The Eastern Theatre and Arusyag Papazyan: Exploring Theatre as a Space of Both Confinement and Liberation in the Late Ottoman Empire

Öz

This article reconsiders the Eastern Theatre (Arevelyan Tadron, Şark Kumpanyası) as a significant institution in nineteenth-century Ottoman and Armenian theatre, rather than only a precursor to Hagop Vartovyan’s Tiyatro-i Osmanî. It focuses on the Eastern Theatre as the first professional Armenian troupe and on Arusyag Papazyan, the first professional actress of Ottoman theatre, arguing that this milieu sought to counter the commercialization of performance by treating the stage as an educational and communal space. The article uses Papazyan’s career to explore the gendered dimensions of this intellectual circle, showing how she linked Armenian communal responsibility with women’s increased visibility in the arts. It also engages with scholarship that presents Vartovyan as closely aligned with a homogenizing imperial project and characterizes alternative circles as nationalist or separatist, instead interpreting the Eastern Theatre and Papazyan’s role as responses to the tensions of the Tanzimat era. In doing so, it offers another perspective on women’s agency and Armenian cultural continuity within Ottoman theatre.

Anahtar Kelimeler

• Armenian Community
• Armenian Theatre
• Late Ottoman Empire

Geç Osmanlı İmparatorluğu’nda Hem Tutsaklık Hem de Özgürleşme Mekânı Olarak Tiyatroyu İncelemek: Şark Tiyatrosu ve Arusyag Papazyan

Öz

Bu makale, Şark Tiyatrosu’nu (Arevelyan Tadron) Hagop Vartovyan’ın Tiyatro-i Osmanî’sinin yalnızca bir öncülü olarak değil, on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı ve Ermeni tiyatrosu açısından önemli bir kurum olarak yeniden ele almaktadır. İlk profesyonel Ermeni topluluğu olarak Şark Tiyatrosu’na ve Osmanlı tiyatrosunun ilk profesyonel kadın oyuncusu Arusyag Papazyan’a odaklanarak, bu çevrenin sahneyi eğitsel ve cemaat temelli bir mekân olarak kurgulamak suretiyle performansın ticarileşmesine karşı durmaya çalıştığını ileri sürmektedir. Papazyan’ın kariyerinin incelenmesi, bu entelektüel çevrenin toplumsal cinsiyet boyutlarını görünür kılmakta ve onun Ermeni cemaatine yönelik sorumluluğu, kadınların sanatsal alanda artan kamusal görünürlüğüyle nasıl ilişkilendirdiğini göstermektedir. Makale, Vartovyan’ı homojenleştirici bir imparatorluk projesiyle yakın konumlandıran ve alternatif çevreleri milliyetçi ya da ayrılıkçı olarak niteleyen literatürle de tartışmaya girerek, Şark Tiyatrosu’nu ve Papazyan’ın rolünü Tanzimat döneminin gerilimlerine verilen yanıtlar olarak yorumlamaktadır. Bu yaklaşım, Osmanlı tiyatrosu bağlamında kadının etkin konumu ve Ermeni kültürel sürekliliğine dair farklı bir bakış açısı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ermeni Cemaati
• Ermeni Tiyatrosu
• Geç Dönem Osmanlı İmparatorluğu

Kaynakça

1. And, Metin. 100 Soruda Türk Tiyatrosu Tarihi. Ankara: Gerçek Yayınevi, 1970.
2. And, Metin. Osmanlı Tiyatrosu: Kuruluşu-Gelişimi-Katkısı. Vol. 258. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1976.
3. And, Metin. Türk Tiyatrosunun Evreleri. Ankara: Turhan Kitabevi, 1983.
4. And, Metin. Başlangıcından 1983’e Türk Tiyatro Tarihi. İstanbul: İletişim, 2014.
5. Antaramian, Richard E. Brokers of Faith, Brokers of Empire: Armenians and the Political Reform in the Ottoman Empire. Stanford University Press, 2020.
6. Aracı, Emre. Naum Tiyatrosu: 19. Yüzyıl İstanbulu’nun İtalyan Operası. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2021.
7. Aykut, Pelin. “Tokatlıyan Oteli.” in Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, 1994.
8. Baş, Elif. “The Role of Armenians in Establishing Western Theatre in the Ottoman Empire.” Asian Theatre Journal 37, 2020: 442–63.

9. Bardakjian, Kevork. “Agop Baronian’s political and social satire.” Doctoral Dissertation, University of Oxford, 1979.
10. Baronyan, Hagop Հ. Պարոնեանի Երկասիրութիւնները Հրատարակութիւն Գիւտ ա. կահ. Աղանեանց, 1899.
11. Çekirge, Pınar, and Burak Süme. Arusyag Papazyan: Osmanlı Azınlık Tiyatrosunun İlk Profesyonel Kadın Oyuncusu. İstanbul: Kanon Kitap, 2022.
12. Düsap, Sırpuhi. Mayda. İstanbullu Ermeni Kadın Yazarlar Dizisi. İstanbul: Aras, 2025.
13. Güllü, Fırat. Vartovyan Kumpanyası ve Yeni Osmanlılar. İstanbul: Bgst Yayınları, 2008.
14. Hraçya, Azniv. Իմ Հիշողություններս. Փարիզ 1909.
15. Faroqhi, Suraiya, and Arzu Öztürkmen. Celebration, Entertainment and Theatre in the Ottoman World. Seagull Books, 2014.
16. Karaboğa Kerem, Gedikpaşa Tiyatrosu, Geleceğe Perde Açan Gelenek: Geçmişten Günümüze Istanbul Tiyatroları. Istanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011.
17. Khalapyan, Hasmik. “Multiple Ramifications: Azniv Hrachia’s Autobiography as a Source for the History of the Theatre and the World Beyond.” In Celebration, Entertainment and Theatre in the Ottoman World. Seagull Books, 2014.
18. Khalapyan, Hasmik. “Theater as Career for Ottoman Armenian Women, 1850 to 1910.” In A Social History Of Late Ottoman Women. Brill, 2013.
19. Madatyan, Aşod. Sahnemizin Değerleri. İstanbul: Aras Yayıncılık, 2022.
20. Manok, Yervant Baret. Doğu İle Batı Arasında San Lazzaro Sahnesi: Ermeni Mıkhitarist Manastırı ve İlk Türkçe Tiyatro Oyunları. İstanbul: Bgst Yayınları, 2013.
21. Manoukian, Jennifer. “In Search of Purity: Language, Ideology and Global Intellectual Movements in Ottoman Armenian History, 1750-1915.” Doctoral Dissertation, University of California, Los Angeles, 2023.
22. Pamukciyan, Kevork. Biyografileriyle Ermeniler Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar-IV. İstanbul: Aras Yayıncılık, 2003.
23. Pamukciyan, Kevork. Zamanlar, Mekanlar, İnsanlar. III. Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar. Aras Publications, 2003.
24. Sağlam, Nuri. Basiretçi Ali Efendi: İstanbul Mektupları. İstanbul: Kitabevi, 2001.
25. Stepanyan, Karnik. Արուշյակ Փափազյան Կյանքը Եւ Բեմական Քործուներությունը.Երևան, 1955.
26. Sönmez, Ayşan. Reflections on the Legacy of 19th-Century Istanbul Armenian Theater Projects in the Contexts of Ottomanism and Turkishness. Journal of Armenian Studies, 2022.
27. Tuğlacı, Pars. Tarih Boyunca Batı Ermenileri, vol. 2 (Istanbul: Pars Yayın ve Ticaret, 2004)
28. Turna, Nalan. “The Ottoman Stage: Politicization and Commercialization of Theatres, 1876-1922.” In Celebration, Entertainment and Theatre in the Ottoman World. Seagull Books, 2014.
29. Tütüncüyan, Sarkis. Türkiye Ermenileri Sahnesi ve Çalışanları, İstanbul: bgts yayınları, 2008.
30. Zekiyan, Boğos Levon. Ermeniler ve Modernite: Gelenek ve Yenileşme, Özgüllük ve Evrensellik Arasında Ermeni Kimliği. İstanbul: Aras Yayıncılık, 2001.