Kentleşme, Ar-Ge, Ekonomik Büyüme ve Hava Ulaşım İlişkisi: Üst- Orta Gelirli Ülkeler Analizi

Öz

Günümüz dünyasında özellikle ülkelerin ve şehirlerin araştırma geliştirme faliyetleri, kentlerde yaşanan gelişmeleri ve ekonomilerinde yaşanan gelişmeler hava ulaşım üzerinde önemli etkiler bırakmaktadır. Bu çalışmanın amacı, araştırma ve geliştirme (Ar–Ge) harcamalarının, kentleşme nüfus oranının ve gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYİH) havayolu ulaşımına etkisinin panel veri analiz yöntemi ile incelenmesidir. Araştırmada, üst–orta ülke grubuna ait ülkelerin (Türkiye, Malezya, Arjantin, Çin, Bulgaristan, Güney Afrika, Kolombiya, Ekvator) 1995-2019 dönemi verileri kullanılmıştır. Bu bağlamda, hava taşımacılığı ulaşımı üzerinde etkili olan faktörü belirlemek için bağımlı değişken olarak hava ulaşımına ait yolcu sayısı, bağımsız değişken olarak kentleşme nüfus oranı, Ar–Ge harcamaları ve GSYİH seçilmiştir. Uygulanan bu iki testin ardından, seçilen faktörler arası uzun dönem katsayılarının tespiti için panel otoregresif dağıtılmış gecikme (autoregressive distributed lag [ARDL]) yöntemi kullanılmıştır. Kentleşme, Ar-Ge, ekonomik büyüme ve hava ulaşımı arasındaki nedensellik Granger nedensellik testi ile incelenmiştir Araştırmanın ekonometrik analiz bulgularına göre, Ar-Ge harcamaları, kentleşme nüfus oranı ve GSYİH’nin taşınan yolcu sayısını uzun dönemde artırdığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• kentleşme nüfusu
• araştırma ve geliştirme
• gayrisafi yurt içi hasıla
• hava ulaşımı

Relationship between Urbanization, R&D, Economic Growth and Air Transportation: Analysis of Upper-Middle Income Countries

Öz

In today's world, research and development activities of countries and cities, urban developments and economic developments have significant impacts on air transportation. The purpose of the study is to examine the effects of research and development (R&D) expenditures, urbanization population rate and gross domestic product (GDP) on air transportation using panel data analysis method. In the study, data of the upper-middle country group (Türkiye, Malaysia, Argentina, China, Bulgaria, South Africa, Colombia, Ecuador) for the period 1995-2019 were used. In this context, to determine the factors influencing air transportation, the number of air passengers was selected as the dependent variable, while the urbanization population rate, R&D expenditures, and GDP were selected as independent variables. The analysis included Delta homogeneity tests and cross-sectional dependence tests. Unit root analysis was conducted to assess the stationarity of the selected variables. Following the unit root tests, Pedroni cointegration, Kao, and Westerlund tests were conducted to determine the existence of a long-term relationship between the variables. After these two tests were applied, the panel ARDL method was used to determine the long-term coefficients between the selected factors. The causality between urbanization, R&D, economic growth and air transportation was examined with the Granger causality test. According to the econometric analysis findings of the research, it was concluded that R&D expenditures, urbanization population rate and GDP increased the number of passengers carried in the long term.

Anahtar Kelimeler

• urbanization population
• research and development
• gross domestic product
• air transportation

Kaynakça

1. Akar, P. G. (2025). The impact of air transportation on economic growth: Novel findings from the CS-ARDL model. Transport Policy, 103788. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2025.103788
2. Aktürk, E. B. (2024). Sivil havacılıkta kalite ve entegre yönetim sistemlerinin yeri ve önemi. Namık Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu Dergisi, 6(2), 1–18. https://doi.org/10.56493/nkusbmyo.1511572
3. Altuntaş, M., & Kılıç, E. (2021). Havayolu taşımacılığı ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin incelemesi: Türkiye örneği. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(1), 187–202. https://doi.org/10.32709/akusosbil.716045
4. Atioğlu, E. (2021). Türk sivil havacılık sektörünün ekonomik büyüme üzerindeki etkisi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 11(4), 1936–1945. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.872160
5. Aykırı, M. (2017). Ekonomik büyümenin sürdürülebilirliği ve orta gelir tuzağından çıkışta beşerî sermayenin önemi: Yüksek ve üst orta gelirli ülkeler üzerine bir uygulama. Uluslararası Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 3(4), 683–706.
6. Baltaci, N., Sekmen, O., & Akbulut, G. (2015). The relationship between air transport and economic growth in Turkey: Cross-regional panel data analysis approach. Journal of Economics and Behavioral Studies, 7(1), 89.
7. Baltagi, B. H. (2005). Econometric analysis of panel data. John Wiley & Sons.
8. Beyzatlar, M., & Dündar, T. (2021). Hava taşımacılığı ve kentleşme: Türkiye ve Avrupa'nın en kalabalık dört ülkesindeki bağlantılılık bulguları. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(4), 231–248. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1055653

9. Bozkurt, E., Sevinç, H., & Çakmak, E. (2016). Orta gelir tuzağı: Üst orta gelirli ülkeler üzerine panel veri analizi. Ege Akademik İnceleme, 16(2).
10. Bozma, G. (2020). Havacılık sektöründe çevre yönetimi, ekonomik büyüme ve kentleşme ilişkisi: Çevresel Kuznets eğrisi üzerine bir inceleme. Turan-Sam, 12(48), 132–146.
11. Bruinsma, F., & Rietveld, P. (1998). The accessibility of European cities: Theoretical framework and comparison of approaches. Environment and Planning A, 30(3), 499–521. https://doi.org/10.1068/a3004
12. Çelik, A. K., Yalçınkaya, Ö., & Kutlu, M. (2025). The causal relationship between air transport and economic growth: Evidence from top ten countries with the largest air transport volume. Transport Policy, 162, 521–532. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2025.01.002
13. Dai, M., Li, X., & Lu, Y. (2017). How urbanization economies impact TFP of R&D performers: Evidence from China. Sustainability, 9(10), 1766. https://doi.org/10.3390/su9101766
14. Engle, R. F., & Granger, C. W. J. (1987). Cointegration and error correction: Representation, estimation and testing. Econometrica, 55(2), 251–276. https://doi.org/10.2307/1913236
15. Erdil, E., İmamoğlu, S. Z., & Keskin, H. (2003). Türkiye'de araştırma-geliştirme faaliyetleri ve yatırımlar: Mevcut durum ve politika önerileri. TÜBİTAK.
16. Eren, A. S., Eryer, A., & Eryer, S. (2020). Havayolu taşımacılığı ve ekonomik büyüme ilişkisinin incelenmesi Türkiye örneği: Ampirik bir analiz. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Eğitim Dergisi, 2(3), 236–257.
17. Ergün, H. O., & Ergün, T. (2021). Ar-Ge harcamaları ve finansal gelişme ilişkisi: Gelişmekte olan ülkeler örneği. Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(23), 39–55. https://doi.org/10.47129/bartiniibf.798155
18. Ergün, T. (2022). Reflection of R&D spending on financial performance: Case of aviation sector. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(4), 443–463. https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1143489
19. Esen, Ö., Süslü, B., & Akdoğan, K. (2012). Sınır testi kullanılarak ARDL modelinin test edilmsesi. Uygulamalı İstatistik Bilimleri Dergisi, 21(2), 209–222.
20. Estrin, S., Nielsen, B. B., & Nielsen, S. (2017). Emerging market multinational companies and internationalization: The role of home country urbanization. Journal of International Management, 23(3), 326–339. https://doi.org/10.1016/j.intman.2016.11.006
21. Goetz, A. R. (1992). Air passenger transportation and growth in the US urban system, 1950–1987. Growth and Change, 23(2), 217–238. https://doi.org/10.1111/j.1468-2257.1992.tb00580.
22. Göktaş, Ö. (2021). Üst orta-gelir düzeyinde olan ülkeler orta gelir tuzağındalar mı? Fourier birim kök testlerinden kanıtlar. N. Çil (Ed.), Ekonometride güncel yöntemler ve uygulamalar: Prof. Dr. Ahmet M. Gökçen’e armağan içinde (ss. 207–224). Istanbul University Press.
23. Guimera, R., Mossa, S., Turtschi, A., & Amaral, L. N. (2005). The worldwide air transportation network: Anomalous centrality, community structure, and cities' global roles. Proceedings of the National Academy of Sciences, 102(22), 7794–7799. https://doi.org/10.1073/pnas.0407994102
24. Gujarati, D. N. (2004). Basic econometrics (4th ed.). McGraw-Hill.
25. Güngör, H. Y. (2022). Çalışma sermayesi yönetiminin firma finansal performansına etkisi: Havacılık sektörüne yönelik bir çalışma. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(4), 866–878. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1074978
26. Hu, Y., Xiao, J., Deng, Y., Xiao, Y., & Wang, S. (2015). Domestic air passenger traffic and economic growth in China: Evidence from heterogeneous panel models. Journal of Air Transport Management, 42, 95–100. http://doi.org/10.1016/j.jairtraman.2014.09.003
27. Iqbal, A., Tang, X., Jahangir, S., & Hussain, S. (2022). The dynamic nexus between air transport, technological innovation, FDI, and economic growth: Evidence from BRICS-MT countries. Environmental Science and Pollution Research, 29(45), 68161–68178. https://doi.org/10.1007/s11356-022-20633-z
28. İslamoğlu, B. (2022). Türkiye’de havayolu taşımacılığı ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkinin yapısal kırılmalı ekonometrik yöntem yaklaşımıyla incelenmesi. Uluslararası İşletme, Ekonomi ve Yönetim Perspektifleri Dergisi, 5(2), 749–759. https://doi.org/10.29228/ijbemp.52883
29. Johansen, S., & Juselius, K. (1990). Maximum likelihood estimation and inference on cointegration—with applications to the demand for money. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52(2), 169–210.
30. Kaya, H. (2019). Ar-Ge faaliyetleri şirketleri rekabet avantajı elde etmeye teşvik ederken maliyetleri düşürmeye ve verimliliği artırmaya yönlendirir. Bilim, Teknoloji ve Yenilik Dergisi, 4(2), 45–62.
31. Kuyucak, F., Dokmen, T., & Kaya, E. (2008, Temmuz 6–10). Privatization to globalization: Emerging trends in airport management – TAV airports case study [Bildiri sunumu]. 12. Air Transport Research Society (ATRS) Dünya Konferansı, Atina, Yunanistan.
32. Kuz, A. (2021). Impact of globalization on European airline market (PhD Thesis). Vilniaus Universitetas.
33. Liang, L., & Chen, P. (2025). A simulation-based empirical study on the role of aviation logistics in driving high-quality and sustainable regional economic development: Focusing on dynamic mechanisms and key factors. PLoS One, 20(5), e0323110. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0323110
34. Mamedov, N., & Koç, S. (2023). Bitcoin ile borsa endeksleri ilişkisi: Yükselen piyasa ekonomileri için panel veri analizi uygulaması. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 19(1), 34–60. https://doi.org/10.17130/ijmeb.1176842
35. Manga, M., & Akar, H. B. P. G. (2019). Havacılık sektörü ve ekonomik büyüme: Türkiye örneği. The Journal of Academic Social Science, 45(45), 353–366. https://doi.org/10.16992/ASOS.12189
36. Marazzo, M., Scherre, R., & Fernandes, E. (2010). Air transport demand and economic growth in Brazil: A time series analysis. Transportation Research Part E: Logistics and Transportation Review, 46(2), 261–269. https://doi.org/10.1016/j.tre.2009.08.008
37. Mishra, P. K. (2025). The impact of aviation industry on global economic development. International Journal of Progressive Research in Engineering Management and Science (IJPREMS), 5(6), 709–711.
38. Özbay, K. (2018). Ulaşım yatırımları ve kentsel mekân ilişkisi. Kent Akademisi, 11(3), 367–373.
39. Özel, Ö. (2022). Türkiye bankacılık sektörü sorunlu kredilerinin yapısı ve belirleyicilerinin ARDL sınır testi yöntemi ile analizi (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Pedroni, P. (2001). Fully modified OLS for heterogeneous cointegrated panels. Nonstationary Panels, Panel Cointegration, and Dynamic Panels içinde (ss. 93–130). Emerald Group Publishing Limited. https://doi.org/10.1016/S0731-9053(00)15004-2
41. Pereira, B. A., Lohmann, G., & Houghton, L. (2021). Innovation and value creation in the context of aviation: A systematic literature review. Journal of Air Transport Management, 94, 102076. https://doi.org/10.1016/j.jairtraman.2021.102076
42. Raihan, A. (2025). Sustainable aviation: A critical review of policies, technologies, and future pathways. Journal of the Air Transport Research Society, 100080. https://doi.org/10.1016/j.jatrs.2025.100080
43. Song, M. J., Seo, Y. J., & Lee, H. Y. (2023). The dynamic relationship between industrialization, urbanization, CO2 emissions, and transportation modes in Korea: Empirical evidence from maritime and air transport. Transportation, 50(6), 2111–2137. https://doi.org/10.1007/s11116-022-10303-x
44. Stephens, M., Ikeogu, V., Stephens, O. B., & Ukpere, W. I. (2014). Empirical analysis of the contribution of the aviation industry to the Nigerian economy. Mediterranean Journal of Social Sciences, 5(3), 115–123. https://doi.org/10.5901/mjss.2014.v5n3p115
45. Tatoğlu, F. Y. (2012). Panel veri ekonometrisi. Beta Yayınları.
46. Tatoğlu, F. Y. (2013). Panel veri ekonometrisi: Stata uygulamalı. Beta Yayınları. Tukhtamurodov, A., Sobirov, Y., Toshalieva, S., Ibrayimova, D., & Feruz, M. (2024). Determinants of CO2 emissions in the BRICS. A dynamic panel ARDL approach. BIO Web of Conferences, 82, 06002. https://doi.org/10.1051/bioconf/20248206002
47. Ülger, Ö. (2019). Ar-Ge teşvikleri ve harcamaları ile iktisadi büyüme arasındaki ilişkinin OECD ülkeleri çerçevesinde incelenmesi (1996-2015). İksad Yayınevi.
48. Wang, C. H. (2011). Clarifying the effects of R&D on performance: Evidence from the high technology industries. Asia Pacific Management Review, 16(1).
49. Wang, Z., Yin, F., Zhang, Y., & Zhang, X. (2012). An empirical research on the influencing factors of regional CO2 emissions: Evidence from Beijing city, China. Applied Energy, 100, 277–284. https://doi.org/10.1016/j.apenergy.2012.05.038
50. Wooldridge, J. M. (2015). Introductory econometrics: A modern approach. Cengage Learning.
51. Xu, B., & Lin, B. (2016). Regional differences of pollution emissions in China: Contributing factors and mitigation strategies. Journal of Cleaner Production, 112, 1454–1463. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2015.03.067
52. Zhang, F., & Graham, D. J. (2020). Air transport and economic growth: A review of the impact mechanism and causal relationships. Transport Reviews, 40(4), 506–528. https://doi.org/10.1080/01441647.2020.1738587