/JA99RE45TK.
EndNote
İlikan Rasimoğlu CG (01 Haziran 2025) "Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir": Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem. Toplumsal Tarih Akademi 6 54–71.
IEEE
[1]C. G. İlikan Rasimoğlu, “‘Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir’: Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem”, TT Akademi, sy 6, ss. 54–71, Haz. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA99RE45TK
ISNAD
İlikan Rasimoğlu, Ceren Gülser. “‘Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir’: Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem”. Toplumsal Tarih Akademi. 6 (01 Haziran 2025): 54-71. https://izlik.org/JA99RE45TK.
JAMA
1.İlikan Rasimoğlu CG. "Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir": Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem. TT Akademi. 2025;:54–71.
MLA
İlikan Rasimoğlu, Ceren Gülser. “‘Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir’: Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem”. Toplumsal Tarih Akademi, sy 6, Haziran 2025, ss. 54-71, https://izlik.org/JA99RE45TK.
Vancouver
1.Ceren Gülser İlikan Rasimoğlu. "Vereme Müstaid Olanlarda Vücud Narindir": Geç Osmanlı İmparatorluğu Sağlık Kitaplarında Çocuk Sağlığı ve Verem. TT Akademi [Internet]. 01 Haziran 2025;(6):54-71. Erişim adresi: https://izlik.org/JA99RE45TK

Toplumsal Tarih Akademi: Osmanlı-Türkiye Araştırmaları Dergisi'nin 8. Sayısı “Hayvan Tarihi” dosyasıyla yayınlandı. “Hayvan Tarihi” sayısının editörleri Cihangir Gündoğdu, Deniz Dölek-Sever ve İbrahim Can Usta'nın editoryal makalesinin bir kısmını aşağıda paylaşıyoruz. Yazının tam hali ilgili sayıda. 

Hayvan Tarihi: Geçmişi İnsanın Ötesinde Düşünmek ve Yazmak 

Ana akım tarih anlatıları çok uzun süre insanmerkezci bir perspektifle şekillendi ve geçmiş temelde insan ilişkilerinin hikâyesi olarak kurgulandı. Hayvanlar da bu çerçevede mülk, kaynak, sembol ya da insan faaliyetlerinin pasif tamamlayıcıları olarak değerlendirildi. Hayvan tarihi işte bu anlayışı sorgular. Hayvanların deneyimlerini, bedenlerini, davranışlarını, insanlarla karşılaşmalarını ve bu karşılaşmaların yarattığı karşılıklı dönüşümleri araştırma konusu hâline getirerek tarihin yalnızca insanlara ait bir alan olmadığını ileri sürer. 

Hayvan tarihi, insan olmayan hayvanların tarihsel varlıklarını merkeze alan, onların iktisadi, toplumsal, siyasal ve kültürel süreçlerdeki rollerini, insanlarla ve çevreyle kurdukları çok katmanlı ilişkileri inceleyen önemli bir tarihyazımı alanıdır. Bu yaklaşım hayvanları yalnızca toplumların arka planında yer alan unsurlar olarak değil, tarihsel süreçlere etki eden canlı varlıklar olarak ele alır. Böylece emek, savaş, ulaşım, beslenme, kentleşme, sağlık, hukuk, duygulanım ve gündelik yaşam gibi alanlarda hayvanların belirleyici varlığı görünür hâle gelir. 

Hayvan tarihi bu yönüyle diğer tarih yazım biçimlerinden hem epistemolojik hem de ontolojik olarak ayrılır. Epistemolojik açıdan geçmişe dair bilgi üretiminde yalnızca insan belgelerine ve insan bakış açısına dayanmanın sınırlarını gösterir. Arşiv belgeleri, görsel malzemeler, maddi kültür unsurları, veteriner kayıtları, seyahatnameler, edebî metinler ve bilimsel veriler gibi farklı kaynak türlerini birlikte kullanır. Ontolojik açıdan ise insanı tek ve mutlak tarihsel özne olarak kabul eden anlayışı tartışmaya açar. İnsan olmayan varlıkların da tepkileri, uyum stratejileri, direnişleri ve ilişkisel etkileriyle tarihsel süreçlerin parçası olduğunu ortaya koyar. 

Dolayısıyla hayvan tarihi yalnızca geçmişte hayvanların nasıl kullanıldığını anlatan bir alan değildir; aynı zamanda insanlarla diğer canlılar arasındaki güç ilişkilerini, karşılıklı bağımlılık biçimlerini ve birlikte yaşama rejimlerini inceleyen eleştirel bir tarihyazımı yaklaşımıdır. Bu nedenle çevre tarihi, emek tarihi, bilim tarihi, hukuk tarihi, kent tarihi, imparatorluk çalışmaları ve posthümanist düşünceyle yakın ilişki içindedir. Fransız tarihçi Éric Baratay’ın da belirttiği gibi tarihin insanmerkezci tanımı terk edilmeli ve tarih, tüm canlı varlıkları kapsayan bir bilgi alanı olarak yeniden düşünülmelidir. Hayvan tarihi bu çerçevede geçmişi insanın ötesinde yeniden düşünmeye ve yazmaya çağıran dönüştürücü bir araştırma alanı sunar.