Osmanlı Yönetici Sınıfında Güç ve Rekabet İlişkileri: Koca Sinan Paşa (ö. 1596) ve Serdâr Ferhad Paşa (ö. 1595) Mücadelesi

Öz

Bu çalışma, geç on altıncı yüzyıl Osmanlı yönetici elitinin önemli figürlerinden Koca Sinan Paşa ile Serdâr Ferhad Paşa arasındaki siyasi rekabet üzerinden Osmanlı yönetici elitinin güç mücadelesini ve Osmanlı kapu siyasetini incelemektedir. Saray içi ve dışı ilişkilerin belirleyici olduğu bu dönemde, paşaların atamalar, ekonomik kaynaklar ve siyasi manevralarla şekillenen kapu siyaseti, Osmanlı siyasal yapısının dinamiklerini yansıtır. 1582-1595 yılları arasındaki paşaların bu mücadelesinin analizi hem dönemin hizipçi siyasetinin pratiklerini hem de imparatorluğun evrilen siyasi karakterini gözler önüne serer. Çalışma, Osmanlı kronikleri, İtalyan diplomatik raporları ve Sinan Paşa ile Sultan III. Murad arasında gerçekleşen telhîs belgeleri gibi kaynaklarla desteklenmektedir. Böylece, geç on altıncı yüzyıl Osmanlı siyasetinde rekabetin çok boyutlu doğası ile güç ilişkilerinin nasıl kurulduğu ve korunduğu kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hizipçilik
• Kapu siyaseti
• Koca Sinan Paşa
• Serdâr Ferhad Paşa
• Osmanlı siyasal yapısı

Power and Rivalry Among the Ottoman Elite: The Struggle Between Koca Sinan Pasha (d. 1596) and Serdâr Ferhad Pasha (d. 1595)

Öz

This study examines the power struggle and household politics in the late sixteenth century through the political rivalry between two prominent figures of the Ottoman ruling elite, Koca Sinan Pasha and Serdâr Ferhad Pasha. In this period, when both internal and external court relations played a decisive role, household politics shaped by appointments, economic resources and political maneuvering reflected the underlying dynamics of the Ottoman political structure. The analysis of the pashas’ struggle between 1582 and 1595 reveals both the practices of factional politics at the time and the evolving political configuration of the empire. The study uses the Ottoman chronicles, Italian diplomatic reports, and the telhîs accounts exchanged between Sinan Pasha and Murad III. Thus, it offers a comprehensive analysis of the multifaceted nature of rivalry and the ways in which power relations were constructed and sustained in late sixteenth-century Ottoman politics.

Anahtar Kelimeler

• Factionalism
• Household politics
• Koca Sinan Pasha
• Serdâr Ferhad Pasha
• Ottoman political structure

Kaynakça

1. Abdülkadir Efendi. Topçular Katibi Abdülkadir (Kadrî) Efendi Tarihi (Metin ve Tahlil) I. Yay. Haz. Ziya Yılmazer. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2003.
2. Albèri, Eugenio, Yay. Haz. Le Relazioni degli Ambasciatori Veneti al Senato Durante il Secolo Decimosesto Volume IX. Floransa: Societa Editrice Fiorentina, 1855.
3. Albèri, Eugenio. Yay. Haz. Relazioni della Ambasciatori Veneti al Senato Volume 6. C. 6. Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
4. Brown, Horatio F., Yay. Haz. Calendar of State Papers and Manuscripts, Relating to English Affairs, Existing in the Archives and Collections of Venice, and in Other Libraries of Northern Italy, Vol. IX, 1592-1603. C. 9. Londra: 1897.
5. Brown, Horatio F.. Calendar of State Papers and Manuscripts, Relating to English Affairs, Existing in the Archives and Collections of Venice, and in Other Libraries of Northern Italy, Vol. VIII, 1581-1591. C. 8. Londra: 1894.
6. Câfer Iyânî. Tevârîh-i Cedîd-i Vilâyet-i Üngürüs (Osmanlı-Macar Mücadelesi Tarihi, 1585-1595). Yay. Haz. Mehmet Kirişçioğlu. İstanbul: Kitabevi, 2001.
7. Gelibolulu Mustafa ‘Âli. Künhü’l-Ahbâr 4. Rükün, 5. Cilt. Yay. Haz. Suat Donuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024.
8. Gerlach, Stephan. Türkiye Günlüğü 1577-1578 2. Cilt. Yay. Haz. Kemal Beydilli. Çev. Türkis Noyan. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2006.

9. Hasan Bey-Zâde Ahmed Paşa. Hasan Bey-Zâde Ahmed Paşa - Hasan Bey-Zâde Târîhi Cilt II. Yay. Haz. Şevki Nezihi Aykut. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2004.
10. Hasan Bey-Zâde Ahmed Paşa. Hasan Bey-Zâde Ahmed Paşa - Hasan Bey-Zâde Târîhi Cilt III. Yay. Haz. Şevki Nezihi Aykut. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2004.
11. Knolles, Richard. The Turkish History Beginning from Mahomet III and Continues to this Present Year 1687. 6. bs. C. 2. Londra: 1687.
12. Knolles, Richard. The Turkish History from the Original of that Nation, to the Growth of the Ottoman Empire: with the Lives and Conquests of their Princes and Emperors. 6. bs. C. 1. Londra: 1687.
13. Leunclavius, Johannes. Türk Milletinin Tarihi Cilt I. Yay. Haz. Erhan Afyoncu ve Ahmet Önal. Çev. Türkis Noyan. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2019.
14. Orhonlu, Cengiz, Yay. Haz. Osmanlı Tarihine âid belgeler: Telhisler, 1597-1607. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1970.
15. Pedani, Maria Pia, Yay. Haz. Relazioni di ambasciatori veneti al Senato. 14, Costantinopoli. relazioni inedite: 1512-1789. Padova: Aldo Ausilio, 1996.
16. Sağırlı, Abdurrahman. “Mehmed B. Mehmed Er-Rûmî (Edirneli)’nin Nuhbtetü’t-Tevârih ve’l- Ahbâr’ı ve Târîh-i Âl-i Osman’ı (Metinleri, Tahlilleri)”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2000.
17. Sahillioğlu, Halil, Yay. Haz. Koca Sinan Paşa’nın Telhisleri. İstanbul: IRCICA, 2004.
18. Seidel, Friedrich. Sultanın Zindanında: Osmanlı İmparatorluğu’na Gönderilen Bir Elçilik Heyetinin İbret Verici Öyküsü (1591-1596). Çeviren Türkis Noyan. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010.
19. Selânikî Mustafa Efendi. Tarih-i Selânikî (971-1003/1563-1595) I. Yay. Haz. Mehmet İpşirli. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999.
20. Selânikî Mustafa Efendi. Tarih-i Selânikî (1003-1008/1595-1600) II. Yay. Haz. Mehmet İpşirli. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999.
21. Seyyid Lokmân b. Hüseyin el-Âşûrî el-Urmevî. Zübdetü’t-Tevârîh Osmanlı Tarihi (1299-1595). Yay. Haz. Göker İnan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2022.
22. Aköz, Alaattin, ve Ahmet Kerim Demireğen. “Osmanlı Tarih Yazımı Patronaj ve Hizip”. USAD 11, 2019, 129-152.
23. Arcak Casale, Sinem. “A Peace for a Prince: The Reception of a Safavid Child Hostage at the Ottoman Court”. Journal of Early Modern History 20, 2016, 39-62.
24. Arslantürk, Hacı Ahmet. “Bir Bürokrat ve Yatırımcı Olarak Kanuni Sultan Süleyman’ın Veziriazamı Rüstem Paşa”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2011.
25. Astrid, Meier. “The Charities of a Grand Vizier: Towards a Comparative Approach to Koca Sinan Pasha’s Endowment deeds (989-1004/1581-1596)”. Turcica 43, 2011, 309-343.
26. Bostan, İdris. “III. Murad ve Batı Akdeniz’de Osmanlılar”, Sultan III. Murad Dönemi ve Bursa. Yay. Haz. Ersin Gülsoy, 31-53. Bursa: Gaye Kitabevi, 2021.
27. Bouquet, Olivier. “From Decline to Transformation: Reflections on a New Paradigm in Ottoman History”. Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies 60, 2022, 27-60.
28. Bozkurt, Doğukan. “Serdâr Ferhad Paşa’nın Hayatı; Askeri ve Siyasi Faaliyetleri (1566-1595)”. Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, 2022.
29. Börekçi, Günhan. “Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmed I (r.1603-17) and his Immediate Predecessors”. Doktora Tezi, The Ohio State University, 2010.
30. Börekçi, Günhan. “A Queen-Mother at Work: On Handan Sultan and Her Regency During the Early Reign of Ahmed I”. Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi 34, 2020, 45-92.
31. Casale, Giancarlo. “Global Politics in the 1580s: One Canal, Twenty Thousand Cannibals, and an Ottoman Plot to Rule the World”. Journal of World History 18 3, 2007, 267-296.
32. Darling, Linda T. “Nasihatnameler, İcmal Defterleri, and the Timar-Holding Ottoman Elite in the Late Sixteenth Century”. Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies 43, 2014, 193-226.
33. Darling, Linda T. “Istanbul Elites and Political Writing”, A Companion to Early Modern Istanbul. Yay. Haz. Shirine Hamadeh ve Çiğdem Kafescioğlu, 697-716. Leiden, Boston: Brill, 2021.
34. Demirbaş, A. Tül. “Look at All the Glory! Representation of Sound and Scenery at the Imperial Circumcision Festival of 1582”, Historical Resonances: Space, Senses and Early Music. Yay. Haz. Esteve Roldán, John Griffiths ve Francisco Rodilla León, 293-316. Brill Fink, 2024.
35. Dervişoğlu, Elif. “III. Murad Dönemi Devlet Adamlarından Ferhad Paşa”. Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi, 2021.
36. Dikici, Ayşe Ezgi. “The Making of Ottoman Court Eunuchs: Origins, Recruitment Paths, Family Ties, and ‘Domestic Production’”. Archivum Ottomanicum 30, 2013, 105-136.
37. Doğan, Muzaffer. “Osmanlı İmparatorluğunda Makam Vergisi: Caize”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 8, 2002, 35-74.
38. Dursteler, Eric R., Yay. Haz. In the Sultan’s Realm: Two Venetian Ambassadorial Reports on the Early Modern Ottoman Empire. Toronto: Centre for Reformation and Renaissance Studies, 2018.
39. Dursteler, Eric R.. Venetians in Constantinople: Nation, Identity, and Coexistence in the Early Modern Mediterranean. Baltimore: The Johns Hopkings University Press, 2006.
40. Eğri, Saadettin. “Sultan III. Murad (Murâdî) Divanı’ndan Dünyaya Bakış”, Sultan III. Murad Dönemi ve Bursa. Yay. Haz. Ersin Gülsoy, 429-444. Bursa: Gaye Kitabevi, 2021.
41. Emecen, Feridun. “Mehmed III”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 28. İstanbul: İSAM - İslam Araştırmaları Merkezi, 2003.
42. Emecen, Feridun. “Çağdaş Osmanlı Kaynaklarında Uzun Savaşlar ve Zitvatorok Antlaşması ile İlgili Algılama ve Yorum Problemleri”. The Journal of Ottoman Studies 29, 2007, 87-97.
43. Eravcı. H. Mustafa. “Gelibolulu Mustafa ‘Âlî’nin Nushatü’s-Selâtînde 1578-1579 Trans-Kafkas Seferine Dair Eleştirileri ve Bunların Tarihi Önemi”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 3 1, 2001, 31-40.
44. Ertaş, Mehmet Yaşar ve Ümmügülsüm Kaygusuz. “Rekabet ve İhtirasın Gölgesinde Başarısız Bir Kanal Projesi: 1591’de Koca Sinan Paşa’nın Sakarya Nehri’ni Marmara’ya Bağlama Teşebbüsü”, Uluslararası Sakarya Sempozyumu. Yay. Haz. Mehmet Yaşar Ertaş, Mükerrem Bedizel Aydın, ve Arif Bilgin, 203-230. Sakarya: Sakarya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2018.
45. Faroqhi, Suraiya. “Crisis and Change, 1590-1699”, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914. Yay. Haz. Halil İnalcık ve Donald Quataert, 411-636. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 1994.
46. Fetvaci, Emine. Picturing History at the Ottoman Court. Bloomington: Indiana University Press, 2013.
47. Finkel, Caroline, ve Aykut Barka. “The Sakarya River - Lake Sapanca - Izmit Bay canal project: A reappraisal of the historical record in the light of new morphological evidence”. İstanbuler Mittelungen 47, 1997, 429-442.
48. Fodor, Pál. “An anti-Semite Grand Vizier? The crisis in Ottoman-Jewish Relations in 1589-91 and its Consequences”, In Quest of the Golden Apple: Imperial Ideology, Politics, and Military Administration in the Ottoman Empire. Yay. Haz. Pál Fodor, 191-206. İstanbul: The Isis Press, 2000.
49. Fodor, Pál. “Between Two Continental Wars: the Ottoman Naval Preparations in 1590-1592”, In Quest of the Golden Apple: Imperial Ideology, Politics, and Military Administration in the Ottoman Empire. Yay. Haz. Pál Fodor, 171-190. İstanbul: The Isis Press, 2000.
50. Fodor, Pál. The Business of State: Ottoman Finance Administration and Ruling Elites in Transition (1580s-1615). Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 2018.
51. Fodor, Pál. “Sultan, Imperial Council, Grand Vizier: Changes in the Ottoman Ruling Elite and the Formation of the Grand Vizieral ‘Telhis’”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 47 1/2, 1994, 67-85.
52. Fodor, Pál. “The Grand Vizieral Telhis: A Study in the Ottoman Central Administration 1566-1656”. Archivum Ottomanicum 15, 1997, 137-88.
53. Gümüş, Nebi. “XVI. Asır Osmanlı-Gürcistan İlişkileri”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2000.
54. Gürkan, Emrah Safa. “Fooling the Sultan: Information, Decision-Making and the ‘Mediterranean Faction’ (1585-1587)”. Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies 45, 2015, 57-96.
55. Gürkan, Emrah Safa. “Mediating Boundaries: Mediterranean Go-Betweens and Cross-Confessional Diplomacy in Constantinople, 1560-1600”. Journal of Early Modern History 19, 2015, 107-28.
56. Hathaway, Jane. “Households in the Administration of the Ottoman Empire”. Journal of Turkish Studies/Türklük Bilgisi Arastirmalari 40, 2013, 127-49.
57. Hathaway, Jane. The Chief Eunuch of the Ottoman Harem From African Slave to Power-Broker. Cambridge: Cambridge University Press, 2018.
58. Hennings, Jan, ve Tracey A. Sowerby. “Introduction - Practices of Diplomacy”, Practices of Diplomacy in the Early Modern World c. 1410–1800, Yay. Haz. Tracey A. Sowerby ve Jan Hennings, 1-21. New York, Londra: Routledge, 2017.
59. İpşirli, Mehmet. “Ferhad Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: İSAM - İslam Araştırmaları Merkezi, 1995. 12: 383-384.
60. Kolçak, Özgür. Ok, Tüfek ve At: 16. Yüzyıl Osmanlı Askerî Devrimi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2023.
61. Kunt, İ. Metin. “Royal and Other Households”, The Ottoman World. Yay. Haz. Christine Woodhead, 103- 115. Londra, New York: Routledge, 2012.
62. Kunt, İ. Metin. The Sultan’s Servants: The Transformation of Ottoman Provincial Government, 1550- 1650. New York: Columbia University Press, 1983.
63. Kuru, Mehmet. Osmanlı’nın Para ile İmtihanı. İstanbul: Fol, 2023.
64. Kütükoğlu, Bekir. Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1993.
65. Malcolm, Noel. Agents of Empire Knights, Corsairs, Jesuits and Spies in the Sixteenth-Century Mediterranean World. New York: Oxford University Press, 2015.
66. Murphey, Rhoads. Exploring Ottoman Sovereignty Tradition, Image and Practice in the Ottoman Imperial Household, 1400-1800. Londra: Continuum, 2002.
67. Ocakaçan, Levent Kaya. “Geç 16. ve Erken 17. YY’da Osmanlı Devleti’ndeki Patronaj İlişkilerinin Gazanfer Ağa Örneği Üzerinden Venedik Belgelerine Göre İncelenmesi”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2016.
68. Orbay, Kayhan. “‘A Man You Do Not Meet Every Day’ The Waqf Founder as a Benevolent Employer and the Waqf as a Sinecure for the Founder’s Retainers”, “Buyurdum ki...” The Whole World of Ottomanica and Beyond: Studies in Honour of Claudia Römer. Yay. Haz. Hülya Çelik, Yavuz Köse, ve Gisela Prochazka-Eisl, 493-520. Leiden, Boston: Brill, 2023.
69. Öcalan, Hasan Basri. “Koca Sinan Paşa Vakıfları: Kuruluş Amaçları, İşlevselliği ve İstihdam Yönünden Analizi”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 19 35, 2018, 723-741.
70. Önal, Ahmet. “Koca Sinan Paşa’nın Hayatı ve Siyasi Faaliyetleri (1520?-1596)”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2012.
71. Özçelik, Emirhan. “İmparatorluk Yönetiminde Savaşların Etkisi ve Osmanlı Paşaları (1566-1606)”. Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, 2020.
72. Özel, Oktay. “The Reign of Violence The Celalis c.1550-1700”, The Ottoman World. Yay. Haz. Christine Woodhead, 184-204. Londra, New York: Routledge, 2012.
73. Özgen, Elif. “The Connected World of Intrigues: The Disgrace of Murad III’s Favorite David Passi in 1591”. Leidschrift 27 1, 2012, 75-99.
74. Özkan, Nevin ve Raniero Speelman. “From the Modena Archives. A Report on the 1582 Circumcision Festivities at the Ottoman Court”, Celebration, Entertainment and Theatre in the Ottoman World. Yay. Haz. Suraiya Faroqhi ve Arzu Öztürkmen, 110-123. Londra, New York, Calcutta: Seagull Books, 2014.
75. Öztürk, Uğur. Osmanlı Dünyasında Himaye İlişkileri ve Yazılı Kültür, Sultan III. Murad Devri (1574-1595). İstanbul: Dergah Yayınları, 2024.
76. Pamuk, İsmail Emre. “Vüzerâ Kapuları ve Timar Sistemi (1532-1611)”. Osmanlı Araştırmaları/ The Journal of Ottoman Studies 65, 2025, 49-94.
77. Pedani, Maria Pia. “Safiye’s Household and Venetian Diplomacy”. Turcica 32, 2000, 9-32.
78. Peirce, Leslie. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. New York, Oxford: Oxford University Press, 1993.
79. Prochazka-Eisl, Gisela. “Guild Parades in Ottoman Literature: The Sûrnâme of 1582”, Crafts and Craftsmen of the Middle East: Fashioning the Individual in the Muslim Mediterranean. Yay. Haz. Suraiya Faroqhi ve Randi Deguilhem, 41-54. Londra: I.B. Tauris, 2005.
80. Simen, Halit Serkan. “Ruling Elite Divided: Making of Grand Vizier Koca Sinan Pasha (d. 1596) within the Evolving Ottoman Political Configuration”. Doktora Tezi, European University Institute, 2026.
81. Simen, Halit Serkan. “Communicating with the Sultan: Grand Vizieral petitions (telhîs) as a form of private correspondence in the early modern Ottoman court”, Practices of Privacy: Vestiges of Dialogue. Yay. Haz. Natacha Klein Käfer. Leuven: Peeters, 2026.
82. Şahin, Kaya. “Staging an Empire: An Ottoman Circumcision Ceremony as Cultural Performance”. The American Historical Review 123 2, 2018, 463-492.
83. Terzioğlu, Derin. “The Imperial Circumcision Festival of 1582: An Interpretation”. Muqarnas 12, 1995, 84-100.
84. Tezcan, Baki. “The Ottoman Monetary Crisis of 1585 Revisited”. Journal of the Economic and Social History of the Orient 52 3, 2009, 460-504.
85. Tóth, Sándor László. “Ottoman Plans of Expansion in Hungary in the Fifteen Years’ War: 1593-1606”. Chronica 1, 2001, 79-87.
86. Türkçelik, Evrim. “Meritocracy, Factionalism and Ottoman Grand Admirals in the Context of Meditteranean Politics”, A Europe of Courts, a Europe of Factions Political Groups at Early Modern Centres of Power (1550-1700). Yay. Haz. Ruben González Cuerva ve Alexander Koller, 88-108. Leiden, Boston: Brill, 2017.
87. Türkçelik, Evrim. Un Noble Italiano En La Corte Otomana: Cigalazade Y El Mediterraneo (1591-1606). Albatros, 2018.
88. Türkçelik, Evrim, “The ‘Reluctant’ Admiral: Damad Halil Pasha and the Ottoman Navy (1595-1598)”. Mediterranea - ricerche storiche 57, 2023, 9-34.
89. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.
90. Valensi, Lucette. The Birth of the Despot: Venice and the Sublime Port. Ithaca, Londra: Cornell University Press, 1993.
91. Vatin, Nicolas. “Inscription de La Porte d’entrée de La Mosquée Sinâniyya à Damas.” Turcica 43, 2011, 265–67.
92. Vivo, Filippo De. “How to Read Venetian Relazioni”. Renaissance and Reformation 34 1-2, 2011, 25-59.
93. Woodhead, Christine. “Poet, Patron and Padişah: The Ottoman Sultan Murad III (1574-95)”, Ambition and Anxiety: Courts and Courtly Discourse, c.700-1600. Yay. Haz. Giles E.M. Gasper ve John McKinnell, 229-249. Toronto: Durham Publication, 2014.
94. Yaşayanlar, İsmail. “Hacılar, Tacirler ve Kesişen Yollar: Koca Sinan Paşa’nın Bilâdü’ş’Şam’daki İmar Faaliyetleri”, Sultan III. Murad Dönemi ve Bursa. Yay. Haz. Ersin Gülsoy, 497-512. Bursa: Gaye Kitabevi, 2021.