Stone Statues and Balbals in Turkic World

Yıl 2003, Sayı: 6, 85 - 116, 01.12.2023

Oktay Belli

Öz

Avrasya Arkeoloji Projesi (Proje No: GP-27) kapsamında Kazakistan, Kirgizistan ve Ukrayna'da yaptığımız araştırma- nın temel amacı, bu güne değin sağlıklı ve planlı bir şekilde incelenemeyen Türk dönemine ait arkeolojik kültür varlıklarının belgelenmesi ve envanterlerinin çıkarılmasıdır. Bu amaçla son üç yıldan beri Kazakistan, Kırgızistan ve Ukrayna'da yaptığımız araştırma sırasında 700'den fazla insan biçimli taş heykel ve balbal incelenmiştir.
Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlardan Moğolistan topraklarının sonuna değin uzanan geniş coğrafi bölgede, binlerce insan biçimli taş heykel ve balbal bulunmaktadır. Ancak taş heykel ve balbalların hangi amaçla yapılarak kült merkezlerine ve kurganların üzerine veya çevresine dikildiği ve anlamlarının ne olduğu, 19. yüz yılın sonuna kadar bilinmemekteydi. 1889 yılında ortaya çıkarılan ve 1893 yılında çözülen Orhun Yazıtları sayesinde, insan bi- çimli taş heykel ve balballar bilinmezlik gizinden kurtulmaya başlamıştır. Orhun Yazıtlarında "İlk önce Babam Kağan için Baz Kağan dikilmiştir..." cümlesi, mezar sahibi için heykelin yapılmış olduğunu
kanıtlamaktadır. Balbal için ise şu cümle geçmektedir, "Kırgız Kağanını öldürdüm, balbalını yaptırdım..". Öldürülen düşman için yaptırılan basit biçimli, şekilsiz taş heykelin üzerine, bazen düşmanın adı da yazılmaktaydı.
İnsan biçimli taş heykel ve balballar 6. ve 13. yüzyıllar arasında Türk toplulukları tarafından oldukça yaygın olarak kült mer kezleri ve kurganların üzerine dikilmişlerdir. Orta Asya Türk toplulukları arasında İslamiyetin yayılması ve köklü bir şekilde bölgeye yerleşmesinden sonra, taş heykel ve balbal yapma geleneği yavaş yavaş ortadan kalkmaya başlamıştır. Ancak taş heykel ve balbalların birden bire ortadan kalktığını düşünmek, iyimserlik olur. Özellikle gelenek ve göreneklerine sıkı sıkıya bağlı olan Orta Asya Türk topluluklarında mezarlarını kurgan biçiminde yapma, ölü şölenleri (yug törenleri). insan ve hayvan kurbanları ve ölü armağanları nasıl Ortaçağ'dan sonra varlığını sürdürdüyse, insan biçimli taş heykel ve balbal yapımı da varlığını sürdürmüştür. Taşın yanı sıra ahşap- tan yapılmaya başlanan taş heykel ve balbal geleneği, batıya göçen Türkler tarafından Anadolu'ya değin taşınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Stone statue , balba kurgan , cut center , Mother Umay

Türk Dünyası'nda Taş Heykel ve Balballar

Öz

Avrasya Arkeoloji Projesi (Proje No: GP-27) kapsamında Kazakistan, Kirgizistan ve Ukrayna'da yaptığımız araştırma- nın temel amacı, bu güne değin sağlıklı ve planlı bir şekilde incelenemeyen Türk dönemine ait arkeolojik kültür varlıklarının belgelenmesi ve envanterlerinin çıkarılmasıdır. Bu amaçla son üç yıldan beri Kazakistan, Kırgızistan ve Ukrayna'da yaptığımız araştırma sırasında 700'den fazla insan biçimli taş heykel ve balbal incelenmiştir.
Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlardan Moğolistan topraklarının sonuna değin uzanan geniş coğrafi bölgede, binlerce insan biçimli taş heykel ve balbal bulunmaktadır. Ancak taş heykel ve balbalların hangi amaçla yapılarak kült merkezlerine ve kurganların üzerine veya çevresine dikildiği ve anlamlarının ne olduğu, 19. yüz yılın sonuna kadar bilinmemekteydi. 1889 yılında ortaya çıkarılan ve 1893 yılında çözülen Orhun Yazıtları sayesinde, insan bi- çimli taş heykel ve balballar bilinmezlik gizinden kurtulmaya başlamıştır. Orhun Yazıtlarında "İlk önce Babam Kağan için Baz Kağan dikilmiştir..." cümlesi, mezar sahibi için heykelin yapılmış olduğunu
kanıtlamaktadır. Balbal için ise şu cümle geçmektedir, "Kırgız Kağanını öldürdüm, balbalını yaptırdım..". Öldürülen düşman için yaptırılan basit biçimli, şekilsiz taş heykelin üzerine, bazen düşmanın adı da yazılmaktaydı.
İnsan biçimli taş heykel ve balballar 6. ve 13. yüzyıllar arasında Türk toplulukları tarafından oldukça yaygın olarak kült mer kezleri ve kurganların üzerine dikilmişlerdir. Orta Asya Türk toplulukları arasında İslamiyetin yayılması ve köklü bir şekilde bölgeye yerleşmesinden sonra, taş heykel ve balbal yapma geleneği yavaş yavaş ortadan kalkmaya başlamıştır. Ancak taş heykel ve balbalların birden bire ortadan kalktığını düşünmek, iyimserlik olur. Özellikle gelenek ve göreneklerine sıkı sıkıya bağlı olan Orta Asya Türk topluluklarında mezarlarını kurgan biçiminde yapma, ölü şölenleri (yug törenleri). insan ve hayvan kurbanları ve ölü armağanları nasıl Ortaçağ'dan sonra varlığını sürdürdüyse, insan biçimli taş heykel ve balbal yapımı da varlığını sürdürmüştür. Taşın yanı sıra ahşap- tan yapılmaya başlanan taş heykel ve balbal geleneği, batıya göçen Türkler tarafından Anadolu'ya değin taşınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Taş heykel , balbal , kurgan , küt merken , Umay Ana

Kaynakça

• ABRAMZON, S.M., 1990 Kirgim ih otnogenetiçeskie i iskoriko kulturnie vyaoi, Frunze.