Beşerî Münasebetler versus Sendikal Haklar: Beşerî Münasebetler Yaklaşımının Türk Bankacılığına Girişi ve Yapı Kredi Bankasındaki Tatbikatı (1956-1980)

Öz

Bu makale, 1956-1980 yılları arasında Türkiye bankacılık sektöründe, özellikle Yapı Kredi Bankası’nda, Beşerî Münasebetler yaklaşımının uygulanışını ve sendikal haklarla olan ilişkisini eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir. Beşerî Münasebetler, çalışan memnuniyetini artırmayı ve verimliliği yükseltmeyi amaçlayan daha insancıl bir yönetim anlayışı iddiasındadır. Ancak, bu yaklaşım, özellikle Türkiye gibi sendikal hakların geç geliştiği ülkelerde, işçi haklarıyla çatışma potansiyeli taşımaktadır. Banka yönetiminin beşerî münasebetler stratejilerini benimsemesi, çalışanların refahını gözetme iddiasıyla birlikte, aynı zamanda işçi hareketlerinin ve sendikaların artan etkisini sınırlama amacını taşımıştır. Makale, bu stratejilerin, işçilerin temel haklarını ne ölçüde desteklediğini ve bankaların çıkarlarıyla nasıl uyum sağladığını araştırarak, Türk bankacılığındaki önemli bir dönemde işçi hakları ve yönetim stratejileri arasındaki gerilimi ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Beşerî Münasebetler
• Sendikal Haklar
• Bankacılık Tarihi
• Yapı Kredi Bankası

Human Relations versus Union Rights: The Introduction of the Human Relations Approach to Turkish Banking and its Application in Yapı Kredi Bank (1956-1980)

Öz

This article critically examines the application of the Human Relations approach in the Turkish banking sector between 1956 and 1980, particularly in Yapı Kredi Bank, and its relationship with union rights. Human Relations claims to be a more humane management approach that aims to increase employee satisfaction and improve productivity. However, this approach has the potential to conflict with labour rights, especially in countries such as Turkey, where union rights developed late. The adoption of human relations strategies by bank management, while claiming to look after the welfare of employees, has also sought to limit the growing influence of labour movements and unions. By exploring the extent to which these strategies supported the fundamental rights of workers and how they aligned with the interests of banks, the paper aims to illustrate the tension between labour rights and management strategies during a crucial period in Turkish banking.

Anahtar Kelimeler

• Human Relations
• Union Rights
• Banking History
• Yapı Kredi Bank

Kaynakça

1. Abaç, Sadi. “Müesseseye Bağlılık”. Bizler Dergisi 11, 1975, 6–7.
2. Abaç, Sadi. “Çözüm”. Bizler Dergisi 21, 1978a, 9.
3. Abaç, Sadi. “Kimdir Bankanın Sahipleri?”. Bizler Dergisi 20, 1978b, 12–13.
4. Abaç, Sadi. “Toplu Sözleşme Düzeninde Müdürün Rolü”. Bizler Dergisi 22, 1978c, 15.
5. “Bu Banka Bizim Bankamızdır”. Bizler Dergisi 10, 1975, 10–11.
6. “İş Yerindeki Atmosfer”. Bizler Dergisi 5, 1974, 13.
7. Lawton, G. “Yönetici (Manager) Hastalığı”. Bizler Dergisi 17, 1977, 19.
8. “Müesseseye Bağlılık”. Bizler Dergisi 21, 1978, 10–15.

9. “Personelimize Kâr Payı”. Bizler Dergisi 5, 1974, 5.
10. Tör, Vedat Nedim. “İş Terbiyesi: Güç Bir Sanat”. Bizler Dergisi 13, 1976, 15.
11. Tör, Vedat Nedim. “Ekip Zihniyeti”. Bizler Dergisi 15, 1977a, 13.
12. Abaç, Sadi. Kazım Taşkent ve Yapı ve Kredi Bankası. İstanbul: Yapı ve Kredi Bankası Yayınları, 1981.
13. Acarlı, Cevdet. Beşerî Münasebetler. Ankara: Türkiye İş Bankası Anonim Şirketi Kurs Müdürlüğü, 1970.
14. Akgüç, Öztin. 100 Soruda Türkiye’de Bankacılık. Ankara: Gerçek Yayınevi, 1987.
15. Alakavuklar, Ozan Nadir. “‘We Are a Family’ – A Critical Organizational Discourse Analysis”. International Journal of Business and Management Studies 1(1), 2009, 1–10.
16. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi ile Türkiye İş Bankası Arasında İmzalanan Protokol ve Türkiye İş Bankası Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Tesis Senedi. Ankara: Türkiye İş Bankası, 1962.
17. Asna, M. Aleaddin, ve İnceoğlu, Deniz G. İletişim Hayattır: Alaeddin Asna Kitabı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
18. Asna, M. Aleaddin. Bankacılar İçin Beşerî Münasebetler. Ankara: Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, 1972.
19. Ata, Turhan, ve Türkoğlu, Faruk. (Haz.). Bank-Sen’li Yıllar: Başlangıcından Beri Türkiye’de Bankacılık. İstanbul: TÜSTAV Sosyal Tarih Yayınları, 2019.
20. Balkılıç, Özgür. “Amerikan İşletme İdeolojisinin Türkiye’ye Gelişi, Yayılışı ve Ücret Tartışmaları 1960–1980”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 74(4), 2019, 1297–1327.
21. Belli, Hamit. B., ve Niş’el, Serpil. Bankacılıkta Beşerî Münasebetler. İstanbul: Baha Matbaası, 1966.
22. Berk, Metin. Zoraki Bankacı: Bir Dönemin Perde Arkası. İstanbul: ABM Yayınları, 2014.
23. Bruce, Kyle, and Christopher Nyland. “Elton Mayo and the Deification of Human Relations”. Organization Studies 32(3), 2011, 383–405.
24. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi (Cilt 1). İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.
25. Fındıkoğlu, Z. F. (1962). Sanayi müesseselerinde insanlar arası münasebetler teorisi ve felsefi temelleri. İstanbul: Türkiye Harsî ve İçtimai Araştırmalar Derneği.
26. Fındıkoğlu, Ziyaeddin Fahri. “Amerikan Sosyolojisi: Çalışma Hayatı Etrafında Yeni Bir Teori: İnsan Münasebetleri”. Türk Yurdu 291, 1960.
27. Fındıkoğlu, Ziyaeddin Fahri. “Sınaî Sosyoloji ve İnsanlararası Münasebetler Teorisi”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 21(1–4), 1959.
28. Foerster, Friedrich. W. İyi İnsan, İyi İş Adamı. İstanbul: Doğan Kardeş Yayınları, 1959.
29. Hopper, Jerry. R. Yönetimde Beşerî İlişkiler (çev. Ö. Özdemir). Ankara: Türkiye Hizmet-İçi Eğitimcileri Derneği Yayınları, 1966.
30. İçişleri Bakanlığı Teşkilat Metot Bürosu (Yay. Haz.). İşyerinde İnsan Münasebetleri. Ankara: İçişleri Bakanlığı Teşkilat Metot Bürosu, 1961.
31. İş Bankası Organizasyon Müdürlüğü. Şahsiyet ve İş Hayatında Beşerî Münasebetler. Ankara: Organizasyon Müdürlüğü, 1962.
32. Kazgan, Haydar. “Banka Sektöründe Toplu Sözleşme Düzeninin Getirdikleri”. Banka 2(2), 1965, 15–22.
33. Mıhçıoğlu, Cemal. Personel İdaresinde Beşeri Münasebetler. Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, 1955.
34. Mörel Büyükertan, Binnur, Demirkan, Eser, ve İşlet, Banu. (Haz.). Daima Bir Adım Önde: Yapı Kredi’nin 80 Yılı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2024.
35. O’Connor, Ellen. “Minding the Workers: The Meaning of ‘Human’ and ‘Human Relations’ in Elton Mayo”. Organization 6(2), 1999a, 223–246.
36. O’Connor, Ellen. “The Politics of Management Thought: A Case Study of the Harvard Business School and the Human Relations School”. Academy of Management Review 24(1), 1999b, 117–131.
37. Özgür, Kemal. Personel İdaresi ve Beşerî Münasebetler. İstanbul: Ahmed Said Matbaası, 1966.
38. Rosen, Sumner M. “Turkey”. W. Galenson (der.), Labor in Developing Economies, XX-XX. Los Angeles: University of California Press, 1963.
39. Rosen, Sumner M. Labor in Turkey’s Economic Development. Boston: Massachusetts Institute of Technology, 1959.
40. Topçuoğlu, Orhan. Yapı Kredi’de Unutulmayan Anılar. Ankara: Demircioğlu Matbaacılık, 1993.
41. Tör, Vedat Nedim. Yıllar Böyle Geçti. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
42. Tosun, Kemal. “İşgücünün İşletme İdaresine İştiraki Meselesinin Düşündürdükleri”. Banka 2(5), 1965, 9.
43. Tosun, Kemal. “Sermaye-Emek Münasebetlerinde Gelişmeler”. Banka 5(3), 1968, 25.
44. Ulkat, Gül. (Der.). Değerli Dostum – Konuşmalar: Betûl Mardin. İstanbul: Sanimat Limited, 2011.
45. Yapı ve Kredi Bankası. Neden Yapı ve Kredi Bankasında Çalışıyorum? İstanbul: Doğan Kardeş Basımevi, 1956.
46. Yüzgün, Arslan. Cumhuriyet Dönemi Türk Banka Sistemi (1923–1981). İstanbul: Der Yayınları, 1982.